श्री तुकोबाराय यांनी सत्य-असत्याचा निवाडा करून लोकांना हिताचा मार्ग दाखवला, त्याविषयीचे अभंग.
उपदेशपर अभंग-१ (तीन भाग मिळून अभंग संख्या १०८५)
२६५२.
जोडोनिया धन उत्तम वेव्हारें । उदास विचारें वेच करी ॥ १ ॥ उत्तमचि गति तो
एक पावेल । उत्तम भोगील जीवखाणी ॥ २ ॥ परउपकारी नेणें परनिंदा ।
परस्त्रिया सदा बहिणी माया ॥ ३ ॥ भूतदया गाई पशूचें पाळण । तान्हेल्या जीवन
वनामाजीं ॥ ४ ॥ शांतिरूपें नव्हे कोणाचा वाईट । वाढवी महत्त्व वडिलांचें ॥
५ ॥ तुका म्हणे हेंचि आश्रमाचें फळ । परमपद बळ वैराग्याचें ॥ ६ ॥
२६५३.
पराविया नारी माउली समान । मानिलिया धन काय वेचे ॥ १ ॥ न करितां परनिंदा
परद्रव्य अभिलास । काय तुमचे यास वेचे सांगा ॥ २ ॥ बैसलिये ठायीं म्हणता
रामराम । काय होय श्रम ऐसें सांगा ॥ ३ ॥ संतांचें वचनीं मानिता विश्वास ।
काय तुमचें यांस वेचे सांगा ॥ ४ ॥ खरें बोलतां कोण लागती सायास । काय वेचे
यास ऐसे सांगा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे देव जोडे याचसाठीं । आणीक ते आटी न लगे
कांहीं ॥ ६ ॥ (धृ. नाही)
२६५४. आलिया संसारा उठा वेग करा । शरण जा
उदारा पांडुरंगा ॥ धृ. ॥ देह हें काळाचें धन कुबेराचें । तेथें मनुष्याचें
काय आहे ॥ २ ॥ देता देवविता नेता नेवविता । येथें याची सत्ता काय आहे ॥ ३ ॥
निमित्याचा धनी केला असे प्राणी । तुका म्हणे म्हणोनि व्यर्थ गेला ॥ ४ ॥
२६५५.
सांगतों तुम्हांसी भजा रे विठ्ठला । नाहीं तरी गेला जन्म वांयां ॥ १ ॥
करिता भरोवरी दुरावसी दुरी । भवाचिये पुरीं वाहावसी ॥ २ ॥ कांहीं नलगे एक
भावचि कारण । तुका म्हणे आण विठ्ठलाची ॥ ३ ॥
२६५६. आतां जागा रे भाई
जागा रे । चोर निजल्या नाडूनि भागा रे ॥ धृ. ॥ कैसें असोनि ठाऊकें नेणां ।
दुःख पावाल पुढिले पेणा ॥ २ ॥ आतां नका रे भाई नका रे । आहे गांठीं तें
लुटवू लोकां रे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे एकाच्या घायें । कां रे जाणोनि न धरा भय ॥
४ ॥
२६५७. अरे गिळिलेहो संसारें । कांहीं तरी राखा खरें । दिला
करुणाकरें । मनुष्यदेह सत्संग ॥ १ ॥ येथें न घलीं न घलीं आड । संचितसा शब्द
नाड । उठाउठीं गोड । बीजे बीज वाढवी ॥ २ ॥ केलें तें क्रियमाण । झालें तें
संचित म्हण । प्रारब्ध जाण । उर उरित उरलें तें ॥ ३ ॥ चित्त खोटें चालीवरी
। रोग भोगाचे अंतरीं । रसना अनावरी । तुका म्हणे ढुंग वाहे ॥ ४ ॥
२६५८.
मोलाचें आयुष्य वेचूनियां जाय । पूर्वपुण्यें होय लाभ याचा ॥ १ ॥ अनंत
जन्माचा शेवट पाहतां । नरदेह हातां आला तुझ्या ॥ २ ॥ कराल ते जोडी येईल
कार्यासी । ध्यावें विठ्ठलासी सुखालागीं ॥ ३ ॥ सांचलिया धन होईल ठेवणें ।
तैसी नारायण जोडी करा ॥ ४ ॥ करा हरिभक्ति परलोकीं ये कामा । सोडविल यमा
पासोनियां ॥ ५ ॥ तुका म्हणे करा आयुष्याचें मोल । नका वेंचू बोल नामेंविण ॥
६ ॥
२६५९. लाभ जाला बहुतां दिसीं । लाहो करा पुढें नासी ।
मनुष्यदेहा ऐसी । उत्तम जोडी जोडिली ॥ १ ॥ घेईं हरिनाम सादरें । भरा
सुखाचीं भांडारें । झालिया व्यापारें । लाहो हेवा जोडीचा ॥ २ ॥ घेऊनि माप
हातीं । काळ मोजी दिवस राती । चोर लाग घेती । पुढे तैसें पळावें ॥ ३ ॥ हित
सावकासें । म्हणे करीन तें पिसें । हातीं काय ऐसें । तुका म्हणे नेणसी ॥ ४ ॥
२६६०.
बहुत सोसिले मागें न कळतां । पुढती काय आतां अंध व्हावें ॥ १ ॥ एकाचें
अंगीं हें ठेवावें लावून । नये भिन्नाभिन्न चांचपडों ॥ २ ॥ कोण होईल तो
ब्रह्मांडचाळक । आपणचि हाक देईल हाके ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दिलीं चेतवूनि सुनीं
। कौतुकावांचुनि नाहीं छळ ॥ ४ ॥
२६६१. आतां उघडी डोळें । जरी
अद्यापि न कळे । तरी मातेचिया खोळे । दगड आला पोटासी ॥ १ ॥ मनुष्यदेह ऐसा
निध । साधील ते साधे सिद्ध । करूनि प्रबोध । संत पार उतरले ॥ २ ॥ नाव
चंद्रभागें तीरीं । उभी पुंडलिकाचे द्वारीं । कट धरूनियां करीं । उभाउभीं
पालवी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे फुकासाठीं । पायीं घातलिया मिठी । होतो उठाउठी ।
लवकरीच उतार ॥ ४ ॥
२६६२. येऊनि नरदेहा झांकितील डोळे । बळेंचि अंधळे
होती लोक ॥ १ ॥ उजाडासरसी न चलती वाट । पुढील बोभाट जाणोनियां ॥ २ ॥ बहु
फेरे आले सोसोनि वोळसा । पुढें नाहीं ऐसा लाभ मग ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाऊं
सादावीत वाटे । भेटे तरी भेटे कोणी तरी ॥ ४ ॥
२६६३. विषयाचें सुख
येथें वाटे गोड । पुढें अवघड यमदंड ॥ १ ॥ मारिती तोडिती झोडिती निष्ठूर ।
यमाचे किंकर बहुसाल ॥ २ ॥ असिपत्र तरुवर खैराचे इंगळ । निघतील ज्वाळ
तैलपाकीं ॥ ३ ॥ तप्तभूमीवरी चालविती पायीं । अग्निस्तंभ बाहीं कवटाळविती ॥ ४
॥ म्हणऊनि तुका येतो काकुलती । पुरे यातायाती गर्भवास ॥ ५ ॥
२६६४.
देह मृत्याचे भातुकें । कळों आले कवतुकें ॥ १ ॥ काय मानियेलें सार । हेंचि
वाटतें आश्चर्य ॥ २ ॥ नानाभोगांची संचितें । करूनि ठेविलें आइतें ॥ ३ ॥
तुका म्हणे कोडीं । उगवूं न शकती बापुडीं ॥ ४ ॥
२६६५. कां रें
तुम्ही निर्मळ हरिगुण गाना । नाचत आनंदरूप वैकुंठासी जाना ॥ धृ. ॥ काय
गणिकेचा याती अधिकार मोठा । पापी अजामेळ ऐसा नेला वैकुंठा ॥ २ ॥ ऐसे मागें
नेणों किती अनंत अपार । पंचमहादोषी त्यांच्या पातकां नाहीं पार ॥ ३ ॥
पुत्राचिया लोभें नष्ट म्हणे नारायण । कोण कर्तव्य तुका म्हणे त्याचें
पुण्य ॥ ४ ॥
२६६६. कां रे न भजसी हरी । तुज कोण अंगीकारी । होईल
यमपुरीं । यमदंड यातना ॥ धृ. ॥ कोण झाली लगबग । काय करिसी तेथें मग ॥ २ ॥
कां रे भरला ताठा । करितीं वोज नेता वाटा ॥ ३ ॥ तोंडा पडली खिळणी । जिव्हा
पिटिती वोढूनि ॥ ४ ॥ कां रे पडिली जनलाज । कोण सोडवील तुज ॥ ५ ॥ लाज धरीं
म्हणे तुका । नको वांयां जाऊं फुका ॥ ६ ॥
२६६७. कां रे नाठविसी
कृपाळु देवासी । पोसितो जनासी एकला तो ॥ धृ. ॥ बाळा दुधा कोण करितें
उत्पत्ती । वाढवी श्रीपति सवें दोन्ही ॥ २ ॥ फुटती तरुवर उष्णकाळमासीं ।
जीवन तयांसी कोण घाली ॥ ३ ॥ तेणें तुझी काय नाहीं केली चिंता । राहे त्या
अनंता आठवूनि ॥ ४ ॥ तुका म्हणे ज्याचें नाम विश्वंभर । त्याचें निरंतर
ध्यान करीं ॥ ५ ॥
२६६८. देवाचें भजन कां रे न करीसी तैसें । अखंड
हव्यासें पीडतोसी ॥ १ ॥ देवासी शरण कां रे नवजासी तैसा । बक मीना जैसा
मनुष्यालागीं ॥ २ ॥ देवाचा विश्वास कां रे नाहीं तैसा । पुत्रस्नेहे जैसा
गुंतलासी ॥ ३ ॥ कां रे नाहीं तैसी देवाची ते गोडी । नागवूनि सोडी पत्नी
जैसी ॥ ४ ॥ कां रे नाहीं तैसे देवाचे उपकार । माया मिथ्या भार पितृपूजन ॥ ५
॥ कां रे भय वाहासी लोकांचा तो धाक । विसरूनिया एक नारायण ॥ ६ ॥ तुका
म्हणे कां रे घातलेंसे वांयां । अवघें आयुष्य जाया भक्तिवीण ॥ ७ ॥ (धृ.
नाही)
२६६९. बहुतां जन्मांअंतीं । जोडी लागली हे हातीं ॥ धृ. ॥
मनुष्यदेहा ऐसा ठाव । धरीं पांडुरंगीं भाव ॥ २ ॥ बहु केला फेरा । येथें
सांपडला थारा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाणे । ऐसे दुर्लभ ते शाहाणे ॥ ४ ॥
२६७०.
भवसागर तरतां । कां रे करीतसा चिंता । पैल उभा दाता । कटीं कर ठेवूनियां ॥
१ ॥ त्याचें पायीं घाला मिठी । मोल नेघे जगजेठी । भावा एकासाठीं । खांदा
वाहे आपुल्या ॥ २ ॥ सुखें करावा संसार । न संडावें दोन्ही वार । दया क्षमा
घर । चोजवीत येतील ॥ ३ ॥ भुक्तिमुक्तीची चिंता । दैन्य नाहीं दरिद्रता ।
तुका म्हणे दाता । पांडुरंग वोळगिल्या ॥ ४ ॥
२६७१. कोणें तुझा सांग
केला अंगीकार । निश्चिंती त्वां थोर मानियेली ॥ १ ॥ कोणें ऐसा तुज उपदेश
केला । नको या विठ्ठला शरण जाऊं ॥ २ ॥ तेव्हां तुज कोण घालील पाठीसी ।
घांसील भूमीसी वदन यम ॥ ३ ॥ कां रे नागविसी आयुष्य खातो काळ । दिवसें दिवस
बळ क्षीण होतें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे यासी सांगा कोणी तरी । विसरला हरि मायबाप ॥
५ ॥ (धृ. नाही)
२६७२. हरीच्या जागरणा । जातां कां रे न ये मना ॥ १
॥ कोठें पाहासील तुटी । आयुष्य वेंचे फुकासाठीं ॥ २ ॥ ज्यांची तुज गुंती ।
ते तों मोकलिती अंतीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बरा । लाभ काय तो विचारा ॥ ४ ॥
२६७३.
दुःखाचे डोंगर लागती सोसावे । ऐसें तंव ठावें सकळांसीं ॥ १ ॥ कांहीं न
करिती विचार हिताचा । न करिती वाचा नामघोष ॥ २ ॥ भोगें कळों येती मागील ते
जन्म । उत्तम मध्यम कनिष्ठ ते ॥ ३ ॥ तुका म्हणे येथें झांकितील डोळे । भोग
देते वेळे येईल कळों ॥ ४ ॥
२६७४. बुद्धीचा पालट धरा रे कांहीं ।
मागुता हा नाहीं मनुष्यदेह ॥ १ ॥ आपुल्या हिताचे न होती सायास । गृहदारा आस
धनवित्त ॥ २ ॥ अवचित निधान लागलें हें हातीं । भोगावी विपत्ति गर्भवास ॥ ३
॥ यावें जावें पुढें ऐसेंचि कारण । भोगावें पतन नरकवास ॥ ४ ॥ तुका म्हणे
धरीं आठव या देहीं । नाही तरी कांहीं बरे नव्हे ॥ ५ ॥
२६७५.
म्हणवितां हरिदास कां रे नाहीं लाज । दीनासी महाराज म्हणसी हीना ॥ १ ॥ काय
ऐसें पोट न भरेसें जालें । हालविसी कुले सभेमाजी ॥ २ ॥ तुका म्हणे पोटें
केली विटंबना । दीन जाला जना कींव भाकी ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२६७६.
म्हणसी नाहीं रे संचित । न करीं न करीं ऐसी मात ॥ १ ॥ लाहो घेईं हरिनामाचा ।
जन्म जाऊं नेदी साचा । गळा पडेल यमफासा । मग कैंचा हरि म्हणसी ॥ २ ॥
पुरलासाठीं देहाडा । ऐसें न म्हणें न म्हणें मूढा ॥ ३ ॥ नरदेह दुबळा । ऐसें
न म्हणे रे चांडाळा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे सांगों किती । सेखीं तोंडीं पडेल
माती ॥ ५ ॥
२६७७. ऐसे सांडुनियां धुरे । केविलवाणी दिसां कां रे ।
कामें उर भरे । हातीं नुरे मृत्तिका ॥ १ ॥ उदार हा जगदानी । पांडुरंग
अभिमानी । तुळसीदळ पाणी । चिंतनाचा भुकेला ॥ २ ॥ नलगे पुसावी चाकरी । कोणी
वकील ये घरीं । त्याचा तोचि करी । पारपत्य सकळां ॥ ३ ॥ नाहीं आडकाटी । तुका
म्हणे जातां भेटीं । न बोलतां मिठी । उगीच पायीं घालावी ॥ ४ ॥
२६७८.
कां रे दास होसी संसाराचा खर । दुःखाचे डोंगर भोगावया ॥ धृ. ॥
मिष्टान्नाची गोडी जिव्हेच्या अगरीं । मसक भरल्यावरीं स्वाद नेणें ॥ २ ॥
आणीकही भोग आणिकां इंद्रियांचे । नाहीं ऐसें साचे जवळी कांहीं ॥ ३ ॥ रूप
दृष्टि धाय पाहतां पाहतां । न घडे सर्वथा आणि तृष्णा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे कां
रे नाशिवंतासाठीं । देवासवें तुटी करितोसी ॥ ५ ॥
२६७९. गेले पळाले
दिवस रोज । काय म्हणतोसि माझें माझें ॥ १ ॥ सळें धरोनि बैसला काळ । फांकों
नेदी घटका पळ ॥ २ ॥ कां रे अद्यापि न कळे । केश फिरले कान डोळे ॥ ३ ॥ हित
कळोनि असतां हातीं । तोंडीं पाडोनि घेसी माती ॥ ४ ॥ तुज ठाऊकें मी जाणार ।
पाया शोधोनि बांधिसी घर ॥ ५ ॥ तुका म्हणे वेगें । पंढरीराया शरण रिघें ॥ ६ ॥
२६८०.
करूनि जतन । कोणा कामा आलें धन ॥ १ ॥ ऐसें जाणत जाणतां । कां रे होतोसी
नेणता ॥ २ ॥ प्रिया पुत्र बंधु । नाहीं तुज याशीं संबंधु ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
एका । हरीविण नाहीं सखा ॥ ४ ॥
२६८१. कां रे माझी पोरें म्हणसील
ढोरें । मायबाप खरें काय एक ॥ १ ॥ कां रे गेलें म्हणोनि करिसी तळमळ ।
मिथ्याचि कोल्हाळ गेलियाचा ॥ २ ॥ कां रे माझें माझें म्हणसील गोत । न
सोडविती दूत यमाहातीं ॥ ३ ॥ कां रे मी बळिया म्हणविसी ऐसा । सरणापाशीं कैसा
उचलविसी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे न धरीं भरंवसा कांहीं । वेगीं शरण जाईं
पांडुरंगा ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२६८२. धन मेळवूनि कोटी । सवें न ये रे
लंगोटी ॥ १ ॥ पाने खाशील उदंड । अंतीं जासी सुकल्या तोंड ॥ २ ॥ पलंग
न्याहाल्या सुपती । शेवटीं गोवऱ्या सांगाती ॥ ३ ॥ तुका म्हणे राम । एक
विसरतां श्रम ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२६८३. नित्य उठोनियां खावयाची चिंता ।
आपुल्या तूं हिता नाठवीसी ॥ धृ. ॥ जननीचे पोटीं उपजलासी जेव्हां । चिंता
तुझी तेव्हां केली तेणें ॥ २ ॥ चातकांलागूनि मेघ नित्य वर्षे । तो तुज उदास
करील केवीं ॥ ३ ॥ पक्षी वनचरें आहेत भूमीवरी । तयांलागीं हरि उपेक्षीना ॥ ४
॥ तुका म्हणे भाव धरुन राहे चित्तीं । तरी तो श्रीपति उपेक्षीना ॥ ५ ॥
२६८४.
आतां तळमळ । केली पाहिजे शीतळ ॥ १ ॥ पहा करील तें देव । पायीं ठेवूनियां
भाव ॥ २ ॥ तोचि अन्नदाता । नाहीं आणिकांची सत्ता ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दासा ।
नुपेक्षील हा भरंवसा ॥ ४ ॥
२६८५. एक शेर अन्ना चाड । येर वाउगी बडबड
॥ १ ॥ कां रे तृष्णा वाढविसी । बांधवोनि मोहपाशीं ॥ २ ॥ औट हात तुझा जागा ।
येर सिणसी वाउगा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे श्रम । एक विसरता राम ॥ ४ ॥
२६८६.
एक मन तुझ्या अवघ्या भांडवला । वांटितां तें तुला येईल कैसें ॥ १ ॥
म्हणउनि दृढ धरीं पांडुरंग । देहा लावीं संग प्रारब्धाचा ॥ २ ॥ आणिका
संकल्पा नको गोऊं मन । तरीच कारण साध्य होय ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐसें जाणावें
उचित । तरी सहज स्थित येईल कळों ॥ ४ ॥
२६८७. मैत्र केला महाबळी ।
कामा न ये अंतकाळीं ॥ १ ॥ आधीं घे रे रामनाम । सामा भरीं हा उत्तम । नाहीं
तरी यम । दांत खातो करकरा ॥ २ ॥ धन मिळविलें कोडी । काळ घेतल्या न सोडी ॥ ३
॥ कामा न ये हा परिवार । सैन्य लोक बहु फार ॥ ४ ॥ तंववरी तुमचें बळ । जंव
आला नाहीं काळ ॥ ५ ॥ तुका म्हणे बापा । चुकवी चौऱ्याशींच्या खेपा ॥ ६ ॥
२६८८.
आलें भरा येच पेठें । पुढें मागुतें न भेटे ॥ १ ॥ नाहीं कोणाचा सांगात ।
दुःख भोगितां आघात ॥ २ ॥ होसी फजीती वरपडा । लक्ष चौऱ्यासीचे वेढा ॥ ३ ॥
एका पाउलाची वाट । कोणा सांगावा बोभाट ॥ ४ ॥ जुंतिजेसी घाणां । नाहीं
मारित्या करुणा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे हित पाहे । जोंवरी हें हातीं आहे ॥ ६ ॥
२६८९.
देवाचिया चाडे प्रमाण उचित । नये वाटू चित्त निषेधासी ॥ १ ॥ नये राहों
उभें कसमळापाशीं । भुंकतील तैसीं सांडावीं तीं ॥ २ ॥ तुका म्हणे क्षमा
सुखाची हे रासी । सांडुनि कां ऐसी दुःखी व्हावें ॥ ३ ॥
२६९०.
भक्तिभावें करीं बैसोनि निश्चित । नको गोवूं चित्त प्रपंचासी ॥ १ ॥ एक दृढ
करी पंढरीचा राव । मग तुज उपाव पुढिल सुचे ॥ २ ॥ नको करूं कांहीं देवतापूजन
। जप तप ध्यान तेंही नको ॥ ३ ॥ मानिसिल झणीं आपलिक कांहीं । येरझार पाहीं न
चुके कदा ॥ ४ ॥ ऐसे जन्म किती पावलासी देहीं । अझुनि कां नाहीं कळली सोय ॥
५ ॥ सोय धरीं आतां होय पां सावध । अनुभव आनंद आहे कैसा ॥ ६ ॥ सहज कैसें
आहे तेथींचें तें गुज । अनुभवें निज पाहे तुकीं ॥ ७ ॥ तुका म्हणे आतां होईं
तूं सावध । तोडीं भवबंध एका जन्में ॥ ८ ॥
२६९१. सोसें बहु गर्भवासी
। मेलों असों उपवासीं । नाहीं सखीं ऐसीं । येथें कोण भेटलीं ॥ १ ॥ करीं
करीं रे स्वहित । देह तंव हे अनित्य । नाहीं दिलें चित्त । सोडवूं
मोहापासोनि ॥ २ ॥ पाळी तोंडींचिया घांसें । तेचि होय अनारिसे । ज्या नव्हे
ऐसें । खेदी परी सोडवीना ॥ ३ ॥ तुका म्हणे धनमानें । माझ्या बाटलों मीपणें ।
नाहीं दिला मनें । देखों लाभें हा लाभ ॥ ४ ॥
२६९२. काळ जवळिच उभा
नेणां । घाली झांपडी खुंटी कानां ॥ १ ॥ कैसा हुशार सावध राहीं । आपुला तूं
आपुले ठायीं ॥ २ ॥ काळ जवळिच उभा पाहीं । नेदी कोणासी देऊं कांहीं ॥ ३ ॥
काळें पुरविली पाठी । वरुषें जालीं तरी साठी ॥ ४ ॥ काळ भोंवताला भोंवें ।
राम येऊं नेदी जिव्हे ॥ ५ ॥ तुका म्हणे काळा । कर्म मिळतें तें जाळा ॥ ६ ॥
२६९३.
दिकची या नाहीं संसारसंबंधा । तुटेना या बाधा भवरोगाची ॥ १ ॥ तांतडी ते
करीं म्हणऊनि तांतडी । साधिली ती घडी सोनियाची ॥ २ ॥ संकल्पाच्या बीजें
इंद्रियांची चाली । प्रारब्ध तें घाली गर्भवासीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बीजें
जाळुनी सकळ । करावें गोपाळें आपुले भाट ॥ ४ ॥
२६९४. मृगजळ दिसे
साचपणा ऐसें । खोटियाचें पिसें ऊर फोडी ॥ १ ॥ जाणोनि कां करा आपुलाले घात ।
विचारा रे हित लवलाहीं ॥ २ ॥ संचित सांगातीं बोळवण सवें । आचारलें द्यावें
फळ तेणें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे शेखीं स्मशान तें वरी । संबंध गोवरी आगीसवें ॥ ४
॥
२६९५. आठवे देव तो करावा उपाव । येर त्यजीं वाव खटपट ॥ १ ॥ होईं
बा जागा होईं बा जागा । वाउगा कां गा शिणसील ॥ २ ॥ जाणिवेच्या भारें
भवाचिये डोहीं । बुडसी तो कईं निघसि ना ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा पावसील भावें
। जाणतां तें ठावें कांहीं नव्हे ॥ ४ ॥
२६९६. सदैव तुम्हां अवघें
आहे । हातपाय चालाया ॥ १ ॥ मुखीं वाणी कानीं कीर्ति । डोळे मूर्ति देखावया ॥
२ ॥ अंध बहिर ठकलीं किती । मुकीं होती पांगुळ ॥ ३ ॥ घरा आगी लावुनि जागा ।
न पळे तो गा वांचेना ॥ ४ ॥ तुका म्हणे जागा हिता । कांहीं आतां आपुल्या ॥ ५
॥
२६९७. आपुलिया अंगें तोडी मायाजाळ । ऐसें नाहीं बळ कोणापाशीं ॥ १
॥ रांडापोरे त्याग करी कुटुंबाचा । नावरे हे वाचा आणि मन ॥ २ ॥ मुक्त
जालों ऐसें बोलों जाय मुखें । तुका म्हणे दुःखें बांधला तो ॥ ३ ॥ (धृ.
नाही)
२६९८. काळोखी खाऊन कैवाड केला धीर । आपुलिया हितें जालें
जनामध्यें शूर ॥ १ ॥ कां रे तुम्ही नेणां कां रे तुम्ही नेणां ।
अल्पसुखासाठीं पडशी विपत्तीचे घाणां ॥ २ ॥ नाहीं ऐसी लाज काय तयापें आगळें ।
काय नव्हे केलें आपुलिया बळें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तरी सुख अवघेंचि बरें ।
जतन करूं हीं आपुलालीं ढोरें ॥ ४ ॥
२६९९. नलगे द्यावा जीव सहजचि
जाणार । आहे तो विचार जाणा कांहीं ॥ १ ॥ मरण जो मागें गाढवाचा बाळ । बोलिजे
चांडाळ शुद्ध त्यासी ॥ २ ॥ तुका म्हणे कांहीं होईल स्वहित । निधान जो थीत
टाकूं पाहे ॥ ३ ॥
२७००. वाटां घेईं लवकरी । मागें अंतरसी दूरी ।
केली भरोवरी । सार नेती आणीक ॥ १ ॥ ऐसी भांबावलीं किती । काय जाणों नेणों
किती । समय नेणती । माथां भार वाहोनी ॥ २ ॥ नाहीं सरलें तोवरीं । धांव घेईं
वेग करीं । घेतलें पदरीं । फावलें तें आपुलें ॥ ३ ॥ फटलंडी म्हणे तुका ।
एक न साहावे धक्का । तरिच या सुखा । मग कैसा पावसी ॥ ४ ॥
२७०१.
देवाचे म्हणोनि देवीं अनादर । हें मोठें आश्चर्य वाटतसे ॥ १ ॥ आता येरा जना
म्हणावें तें काईं । जया भार डोई संसाराचा ॥ २ ॥ त्यजुनी संसार अभिमान
सांटा । जुलूम हा मोठा दिसतसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आळस करूनियां साहे । बळें
कैसें पाहे वांयां जाती ॥ ४ ॥
२७०२. काय एकां जालें तें का नाहीं
ठावें । काय हें सांगावें काय म्हूण ॥ १ ॥ देखतील डोळां ऐकतील कानीं ।
बोलिलें पुराणीं तेंही ठावें ॥ २ ॥ काय हें शरीर साच कीं जाणार । सकळ विचार
जाणती हा ॥ ३ ॥ कां हें कळों नये आपुलें आपणा । बाळत्व तारुण्य वृद्धदशा ॥
४ ॥ कां हें आवडलें प्रियापुत्रधन । काय कामा कोण कोणा आलें ॥ ५ ॥ कां हें
जन्म वांयां घातलें उत्तम । कां हें रामराम न म्हणती ॥ ६ ॥ काय भुली यांसी
पडली जाणतां । देखतीं मरतां आणिकांसी ॥ ७ ॥ काय करिती हे बांधलिया काळें ।
तुका म्हणे बळें वज्रपाशीं ॥ ८ ॥
२७०३. वाटे या जनाचें थोर बा
आश्चर्य । न करिती विचार कां हिताचा ॥ १ ॥ कोण दम ऐसा आहे यांचे पोटीं ।
येईल शेवटीं कोण कामा ॥ २ ॥ काय मानुनियां राहिले निश्चिंती । काय जाब देती
यमदूतां ॥ ३ ॥ कां हीं विसरली मरण बापुडीं । काय यांसी गोडी लागलीसे ॥ ४ ॥
काय हातीं नाहीं करील तयासी । काय जालें यांसी काय जाणों ॥ ५ ॥ कां हीं
नाठविती देवकीनंदना । सुटाया बंधनापासूनियां ॥ ६ ॥ काय मोल यासी लागे धन
वित्त । कां हें यांचें चित्त घेत नाहीं ॥ ७ ॥ तुका म्हणे कां हीं भोगीतील
खाणी । कां त्या चक्रपाणी विसरलीं ॥ ८ ॥
२७०४. पडिली हे रूढि जगा
परिचार । चालविती वेव्हार सत्य म्हूण ॥ १ ॥ मरणाची कां रे नाहीं आठवण ।
संचिताचें धन लाभ हेवा ॥ २ ॥ देहाचें भय तें काळाचें भातुकें । ग्रासूनि
तें एकें ठेविलेंसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कांहीं उघडा रे डोळे । जाणोनि अंधळे
होऊं नका ॥ ४ ॥
२७०५. म्हणसी होऊनी निश्चिंता । हरूनियां अवघी चिंता
। मग जाऊं एकांता । भजन करूं । संसारसंभ्रमें आशा लागे पाठीं । तेणे जीवा
साटी होईल तुझ्या ॥ १ ॥ सेकीं नाडसील नाडसील । विषयसंगें तूं अवघा नाडसील ।
मागुता पडशील भवडोहीं ॥ २ ॥ शरीर सकळ मायेचा बांधा । यासी नाहीं कदा
आराणूक । करिती तडातोडी अंतर्बाह्यात्कारीं । ऐसें जाती चारीं दिवस वेगीं ॥
३ ॥ मोलाची घडी जाते वांयाविण । न मिळे मोल धन देतां कोडी । जागा होईं
करीं हिताचा उपाय । तुका म्हणे हाय करिसी मग ॥ ४ ॥
२७०६. इच्छेचें
पाहिलें । डोळीं अंतीं मोकलिलें ॥ १ ॥ याचा विश्वास तो काई । ऐसें विचारूनि
पाहीं ॥ २ ॥ सुगंध अभ्यंगें पाळितां । केश फिरले जाणतां ॥ ३ ॥ पिंड
पाळितां ओसरे । अवघी घेऊनि मागें सरे ॥ ४ ॥ करितां उपचार । कोणा नाहीं
उपकार ॥ ५ ॥ अल्प जीवन करीं । तुका म्हणे साधी हरि ॥ ६ ॥
२७०७. एक
पाहातसां एकांचीं दहनें । सावध त्या गुणें कां रे नव्हा ॥ १ ॥ मारा हाक
देवा भय अट्टाहासें । जंव काळा ऐसें जालें नाहीं ॥ २ ॥ मरणाची तंव गाठोडी
पदरीं । जिणें तोचिवरी माप भरे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे धिग वाहती मारग । अंगा आले
मग हालोंनेदी ॥ ४ ॥
२७०८. हरि हरि तुम्हीं म्हणा रे सकळ । तेणें
मायाजाळ तुटईल ॥ १ ॥ आणिक नका कांहीं गाबाळाचें भरी । पडों येते थोरी नागवण
॥ २ ॥ भावें तुळसीदळ पाणी जोडा हात । म्हणावें पतित वेळोवेळां ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे हा तंव कृपेचा सागर । नामासाठीं पार पाववील ॥ ४ ॥
२७०९. कैं
वाहावें जीवन । कैं पलंगीं शयन ॥ १ ॥ जैसी जैसी वेळ पडे । तैसें तैसें
होणें घडे ॥ २ ॥ कैं भोज्य नानापरी । कैं कोरड्या भाकरी ॥ ३ ॥ कैं बैसावें
वहनीं । कैं पायीं अनवाणी ॥ ४ ॥ कैं उत्तम प्रावर्णें । कैं वसनें तीं
जीर्णें ॥ ५ ॥ कैं सकळ संपत्ती । कैं भोगणें विपत्ती ॥ ६ ॥ कैं सज्जनाशीं
संग । कैं दुर्जनाशीं योग ॥ ७ ॥ तुका म्हणे जाण । सुख दुःख तें समान ॥ ८ ॥
२७१०.
सकळांच्या पायां माझी विनवणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसे ॥ १ ॥ अहो श्रोते
वक्ते सकळही जन । बरें पारखून बांधा गांठी ॥ २ ॥ फोडिलें भांडार धन्याचा हा
माल । तेथें मी हमाल भारवाही ॥ ३ ॥ तुका म्हणे चाली जाली चहूं देशीं ।
उतरला कसीं खरा माल ॥ ४ ॥
२७११. अरे हें देह व्यर्थ जावें । ऐसें
जरी तुज व्हावें । द्यूतकर्म मनोभावें । सारीपाट खेळावा ॥ १ ॥ मग कैचें
हरीचें नाम । निजलीया जागा राम । जन्मोजन्मींचा अधम । दुःख थोर साधिलें ॥ २
॥ विषयसुखाचा लंपट । दासीगमनीं अतिधीट । तया तेचि वाट । अधोगती जावया ॥ ३ ॥
आणिक एक कोड । नरका जावयाची चाड । तरी संतनिंदा गोड । करी कवतुकें सदा ॥ ४
॥ तुका म्हणे ऐसें । मना लावी रामपिसें । नाहीं तरी आलिया सायासें । फुकट
जासी ठकोनि ॥ ५ ॥
२७१२. नका घालूं दूध जयामध्यें सार । ताकाचे उपकार
तरी करा ॥ १ ॥ नेदा तरी हें हो नका देऊं अन्न । फुकाचें जीवन तरी पाजा ॥ २
॥ तुका म्हणे मज सगुणाची चाड । पुरवा कोणी कोड दुर्बळाचें ॥ ३ ॥ (धृ.
नाही)
२७१३. आतां तरी पुढें हाचि उपदेश । नका करूं नाश आयुष्याचा ॥ १
॥ सकळांच्या पायां माझें दंडवत । आपुलालें चित्त शुद्ध करा ॥ २ ॥ हित तें
करावें देवाचें चिंतन । करूनिया मन एकविध ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लाभ होय तो
व्यापार । करा काय फार शिकवावें ॥ ४ ॥
२७१४. ऐक रे जना । तुझ्या
स्वहिताच्या खुणा । पंढरीचा राणा । मनामाजी स्मरावा ॥ १ ॥ मग कैचें रे बंधन
। वाचे गातां नारायण । भवसिंधु वो जाण । येचि तीरीं सरेल ॥ २ ॥ दास्य करील
कळिकाळ । बंध तुटेल मायाजाळ । होतील सकळ । रिद्धिसिद्धि म्हणियाऱ्या ॥ ३ ॥
सकळशास्त्रांचें सार । हें वेदांचें गव्हर । पाहातां विचार । हाचि करिती
पुराणें ॥ ४ ॥ ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्र । चांडाळांही अधिकार । बाळें
नारीनर । आदिकरोनि वेश्याही ॥ ५ ॥ तुका म्हणे अनुभवें । आम्हीं पाडियलें
ठावें । आणीकही दैवें । सुख घेती भाविकें ॥ ६ ॥
२७१५. न करीं तळमळ
राहें रे निश्चळ । आहे हा कृपाळ स्वामी माझा ॥ १ ॥ अविनाश सुख देईल
निर्वाणी । चुकतील खाणी चौऱ्यांशीच्या ॥ २ ॥ आणिकिया जीवा होईल उद्धार ।
तेही उपकार घडती कोटि ॥ ३ ॥ आहिक्यपरत्रीं होसील सरता । वाचे उच्चारितां
रामराम ॥ ४ ॥ तुका म्हणे सांडी संसाराचा छंद । मग परमानंद पावसील ॥ ५ ॥
२७१६.
साधकाची दशा उदास असावी । उपाधी नसावी अंतर्बाही ॥ धृ. ॥ लोलुप्यता काय
निद्रेतें जिणावें । भोजन करावें परमित ॥ २ ॥ एकांतीं लोकांतीं
स्त्रियांशीं भाषण । प्राण गेल्या जाण बोलों न ये ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐशा
साधनीं जो राहे । तोचि ज्ञान लाहे गुरुकृपा ॥ ४ ॥
२७१७.
निर्वाहापुरतें अन्नआच्छादन । आश्रमासी स्थान कोपी गुहा ॥ १ ॥ कोठेंही
चित्तासी नसावें बंधन । हृदयीं नारायण सांठवावा ॥ २ ॥ नये बोलों फार बैसो
जनामधीं । सावधान बुद्धि इंद्रियदमीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे घडी घडीने साधावी ।
त्रिगुणांची गाेवी उगवूनि ॥ ४ ॥
२७१८. सर्वस्वासी मुकावें तेणें
हरिसी जिंकावें । अर्थप्राणजीवें देहत्याग ॥ धृ. ॥ मोह ममता माया चाड
चिंता । विषयकंदुवेथा जाळूनियां ॥ २ ॥ लोकलज्जा दंभ आणि अहंकार । करूनि
मत्सर देशधडी ॥ ३ ॥ शांति क्षमा दया सखिया विनउनी । मूळ चक्रपाणि धाडी
त्यांसी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे यातीअक्षरें अभिमान । सांडोनियां शरण रिघें संतां
॥ ५ ॥
२७१९. आशा हे समूळ खाणोनि काढावी । तेव्हांचि गोसावी व्हावें
तेणें ॥ १ ॥ नाहीं तरि सुखें असावें संसारीं । फजिती दुसरी करूं नये ॥ २ ॥
आशा मारोनिया जयवंत व्हावें । तेव्हांचि निघावें सर्वांतून ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे जरी योगाची तांतडी । आशेची बीबुडी करीं आधीं ॥ ४ ॥
२७२०. हित
व्हावें तरी दंभ दुरी ठेवा । चित्तशुद्धि सेवा देवाची हे ॥ १ ॥ आवडी विठ्ठल
गाइजे एकांतीं । अलभ्य ते येती लाभ घरा ॥ २ ॥ आणिकां अंतरीं न द्यावी वसती
। करावी हे शांती वासनेची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बाण हाचि निर्वाणींचा । वाउगी
हे वाचा वेचूं नये ॥ ४ ॥
२७२१. करूनिया शुद्ध मन । नारायण स्मरावा ॥
१ ॥ तरीच हा तरिजे सिंधु । भवबंधु तोडोनियां ॥ २ ॥ येथें सरे शुद्ध साचें ।
अंतरींचें बीज तें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लवणकळी । पडतां जळीं तें होय ॥ ४ ॥
२७२२.
बैसोनि निवांत शुद्ध करीं चित्त । तया सुखा अंतपार नाहीं ॥ १ ॥ येऊनि
अंतरीं राहिल गोपाळ । सायासाचें फळ बैसलिया ॥ २ ॥ राम कृष्ण हरि मुकुंद
मुरारी । मंत्र हा उच्चारीं वेळोवेळां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐसें देईन मी दिव्य
। जरी होईल भाव एकविध ॥ ४ ॥
२७२३. नयें वांटूं मन । कांहीं न
देखावें भिन्न ॥ १ ॥ पाय विठोबाचे चित्तीं । असों द्यावे दिवस राती ॥ २ ॥
नये काकुळती । कोणा यावे हरिभक्ति ॥ ३ ॥ तुका म्हणे साई । करील कृपेची
विठाई ॥ ४ ॥
२७२४. नलगे देशकाळ । मंत्रविधान सकळ । मनचि निश्चळ ।
करूनि करुणा भाकावी ॥ १ ॥ येतो बैसलिया ठाया । आसनें व्यापी देवराया ।
निर्मळ ते काया । अधिष्ठान तयाचें ॥ २ ॥ कल्पनेचा साक्षी । तरी आदरेंचि
लक्षी । आवडीनें भक्षी । कोरडें धान्य मटमटां ॥ ३ ॥ घेणें तरी भाव । लक्षी
दासाचा उपाव । तुका म्हणे जीव । जीवीं मेळवील अनंत ॥ ४ ॥
२७२५. सत्य
आठवितां देव । जातें भेव पळोनि ॥ १ ॥ नलगे कांहीं करणें चिंता । धरी सत्ता
सर्व तो ॥ २ ॥ भावें भाव राहे पायीं । देव तैं संनिध ॥ ३॥ तुका म्हणे
कृष्णनामें । शीतळ प्रेमें सर्वांसी ॥ ४ ॥
२७२६. कायावाचामनें झाला
विष्णुदास । काम क्रोध त्यास बाधीतना ॥ १ ॥ विश्वासी तो करी स्वामीवरी
सत्ता । सकळ भोगिता होय त्याचें ॥ २ ॥ तुका म्हणे चित्त करावें निर्मळ ।
येऊनि गोपाळ राहे तेथें ॥ ३ ॥
२७२७. तेचि करीं मात । जेणें होईल
तुझें हित । काय बडबड निमित्य । सुख जिव्हारी शिणविसी ॥ धृ. ॥ जो मूळव्याधि
पीडिला । त्यासी देखोनि हांसे खरजुला ॥ २ ॥ आराध करी सोसी । त्यासी हांसे
तो आळसी ॥ ३ ॥ क्षयरोगी म्हणे परता । सर रोगिया कुष्टता ॥ ४ ॥ वडस दोहीं
डोळां वाढले । आणिकां कानें कोचें बोले ॥ ५ ॥ तुका लागे पायां । शुद्ध करा
आपणियां ॥ ६ ॥
२७२८. थोडें परी निरें । अविट तें घ्यावें खरें ॥ १ ॥
घ्यावें जेणें नये तुटी । बीज वाढें बिजा पोटीं ॥ २ ॥ चित्त ठेवीं ग्वाही ।
उपचारें चाड नाहीं ॥ ३ ॥ आपुलें तें हित फार । तुका म्हणे खरें सार ॥ ४ ॥
२७२९.
नम्र जाला भूतां । तेणें कोंडिलें अनंता ॥ १ ॥ हेंचि शूरत्वाचें अंग ।
हारि आणिला श्रीरंग ॥ २ ॥ अवघा जाला पण । लवण सकळां कारण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
पाणी । पातळपणें तळा आणी ॥ ४ ॥
२७३०. ऐका गा हे अवघे जन । शुद्ध मन
तें हित ॥ १ ॥ अवघा काळ नये जरी । समयावरी जाणावे ॥ २ ॥ नाहीं कोणी सवें
येतां । संचिता या वेगळा ॥ ३ ॥ बरवा अवकाश आहे । करा साहे इंद्रियें ॥ ४ ॥
कर्मभूमी ऐसा ठाव । वेवसाव जाणावा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे उत्तम जोडी । जाती घडी
नरदेह ॥ ६ ॥
२७३१. कठिण नारळाचें अंग । बाहेरी भीतरीचें चांग ॥ १ ॥
तैसा करी कां विचार । शुद्ध कारण अंतर ॥ २ ॥ वरी कांटे फणसफळा । माजि
अंतरीं जिव्हाळा ॥ ३ ॥ मिठें रुचविलें अन्न । नये सतत कारण ॥ ४ ॥ ऊस बाहेरी
दिसे काळा । आंत रसाचा आगळा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे मोल गोडी । काय चाड वरिल्या
खोडी ॥ ६ ॥
२७३२. चुकलिया ताळा । वाती घालुनि बैसे डोळां ॥ १ ॥
तैसें जागें करीं चित्ता । कांहीं आपुलिया हिता ॥ २ ॥ विक्षेपिलें धन ।
तेथें गुंतलेंसें मन ॥ ३ ॥ नाशिवंतासाठीं । तुका म्हणे करिसी आटी ॥ ४ ॥
२७३३.
उचित जाणावें मुख्य धर्म आधीं । चित्त शुद्ध बुद्धी ठायीं स्थीर ॥ १ ॥ न
घालावी धांव मनाचिये ओढी । वचनीं आवडी संताचिये ॥ २ ॥ अंतरीं या राहे
वचनाचा विश्वास । न लगे उपदेश तुका म्हणे ॥ ३ ॥
२७३४. संसाराचा
माथां भार । कांहीं पर न ठेवीं ॥ १ ॥ भक्तीची ते जाती ऐसी । सर्वस्वासी
मुकावें ॥ २ ॥ भिक्षा आणि वेवसाव । काला करी तो गाढव ॥ ३ ॥ करूनि वस्ती
बाजारीं । म्हणवी कासया निस्पृही ॥ ४ ॥ प्रसादा आडुनि कवी । केलें तूप पाणी
तेवीं ॥ ५ ॥ तुका म्हणे होईं शूर । किंवा निसूर मजूर ॥ ६ ॥
२७३५.
कंथा प्रावर्ण । नव्हे भिक्षेचें तें अन्न ॥ १ ॥ करीं यापरी स्वहित ।
विचारूनि धर्म नीत ॥ २ ॥ देऊळ नव्हे घर । प्रपंच परउपकार ॥ ३ ॥ विधिसेवन
काम । नव्हे शब्द रामराम ॥ ४ ॥ हत्या क्षात्रधर्म । नव्हे निष्काम तें कर्म
॥ ५ ॥ तुका म्हणे संतीं । करून ठेविली आइती ॥ ६ ॥
२७३६.
डोळ्यामध्यें जैसें कणु । अणु तेंहि न समाये ॥ १ ॥ तैसें शुद्ध करा हित ।
नका चित्त बाटवूं ॥ २ ॥ आपुल्याचा कळवळा । आणिका बाळावरी न ये ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे बीज मुडा । जैशा चाडा पिकाच्या ॥ ४ ॥
२७३७. करणें तें हेचि
करा । नरका घोरा कां जातां ॥ १ ॥ जयामध्यें नारायण । शुद्ध पुण्य तें एक ॥ २
॥ शरणागतां देव राखे । येरा वाखे विघ्नांचे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लीन व्हावें ।
कळे भावें वर्म हें ॥ ४ ॥
२७३८. किती रांडवडे । घालूनि व्हाल रे
बापुडे । संसाराचे भिडे । कासावीस झालेती ॥ १ ॥ माझ्या स्वामी शरण रिघा ।
कृपाळुवा पांडुरंगा । ठेवी अंगसंगा । विश्वासिया जवळी ॥ २ ॥ कांहीं न
मागतां भले । होईल तेचीं काम केलें । नसावें आधिलें । कांहीं एका संकल्पें ॥
३ ॥ तुका म्हणे भाव । पाववील ठायाठाव । एकविध जीव । ठेविलिया सेवेसी ॥
२७३९.
सत्य आम्हां मनीं । नव्हें गाबाळाचे धनी ॥ १ ॥ ऐसें जाणा रे सकळ । भरा
शुद्ध टाका मळ ॥ २ ॥ देतों तीक्ष्ण उत्तरें पुढें व्हावयासी बरें ॥ ३ ॥
तुका म्हणे बरें घडे । देशोदेशीं चाले कोडें ॥ ४ ॥
२७४०. काय
धोविलें बाहेरी । मन मळलें अंतरीं । गादलें जन्मवरी । असत्यकाटें काटलें ॥ १
॥ सांडी व्यापार दंभाचा । शुद्ध करी रे मन वाचा । तुझिया चित्ताचा । तूंच
ग्वाही आपुला ॥ २ ॥ पापपुण्य विटाळ देहीं । करितां न विचारीसी कांहीं । काय
चाचपसी मही । जी अखंड सोंवळी ॥ ३ ॥ कामक्रोध वेगळा । ऐसा होईं का रे
सोंवळा । तुका म्हणे कळा । गुंडून ठेवीं या कुसरी ॥ ४ ॥
२७४१.
निवडावे खडे । तरी दळण वोज घडे ॥ १ ॥ नाहीं तरी नासोनि जाय । कारण आळस उरे
हाय ॥ २ ॥ निवडावें तन । शेतीं करावें राखण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नीत । न
विचारितां नव्हे हित ॥ ४ ॥
२७४२. भय नाहीं भेव । अनुतापी नव्हता
जीव ॥ १ ॥ जेथें देवाची तळमळ । तेथें काशाचा विटाळ ॥ २ ॥ उच्चारितां दोष ।
नाहीं उरों देत लेश ॥ ३ ॥ तुका म्हणे चित्त । होय आवडी मिश्रित ॥ ४ ॥
२७४३.
काय तो विवाद असो भेदाभेद । साधा परमानंद एका भावे ॥ १ ॥ निघोनि आयुष्य
जातें हातोहात । विचारीं पां हित लवलाहीं ॥ २ ॥ तुका म्हणे भावभक्ति हे
कारण । नागवी भूषण दंभ तोचि ॥ ३ ॥
२७४४. जेणें घडे नारायणीं अंतराय ।
होत बापमाय वर्जावीं तीं ॥ धृ. ॥ येर प्रियापुत्रधना कोण लेखा । करिती तीं
दुःखा पात्र शत्रू ॥ २ ॥ प्रल्हादे जनक विभिषणे बंधु । राज्य माता निंदु
भरतें केली ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सर्व धर्म हरीचे पाय । आणीक उपाय दुःखमूळ ॥ ४ ॥
२७४५.
न मनावें तैसें गुरुचें वचन । जेणें नारायण अंतरे तें । आड आला म्हणुनी
फोडियेला डोळा । बळीने आंधळा शुक्र केला ॥ १ ॥ करी देव तरी काय नव्हे एक ।
कां तुम्ही पृथक शिणा वांयां ॥ २ ॥ उल्लंघुनीयां भ्रताराची आज्ञा । अन्न
ऋषिपत्न्या घेउनि गेल्या । अवघेंचि त्यांचें देवें केलें काज । धर्म आणि
लाज राखियेली ॥ ३ ॥ पितयासी पुत्रे केला वैराकार । प्रल्हादें असुर मारवीला
। बहुत विघ्नें केलीं तया आड । परी नाहीं कैवाड सांडियेला ॥ ४ ॥ गौळणी
करिती देवाशीं व्यभिचार । सांडुनि आचार भ्रष्ट होती । तयां दिलें तें
कवणासी नाहीं । अवघा अंतर्बाही तोचि जाला ॥ ५ ॥ देव जोडे तरी करावा अधर्म ।
अंतरे तें कर्म नाचरावें । तुका म्हणे हा तो जाणतो कळवळा । म्हणोनी
अजामेळा उद्धरिलें ॥ ६ ॥
२७४६. हो का पुत्र पत्नी बंधु । त्यांचा
तोडावा संबंधु ॥ १ ॥ कळों आलें खट्याळसें । शिवों नये लिंपों दोषें ॥ २ ॥
फोडावें मडकें । मेले लेखीं घायें एके ॥ ३ ॥ तुका म्हणे त्यागें । विण
चुकीजेना भोगें ॥ ४ ॥
२७४७. आली सिंहस्थ पर्वणी । न्हाव्या भटा झाली
धणी ॥ १ ॥ अंतरीं पापाच्या कोडी । वरि वरि बोडी डोई दाढी ॥ २ ॥ बोडिलें
तें निघालें । काय पालटलें सांग वहिलें ॥ ३ ॥ पाप गेल्याची काय खूण । नाहीं
पालटले अवगुण ॥ ४ ॥ भक्तिभावेंविण । तुका म्हणे अवघा शीण ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२७४८.
निर्वैर होणें साधनाचें मूळ । येर ते विल्हाळ सांडीं मांडीं ॥ १ ॥ नाहीं
चालों येत सोंगसंपादणी । निवडे अवसानीं शुद्धाशुद्ध ॥ २ ॥ त्याग नांव तरी
निर्विषय वासना । कार्याकारणापुरते विधि ॥ ३ ॥ तुका म्हणे राहे चिंतनीं
आवडी । येणें नांवें जोडी सत्यत्वेंसीं ॥ ४ ॥
२७४९. नव्हे खळवादी
मताचि पुरता । सत्याची हे सत्ता उपदेश ॥ १ ॥ साक्षत्वेंसि मना आणावीं
उत्तरें । परिपाकीं खरें खोटें कळे ॥ २ ॥ नव्हे एकदेशी शब्द हा उखता ।
ब्रह्मांडापुरता घेईल त्यासी ॥ ३ ॥ तुका विनवणी करी जाणतियां । बहुमतें
वांयां श्रमों नये ॥ ४ ॥
२७५०. पात्र शुद्ध चित्त ग्वाही । नलगे
कांहीं सांगणें ॥ १ ॥ शूर तरी सत्य व्हावें । साटी जीवें करूनि ॥ २ ॥
अमुपचि सुखमान । स्वामी जन मानवे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जैसी वाणी । तैसा मनीं
परिपाक ॥ ४ ॥
२७५१. साजे अळंकार । तरी भोगितां भ्रतार ॥ १ ॥
व्यभिचारीचा टाकमटिका । उपहास होती लोकां ॥ २ ॥ शूरत्वाची वाणी । रूप मिरवे
मंडणीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जिणें । शर्तीविण लाजिरवाणें ॥ ४ ॥
२७५२.
शिष्याची जो नेघे सेवा । मानी देवासारिखें ॥ १ ॥ त्याचा फळे उपदेश । आणिकां
दोष उफराटे ॥ २ ॥ त्याचें खरें ब्रह्मज्ञान । उदासीन देहभावीं ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे सत्य सांगें । येवोत रागें येतील ते ॥ ४ ॥
२७५३. न मनी ते
ज्ञानी न मनी ते पंडित । ऐसें परीचे एकएका भावें ॥ १ ॥ धातू पोसोनियां
आणिकां उपदेश । अंतरीं तो लेश प्रेम नाहीं ॥ २ ॥ न मनी ते योगी न मनी ते
हरिदास । दर्शनें बहुवस बहुतां परीचीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तया नमन
बाह्यात्कारी । आवडती परी चित्तशुद्धी ॥ ४ ॥
२७५४. नाहीं पाक होत
उफराटे चाली । बोलिली ते केली व्हावी नीत ॥ १ ॥ नाहीं मानूं येत वांजटाचे
बोल । कोरडेच फोल चवी नाहीं ॥ २ ॥ तरुवरा आधीं कोठें आहे फळ । चावटा बरळ
म्हणा त्यासी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे किती ठकलीं तातडी । गव्हीं नाहीं गोडी मांडे
पुऱ्या ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२७५५. करावी ते पूजा मनेंचि उत्तम ।
लौकिकाचें काम काय असे ॥ १ ॥ कळावें तयासी कळे अंतरींचें । कारण तें साचें
साच अंगीं ॥ २ ॥ अतिशयाअंती लाभ किंवा घात । फळ देतें चित्त बीजाऐसें ॥ ३ ॥
तुका म्हणे जेणें राहे समाधान । ऐसें तें भजन पार पावी ॥ ४ ॥
२७५६.
मनोमय पूजा । हेचि पढियें केशीराजा ॥ १ ॥ घेतो कल्पनेचे भोग । न मानती
बाह्य रंग ॥ २ ॥ अंतरींचे जाणे । आदिवर्तमान खुणें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कुडें ।
कोठें सरे त्याच्या पुढें ॥ ४ ॥
२७५७. साहोनि टांकीघाये । पाषाण
देवचि जाला पाहें ॥ १ ॥ तया रीती दृढ मन । करीं साधाया कारण ॥ २ ॥ बाण
शस्त्र साहोनि गोळी । शूरा ठाव उंच स्थळीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सती । अग्न न
देखे ज्या रीती ॥ ४ ॥
२७५८. फळाची तो पोटीं । घडे वियोगेंही भेटी ॥ १
॥ करावें चिंतन । सार तेंचि आठवण ॥ २ ॥ चित्त चित्ता ग्वाही । उपचारें चाड
नाहीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । पावें अंतरींची सेवा ॥ ४ ॥
२७५९.
खरें बोले तरी । फुकासाठीं जोडे हरि ॥ १ ॥ ऐसे फुकाचे उपाय । सांडोनियां
वांयां जाय ॥ २ ॥ परउपकार । एका वचनाचा फार ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मळ । मनें
सांडिता शीतळ ॥ ४ ॥
२७६०. वेदविहित तुम्ही आइका हो कर्मे । बोलतों
तीं वर्में संतांपुढें ॥ १ ॥ चारी वर्ण झाले एकाचिये अंगीं । पापपुण्य भागी
विभागिले ॥ २ ॥ प्रथम पाउलीं पावविला पंथ । आदि मध्य अंत भेद नाहीं ॥ ३ ॥
आंबे बोरी वड बाभुळा चंदन । गुणागुणीं भिन्न अग्नि एक ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मन
उन्मन जो होय । तोंवरी हे सोय विधि पाळीं ॥ ५ ॥
२७६१. जुंझायाच्या
गोष्टी ऐकतांचि सुख । करितां देहदुःख थोर आहे ॥ १ ॥ तैसी हरिभक्ति सुळावरील
पोळी । निवडे तो बळी विरळा शूर ॥ २ ॥ पिंड पोसिलिया विषयांचा पाइक ।
वैकुंठनायक कैचा तेथें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे व्हावें देहासी उदार । रखुमादेवीवर
जोडावया ॥ ४ ॥
२७६२. चित्तीं नाहीं तें जवळी असोनि काय । वत्स सांडी
माय तेणें न्यायें ॥ १ ॥ प्रीतीचा तो वायु गोड लागे मात । जरी जाय चित्त
मिळोनियां ॥ २ ॥ तुका म्हणे अवघें फिकें भावाविण । मीठ नाहीं अन्न तेणें
न्यायें ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२७६३. यज्ञनिमित्त शरीरासी बंधन । कां रे
तृष्णा वांयांविण वाढविली ॥ १ ॥ नव्हे ते भक्ति परलोकसाधन । विषयांनी बंधन
केलें तुज ॥ २ ॥ आशा धरूनि फळाची । तीर्थीं व्रतीं मुक्ती कैंची ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे शिणसी वांयां । शरण न वजतां पंढरीराया ॥ ४ ॥
२७६४. परद्रव्य
परनारीचा अभिळास । तेथोनि हरास सर्व भाग्या ॥ १ ॥ घटिका दिवस मास वर्षें
लागे तीन । बांधलें पतन गांठोडीस ॥ २ ॥ पुढें घात त्याचा रोकडा शकुन ।
पुढें करी गुण निश्चयेंसी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे एका थडताथवड । काळ लागे नाड परी
खरा ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२७६५. आर्तभूतां द्यावें दान । खरें पुण्य
त्या नांवें ॥ १ ॥ होणार तें सुखें घडो । लाभ जोडो महाबुद्धि ॥ २ ॥ सत्य
संकल्पाचे साटीं । उजळा पोटीं रविबिंब ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मनीं वाव । शुद्ध
भाव राखावा ॥ ४ ॥
२७६६. पुण्य परउपकार पाप ते परपीडा । आणिक नाहीं
जोडा दुजा यासी ॥ १ ॥ सत्य तोचि धर्म असत्य तें कर्म । आणिक हें वर्म नाहीं
दुजें ॥ २ ॥ गति तेचि मुखीं नामाचें स्मरण । अधोगति जाण विन्मुखता ॥ ३ ॥
संतांचा संग तोचि स्वर्गवास । नर्क तो उदास अनर्गळा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे उघडे
आहे हित घात । जयाचें उचित करा तैसें ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२७६७.
कुळधर्म ज्ञान कुळधर्म साधन । कुळधर्में निधान हाता चढे ॥ १ ॥ कुळधर्म
भक्ति कुळधर्म गति । कुळधर्म विश्रांती पाववील ॥ २ ॥ कुळधर्म दया कुळधर्म
उपकार । कुळधर्म सार साधनाचे ॥ ३ ॥ कुळधर्म महत्व कुळधर्म मान । कुळधर्म
पावन परलोकींचें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे कुळधर्म दावी देवीं देव । यथाविध भाव जरी
होय ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२७६८. जेणें वाढे अपकीर्ति । सर्वार्थीं तें
वर्जावें ॥ १ ॥ सत्य रुचे भलेपण । वचन तें जगासी ॥ २ ॥ होईजेतें शूर
त्यागें । वाउगें तें सारावें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे खोटें वर्म । निंद्यकर्म
काळिमा ॥ ४ ॥
२७६९. भाव तैसें फळ । न चले देवापाशीं बळ ॥ १ ॥ धांवे
जाती पाशीं जाती । खुण येरयेरा चित्तीं ॥ २ ॥ हिरा हिरकणी । काढा आतुनि
आइरणीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे केलें । मन शुद्ध हें चांगलें ॥ ४ ॥
२७७०.
शाहाणिया पुरे एकचि वचन । विशारती खूण तेचि त्यासी ॥ १ ॥ उपदेश असे
बहुतांकारणें । घेतला तो मनें पाहिजे हा ॥ २ ॥ फांसावेना तरी दुःख घेतें
वाव । मग होतो जीव कासावीस ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नको राग धरूं झोंडा । नुघडितां
पीडा होईल डोळे ॥ ४ ॥
२७७१. नाहीं सुगंधाची लागत लावणी । लावावी
ते मनीं शुद्ध होतां ॥ १ ॥ वाऱ्याहातीं माप चाले सज्जनाचें । कीर्ति मुख
त्याचें नारायण ॥ २ ॥ प्रभा आणि रवि काय असे आन । उदयीं तंव जन सकळ साक्षी ॥
३ ॥ तुका म्हणे बरा सत्याचा सायास । नवनीता नाश नाहीं पुन्हां ॥ ४ ॥
२७७२.
अनुतापें दोष । जाय न लगतां निमिष ॥ १ ॥ परी तो राहे विसावला । आदीं
आवसानीं भला ॥ २ ॥ हेंचि प्रायश्चित्त । अनुतापीं न्हाय चित्त ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे पापा । शिवों नये अनुतापा ॥ ४ ॥
२७७३. ढेकरें जेवण दिसें
साचें । नाहीं तरि काचें कुंथाकुंधी ॥ १ ॥ हेही बोल तेही बोल । कोरडें फोल
रुचीविण ॥ २ ॥ गव्हांचिया होती परी । फकेवरी खाऊं नये ॥ ३ ॥ तुका म्हणे असे
हातींचें कांकण । तयासी दर्पण विल्हाळक ॥ ४ ॥
२७७४. केलें नाहीं
मनीं तया घडें त्याग । उबग उद्वेग नाहीं चित्तीं ॥ १ ॥ देवचि हा जाणे
अंतरींचा भाव । मिथ्या तो उपाव बाह्य रंग ॥ २ ॥ त्यागिल्याचें ध्यान
राहिलें अंतरीं । अवघी ते परी विटंबना ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आपआपणां विचारा ।
कोण हा दुसरा सांगे तुम्हां ॥ ४ ॥
२७७५. अन्यायासी राजा न करिता दंड
। बहुत ते लंड पीडिती जना ॥ १ ॥ न करितां निगा न काढितां तन । कैंचे येती
कण हातासी ते ॥ २ ॥ तुका म्हणे संतां करूं नये अनृत । पाप नाहीं नीत
विचारीतां ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२७७६. ऐसी एका अटी । रितीं शिणती करंटी ॥
१ ॥ साच आपुल्या पुरते । करूनि न घेती कांहीं हितें ॥ २ ॥ कां हीं वेचितील
वाणी । निरर्थकचि कारणीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । कांहीं समर्पनि सेवा ॥ ४
॥
२७७७. जळो तें बाह्य सोंग । पडिलिया अंतर व्यंग ॥ १ ॥ कारण तें
अंतरलें । म्हणवितां वाईट भलें ॥ २ ॥ तांतडीनें नाशी । तांतडीनेंचि संतोषी ॥
३ ॥ तुका म्हणे धीर । नाहीं बुद्धि एकी स्थिर ॥ ४ ॥
२७७८. निष्ठुर
तो दिसे निराकारपणें । कोंवळा सगुणें प्रतिपाळीं ॥ १ ॥ केलाच करावा केला
कइवाड । होईल तें गोड न परते ॥ २ ॥ मथिलिया लागे नवनीत हातां । नासे
वितुळतां आहाच तें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आतां मनाशीं विचार । करावा तो सार
एकचित्तें ॥ ४ ॥
२७७९. भोजन पा शांतीचें । उंच नीच उसाळी ॥ १ ॥ जैशी
कारंज्याची कळा । तो जिव्हाळा स्वहिताचा ॥ २ ॥ कल्पना ते देवाविण । न करी
भिन्न इतरीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पावे भूतीं । तें निश्चिती मापली ॥ ४ ॥
२७८०.
जीवित्व तें किती । हेंचि धरितां बरें चित्तीं ॥ १ ॥ संत सुमनें उत्तरें ।
मृदु रसाळ मधुरें ॥ २ ॥ विसांवतां कानीं । परिपाक घडे मनीं ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे जोडी । होय जतन रोकडी ॥ ४ ॥
२७८१. मायबापें जरी सर्पीण कीं
बोका । त्यांचें संगें सुखा नपवे बाळ ॥ १ ॥ चंदनाचा शूळ सोनियाची बेडी ।
सुख नेदी फोडी प्राण नाशी ॥ २ ॥ तुका म्हणे नरकीं घाली अभिमान । जरी होय
ज्ञानगर्व ताठा ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२७८२. सत्या माप वाढे । गाबाळाची
चाली खोडे ॥ १ ॥ उतरे तें कळे कसीं । विखरोन सर्वदेशीं ॥ २ ॥ घरामध्यें
राजा । नोहे व्हावी पट्टपूजा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे साचें । रूप तें दर्पणींचें ॥
४ ॥
२७८३. मंगळाचा मंगळ सांठा । विट तोटा नेणें तें ॥ १ ॥ हें भरा
सातें आलें । भलें भलें म्हणवावें ॥ २ ॥ जनीं जनार्दन वसे । येथें दिसे तें
शुद्ध ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बहुतां मुखें । खरें सुखें ठेवावें ॥ ४ ॥
२७८४.
वंदिलें वंदावें जीवाचियेसाठीं । किंवा बरी तुटी आरंभीच ॥ १ ॥ स्वहिताची
चाड ते ऐका हे बोल । अवघेंचि मोल धीरा अंगीं ॥ २ ॥ शिंपलें तें रोप वरीवरी
बरें । वाळलिया पुरे कोंभ नये ॥ ३ ॥ तुका म्हणे टाकीघायें देवपण । फुटलिया
जन कुला पुसी ॥ ४ ॥
२७८५. पाठेळ करितां न साहावे वारा । साहेलिया
ढोरा गोणी चाले ॥ १ ॥ आपणां आपण हेचि कसवटी । हर्षामर्ष पोटीं विरों द्यावे
॥ २ ॥ नवनीत तोंवरी कडकडी लोणी । निश्चळ होऊनि राहे मग ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
जरी जगे टाकीघाया । त्याच्या पडे पायां जन मग ॥ ४ ॥
२७८६. एका
बोटाची निशाणी । परीपाक नाहीं मनीं ॥ १ ॥ तरी तें संपादिलें सोंग ।
कारणावांचूनियां व्यंग ॥ २ ॥ वैष्णवांचा धर्म । जग विष्णु नेणें वर्म ॥ ३ ॥
अतिशयें पाप । तुका सत्य करी माप ॥ ४ ॥
२७८७. एका बीजा केला नास ।
मग भोगिलें कणीस ॥ १ ॥ कळे सकळां हा भाव । लहान थोरांवरी जीव ॥ २ ॥ लाभ
नाहीं फुकासाठीं । केल्याविण जीवासाठीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे रणीं । जीव देतां
लाभ दुणी ॥ ४ ॥
२७८८. सकळ देवांचें दैवत । उभें असें या रंगांत ॥ १ ॥
रंग लुटा माझे बाप । शुद्ध भावें खरें माप ॥ २ ॥ रंग लुटिला बहुतीं । शुक
नारदादि संतीं ॥ ३ ॥ तुका लुटिताहे रंग । साह्य झाला पांडुरंग ॥ ४ ॥
२७८९.
सोनें दावी वरी तांबें तयापोटीं । खरियाचेसाठीं विकूं पाहे ॥ १ ॥ पारखी तो
जाणें तयाचे जीवींचें । निवडी दोहींचें वेगळालें ॥ २ ॥ क्षीरा नीरा कैसें
होय एक पण । स्वादी तोचि भिन्न भिन्न काढी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे थीता आपणचि
खोटा । अपमान मोठा पावईल ॥ ४ ॥
२७९०. समर्धासी नाहीं वर्णावर्ण भेद ।
सामुग्री ते सिद्ध सर्व घरीं ॥ १ ॥ आदराचे ठायीं बहुच आदर । मागीतले फार
ते ते वाढी ॥ २ ॥ न म्हणे सुहृद सोयरा अवश्यक । राजा आणि रंक सारिखेची ॥ ३ ॥
भाव देखे तेथें करी लडबड । जडा राखे जड निराळेंची ॥ ४ ॥ कोणा न विसंबे
याचकाचा ठाव । विनवुनी देव शंका फेडी ॥ ५ ॥ तुका म्हणे पोट भरूनि उरवी ।
आलें ऐसें दावी अनुभवा ॥ ६ ॥
२७९१. शंख करिशी ज्याच्या नांवें ।
त्याचें तुज नाहीं ठावें । ऐक सांगतों एका भावें । सांपडे तें घरीं जीवऊनि
खावें रे विठ्ठल ॥ १ ॥ टिळे माळा करंडी सोंग । धरूनि चाळविलें जग । पसरी
हात नाहीं त्याग । दाविती दगड पुजीती भगल रे विठ्ठल ॥ २ ॥ राख लावुनि अंग
मळी । वांयां टोके मी एक बळी । वासने हातीं बांधवी नळी । त्यासी येऊनी काळ
गिळी उगळी रे विठ्ठल ॥ ३ ॥ कोण तें राहडीचें सुख । वरते पाय आरतें मुख ।
करवी पीडा भोगवी दुःख । पडे नरकीं परि न वळेचि मूर्ख रे विठ्ठल ॥ ४ ॥ शिकला
फाग मारी हाका । रांडा पोरें मेळवी लोकां । विटंबी शरीर मागें रुका ।
केलें तें गेलें अवघें फुका रे विठ्ठल ॥ ५ ॥ कळावें जनां मी एक बळी । उभा
राहोनी मांडी फळी । फोडोनी गुडघे कोंपर चोळी । आपला घात करोनी आपणचि तळमळी
रे विठ्ठल ॥ ६ ॥ फुकट खेळे ठकलीं वांयां । धरूनि सोंगें बोडक्या डोया ।
शिवों नये ती अंतरीं माया । संपादणीविण विटंबिली काया रे विठ्ठल ॥ ७ ॥ धुळी
माती कांहीं खेळोंच नका । जवादी चंदन घ्यावा बुका । आपणा परिमळ आणिकां
लोकां । मोलाचा महिमा फजिती ते फुका रे विठ्ठल ॥ ८ ॥ बहुत दुःखी झालियां
खेळें । अंगीं बुद्धि नाहीं बळ । पाठीवरी तोबा तोंड काळें । रसना द्रव्य
उपस्थाच्या मुळें रे विठ्ठल ॥ ९ ॥ काय सांगतो तें ऐका तुका । मोडा खेळ
कांहीं अवगोंच नका । चला जेवूं आधीं पोटीं लागल्या भुका । धाल्यावरी मग बरा
टाकमटिका रे विठ्ठल ॥ १० ॥ (धृ. नाही)
२७९२. विषयांचें लोलिंगत ।
ते फजीत होतील ॥ १ ॥ न सरे येथें यातिकुळ । शुद्ध मूळ बीज व्हावें ॥ २ ॥
शिखासूत्र सोंग वरी । दुराचारी दंड पावे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे अभिमान । नारायणा
न सोसे ॥ ४ ॥
२७९३. ध्याईं अंतरीच्या सुखें । काय बडबड वाचा मुखें ॥
१ ॥ विधिनिषेध ऊर फोडी । जंव नाहीं अनुभवगोडी ॥ २ ॥ वाढे तळमळ उभयतां ।
नाहीं देखिलें अनुभवितां ॥ ३ ॥ आपुलाल्या मतें पिसें । परी तें आहे जैसें
तैसें ॥ ४ ॥ साधनाची सिद्धि । मौन करा स्थिर बुद्धि ॥ ५ ॥ तुका म्हणे वादें
। वांयां गेलीं ब्रह्मवृंदें ॥ ६ ॥
२७९४. संसारसंगें परमार्थ जोडे ।
ऐसें काय घडे जाणतेनो ॥ धृ. ॥ हेंडग्याच्या आळां अवघीं चिपाडें । काय
तेथें गोडें निवडावीं ॥ २ ॥ ढेकणाचे बाजे सुखाची कल्पना । मूर्खत्व वचना
येऊं पाहे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मद्य सांडवी लंगोटी । सांगितला शेटीं विचार
त्या ॥ ४ ॥
२७९५. नव्हे ब्रह्मचर्य बाइलेच्या त्यागें । वैराग्य
वाउगें देशत्यागें ॥ १ ॥ काम वाढे भय वासनेच्या द्वारें । सांडावें तें
धीरें आचावाचा ॥ २ ॥ कांपवूनि टिरी शूरत्वाची मात । केलें वाताहात उचित
काळें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे करी जिव्हेसी विटाळ । लटिक्याची मूळ स्तुति होतां ॥
४ ॥
२७९६. उदंड शाहाणे होती तर्कवंत । परी नेणवेचि अंत विठोबाचा ॥ १
॥ उदंडा अक्षरां करोत भरोवरी । परी नेणवेचि थोरी विठोबाची ॥ २ ॥ तुका
म्हणे नाहीं भोळेपणाविण । जाणीव ते शीण रितें माप ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२७९७.
नाना मतांतरें शब्दाची व्युत्पत्ति । पाठांतरें होती वाचाळ ते ॥ १ ॥
माझ्या विठोबाचें वर्म आहे दुरी । कैंचि तेथें उरी देहभावा ॥ २ ॥ यज्ञ याग
जप तप अनुष्ठान । राहे ध्येय ध्यान आलीकडे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे होय उपरति
चित्ता । अंगीं सप्रेमता येणें लागे ॥ ४ ॥
२७९८. नाहीं सरों येत
जोडिल्या वचनीं । कवित्वाची वाणी कुशळता ॥ १ ॥ सत्याचा अनुभव वेधी सत्यपणें
। अनुभवाच्या गुणें रुचों येते ॥ २ ॥ काय आगीपाशीं शृंगारिलें चाले ।
पोटींचें उकले कसापाशीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे येथें करावा उकल । लागेचि ना बोल
वाढवूनि ॥ ४ ॥
२७९९. येथें नाहीं उरों आले अवतार । येर ते पामर जीव
किती ॥ १ ॥ विषयांचे झणी व्हाल लोलिंगत । चेवलिया अंत न लगे मग ॥ २ ॥
वाहोनियां भार कुंथसील ओझें । नव्हें तेंचि माझें थीता त्याग ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे कैसी नाहीं त्याची लाज । संती केशीराज साधियेला ॥ ४ ॥
२८००.
लय लक्षूनियां झालों म्हणती देव । तोही नव्हे भाव सत्य जाणा ॥ १ ॥ झालों
बहुश्रुत नलगे आतां कांहीं । नको राहूं तेही निश्चिंतीनें ॥ २ ॥ तपें दानें
काय मानिसी विश्वास । बीज फळ त्यास आहे पुढें ॥ ३ ॥ कर्म आचरण यातीचा
स्वगुण । विशेष तो गुण काय तेथें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे जरी होईल निष्काम । तरिच
होय राम देखें डोळां ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२८०१. घरोघरीं अवघें झालें
ब्रह्मज्ञान । परी मेळवण बहु माजी ॥ १ ॥ निरें कोणापाशीं होय एक रज । तरी
द्या रे मज दुर्बळासी ॥ २ ॥ आशा तृष्णा माया कालवूनि दोन्ही । दंभ तो
दुरोनि दिसतसे ॥ ३ ॥ काम क्रोध लोभ शिणवी बहुत । मेळवूनि आंत काळकूट ॥ ४ ॥
निंदा अहंकार द्वेष बहु फार । माजी वरी धूर सारीयला ॥ ५ ॥ तुका म्हणे तेथें
कांहीं हातां नये । आयुष्य मोलें जाय वांयाविण ॥ ६ ॥
२८०२. देखीचें
तें ज्ञान करावें तें काई । अनुभव नाहीं आपणासी ॥ १ ॥ इंद्रियांचे गोडी
ठकलीं बहुतें । सोडितां मागुतें आवरेना ॥ २ ॥ युक्तीचा आहार नीतीचा वेव्हार
। वैराग्य तें सार तरावया ॥ ३ ॥ नाव नावलीतां घाला घाली वारा । तैसा तो
पसारा अहंतेचा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे बुद्धी आपुलें आधीन । करी नारायण आतुडे तों
॥ ५ ॥
२८०३. नव्हे ब्रह्मज्ञान बोलतां हें सिद्ध । जंव हा आत्मबोध
नाहीं चित्तीं ॥ १ ॥ काय करिसी वायां लटिकाची पाल्हाळ । श्रम तो केवळ
जाणिवेचा ॥ २ ॥ मीच देव ऐसें सांगसी या लोकां । विषयांच्या सुखा टोकोनियां ॥
३ ॥ अमृताची गोडी पुढिला सांगसी । आपण उपवासी मरोनियां ॥ ४ ॥ तुका म्हणे
जरी राहील तळमळ । ब्रह्म तें केवळ सदोदित ॥ ५ ॥
२८०४. ब्रह्मज्ञान
जरी एके दिवशीं कळे । तात्काळ हा गळे अभिमान ॥ १ ॥ अभिमान लागे शुकाचिये
पाठी । व्यासें उफराटी दृष्टी केली ॥ २ ॥ जनक भेटीसी पाठविला तेणें ।
अभिमाननाणें खोटें केलें ॥ ३ ॥ खोटें करूनियां लाविला अभ्यासीं ।
मेरुशिखरासी शुक गेला ॥ ४ ॥ जाऊनियां तेणें साधिली समाधी । तुका म्हणे तधीं
होतों आम्हीं ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२८०५. त्रिपुटीच्या योगें । कांहीं
नव्हे कोणाजोगें । एक जातां लागे । एक पाठीं लागतें ॥ १ ॥ मागें पुढें अवघा
काळ । पळों नये न चले बळ । करितां कोल्हाळ । कृपे खांदा हरि वाहे ॥ २ ॥
पाप पुण्यात्म्याच्या शक्ती । असती योजिल्या श्रीपती । यावें काकुलती ।
तेथें सत्तानायका ॥ ३ ॥ तुका उभा पैल थडी । तरि हे प्रकार निवडी । घातल्या
सांगडी । ताफे पेटे हाकारी ॥ ४ ॥
२८०६. लापणिकशब्दें नातुडे हा देव ।
मनींचा गुह्य भाव शुद्ध बोला ॥ १ ॥ अंतरींचा भेद जाणे परमानंद । जयासी
संवाद करणें लागे ॥ २ ॥ तुका म्हणे जरी आपुलें स्वहित । तरी करीं चित्त
शुद्ध भावें ॥ ३ ॥
२८०७. आम्हां हें कौतुक जगा द्यावी नीत । करावे
फजित चुकती ते ॥ १ ॥ कासयाचा बाध एकाच्या निरोपें । काय व्हावें कोपें
जगाचिया ॥ २ ॥ अविद्येचा येथें कोठें परिश्रम । रामकृष्ण नाम ऐसे बाण ॥ ३ ॥
तुका म्हणे येथें खऱ्याचा विकरा । न सरती येरा खोट्या परी ॥ ४ ॥
२८०८.
नका धरूं कोणी । राग वचनाचा मनीं ॥ १ ॥ येथें बहुतांचें हित । शुद्ध करोनि
राखा चित्त ॥ २ ॥ नाहीं केली निंदा । आम्हीं दूषिलेंसे भेदा ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे मज । येणेंविण काय काज ॥ ४ ॥
२८०९. सेवितों हा रस वांटितों
आणिकां । घ्यारें होऊं नका रानभरी ॥ १ ॥ विटेवरी ज्याचीं पाउलें समान ।
तोचि एक दानशूर दाता ॥ २ ॥ मनाचे संकल्प पाववील सिद्धी । जरी राहे बुद्धि
याचे पायीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मज धाडिलें निरोपा । मारग हा सोपा सुखरूप ॥ ४ ॥
२८१०.
कलियुगीं कवित्व करिती पाषांड । कुशळ हे भांड बहु झाले ॥ १ ॥ द्रव्य दारा
चित्तीं प्रजांची आवडी । मुखें बडबडी कोरडेंचि ॥ २ ॥ दंभ करी सोंग मानावया
जग । मुखें बोले त्याग मनीं नाहीं ॥ ३ ॥ वेदाज्ञे करोनि न करिती स्वहित । न
होती अलिप्त देहाहुनी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे दंड साहील यमाचे । न करी जो वाचे
बोले तैसें ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२८११. साधक झाले कळी। गुरगुडीची लांब
नळी ॥ १ ॥ पचीं पडे मद्यपान । भांगभुर्का हें साधन ॥ २ ॥ अभेदाचें पाठांतर ।
अति विषयीं पडिभर ॥ ३ ॥ चेल्यांचा सुकाळ । पिंडदंड भगपाळ ॥ ४ ॥ सेवा मानधन
। बरें इच्छेनें संपन्न ॥ ५ ॥ सोंगाच्या नरकाडी । तुका बोडोनियां सोडी ॥ ६
॥
२८१२. गाजराची पुंगी । तैसें नवे झाले जोगी ॥ १ ॥ काय करोनि पठन ।
केली अहंता जतन ॥ २ ॥ अल्प असे ज्ञान । अंगीं ताठा अभिमान ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे लंड । त्याचें हाणोनि फोडा तोंड ॥ ४ ॥
२८१३. घालूनियां
मध्यवर्ती । दाटुनि उपदेश देती ॥ १ ॥ ऐसे पोटभरे संत । तया कैंचा भगवंत ॥ २
॥ रांडापोरांते गोविती । वर्षासनें ते लाविती ॥ ३ ॥ जैसे बोलती निरोपणीं ।
तैसी न करिती करणी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तयां । तमोगुणियांची क्रिया ॥ ५ ॥
२८१४.
परद्रव्य परनारी । अभिळासुनि नाक धरीं ॥ १ ॥ जळो तयाचा आचार । व्यर्थ भार
वाहे खर ॥ २ ॥ सोंवळ्याची स्फीति । क्रोधें विटाळला चित्तीं ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे सोंग । दावी बाहेरील रंग ॥ ४ ॥
२८१५. भोंदावया मीस घेऊनि
संतांचें । करी कुटुंबाचें दास्य सदा ॥ १ ॥ मनुष्याचे परी बोल रावा करी ।
रंजवी नरनारी जगामध्यें ॥ २ ॥ तिमयाचे बैल करी शिकविलें । चित्रींचें
बाहुलें गोष्टी सांगे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा जळो हे महंती । लाज नाहीं
चित्तीं निसुगातें ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२८१६. पुराणिक म्हणविती ।
जाणोनि कांदे ते भक्षिती ॥ १ ॥ आगस्तीचें मूत्र मळ । लावुनि म्हणती
कृष्णावळ ॥ २ ॥ श्रेष्ठ वर्ण ब्राह्मणाचा । संग न सुटे शूद्रीचा ॥ ३ ॥
बदराईच्या पाडी दाढा । लागे तुकयाचा हुंदाडा ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२८१७.
डोई वाढवूनि केश । भूतें आणिती अंगास ॥ १ ॥ तरी ते नव्हती संतजन । तेथें
नाहीं आत्मखुण ॥ २ ॥ मेळवूनि नरनारी । शकुन सांगे नानापरी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
मैंद । नाहीं त्यापासीं गोविंद ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२८१८. कथा
करोनियां दावी प्रेमकळा । अंतरीं जिव्हाळा कुकर्माचा ॥ १ ॥ तुळसी खोवी
कानीं दर्भ खोवी शेंडी । लटिकी धरी बोंडी नासिकाची ॥ २ ॥ टिळे टोपी माळा
देवाचें गवाळें । वागवी ओंगळ पोटासाठीं ॥ ३ ॥ गोसाव्याच्या रूपें हेरी
परनारी । तयाचे अंतरीं काम लोभ ॥ ४ ॥ कीर्तनाचे वेळीं रडे पडे लोळे ।
प्रेमेविण डोळे गळताती ॥ ५ ॥ तुका म्हणे ऐसे मावेचे मइंद । न्यापाशीं
गोविंद नाहीं नाहीं ॥ ६ ॥ (धृ. नाही)
२८१९. होऊनि संन्यासी भगवीं
लुगडीं । वासना न सोडी विषयांची ॥ १ ॥ निंदिती कदान्न इच्छिती देवान्न ।
पाहाताती मान आदराचा ॥ २ ॥ तुका म्हणे ऐसें दांभिक भजन । तया जनार्दन
भेटें केवीं ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२८२०. लांबवूनि जटा नेसोनि कासोटा ।
अभिमान मोठा करिताती ॥ १ ॥ सर्वांगा करिती विभूती लेपन । पाहाती मिष्टान्न
भक्षावया ॥ २ ॥ तुका म्हणे त्यांचा नव्हे हा स्वधर्म । न कळतां वर्म मिथ्या
वाद ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२८२१. कान फाडूनियां मुद्रा तें घालिती । नाथ
म्हणविती जगामाजी ॥ १ ॥ घालोनिया फेरा मागती द्रव्यासी । परी शंकरासी
नोळखती ॥ २ ॥ पोट भरावया शिकती उपाय । तुका म्हणे जाय नरकलोका ॥ ३ ॥ (धृ.
नाही )
२८२२. लावूनिया मुद्रा बांधोनियां कंठी । हिंडे पोटासाठीं
देशोदेशीं ॥ १ ॥ नेसोनि कोपीन शुभ्रवस्त्र जाण । पाहाती पक्वान्न
क्षेत्रींचें तें ॥ २ ॥ तुका म्हणे ऐसे मावेचे मइंद । त्यापाशीं गोविंद
नाहीं नाहीं ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२८२३. होऊनि जंगम विभूती लाविती । शंख
वाजविती घरोघरीं ॥ १ ॥ शिवाचें निर्माल्य तीर्था न सेविती । घंटा वाजविती
पोटासाठीं ॥ ॥ तुका म्हणे त्यांसी नाहीं शिवभक्ति । व्यापार करिती संसाराचा
॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२८२४. टिळा टोपी ऊंच दावी । जगीं मी एक गोसावी ॥ १
॥ अवघा वरपंग सारा । पोटीं विषयांचा थारा ॥ २ ॥ मुद्रा लाविती कोरोनी ।
मान व्हावयासी जनीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐसे किती । नरका गेले पुढें जाती ॥ ४ ॥
२८२५.
लांब लांब जटा काय वाढवूनि । पावडें घेऊनि क्रोधें चाले ॥ १ ॥ खायाचा
वोळसा शिव्या दे जनाला । ऐशा तापशाला बोध कैंचा ॥ २ ॥ सेवी भांग अफू तंबाखू
उदंड । परी तो अखंड भ्रांतीमाजी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐसा सर्वस्वें बुडाला ।
त्यासी अंतरला पांडुरंग ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२८२६. संतचिन्हें लेउनि
अंगीं । भूषण मिरविती जगीं ॥ १ ॥ पडिले दुःखाचे सागरीं । वहावलें भवपुरीं ॥
२ ॥ कामक्रोधलोभ चित्तीं । वरी दाविती विरक्ती ॥ ३ ॥ आशापाशीं बांधोनि
चित्त । म्हणती झालों आम्ही मुक्त ॥ ४ ॥ त्यांचे लागले संगती । झाली
त्यांसी तेचि गति ॥ ५ ॥ तुका म्हणे शब्दज्ञानें । जग नाडियेलें तेणें ॥ ६ ॥
२८२७.
ऐसे कैसे झाले भोंदू । कर्म करोनि म्हणती साधु ॥ १ ॥ अंगा लावूनियां राख ।
डोळे झांकुनि करिती पाप ॥ २ ॥ दावुनि वैराग्याची कळा । भोगी विषयांचा
सोहळा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सांगों किती । जळो तयांची संगती ॥ ४ ॥
२८२८.
कौडीकौडीसाठीं फोडिताती शिर । काढूनि रुधीर मलंग ते ॥ १ ॥ पांघरती चर्म
लोहाची सांकळी । मारिती आरोळी धैर्य बळें ॥ २ ॥ तुका म्हणे त्यांचा नव्हेचि
स्वधर्म । न कळें तें वर्म गोविंदाचें ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२८२९. ऐसे
संत झाले कळीं । तोंडीं तंमाखूची नळी ॥ धृ. ॥ स्नानसंध्या बुडविली । पुढें
भांग वोढवली ॥ २ ॥ भांगभुर्का हें साधन । पची पडे मद्यपान ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
अवघें सोंग । तेथें कैंचा पांडुरंग ॥ ४ ॥
२८३०. ऐसे नाना भेष घेउनी
हिंडती । पोटासाठीं घेती प्रतिग्रह ॥ १ ॥ परमार्थासी कोण त्यजी संसार ।
सांगा पां साचार नांव त्याचें ॥ २ ॥ जन्मतां संसार त्यजियेला शुकें । तोचि
निष्कळंक तुका म्हणे ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२८३१. एक करिती गुरु गुरु ।
भोंवता भारु शिष्यांचा ॥ १ ॥ पुंस नाहीं पाय चारी । मनुष्य परी कुतरीं तीं ॥
२ ॥ परस्त्री मद्यपान । पेंडखाण माजविलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे निर्भर चित्तीं
। अधोगती जावया ॥ ४ ॥
२८३२. देखोवेखीं करिती गुरु । नाहीं टाउका
विचारु ॥ १ ॥ वर्म तें न पडे ठायीं । पांडुरंगाविण कांहीं ॥ २ ॥ शिकों कळा
शिकों येती । प्रेम नाहीं कोणा हातीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सार । भक्ति नेणती
गव्हार ॥ ४ ॥
२८३३. तक्र शिष्या मान । दुधा म्हणे नारायण ॥ १ ॥ ऐशीं
ज्ञानाचीं डोंबडें । आशा विटंबिलीं मूढें ॥ २ ॥ उपदेश तो जगा । आपण सोंवळा
इतका मांगा ॥ ३ ॥ रसनाशिश्नाचे अंकित । तुका म्हणे वरदळ स्फीत ॥ ४ ॥
२८३४.
अंगीं घेऊनियां वारें दया देती । तया भक्तां हातीं चोट आहे ॥ १ ॥ देव्हारा
बैसोनि हालविती सुपें । ऐसीं पापी पापें लिंपती तीं ॥ २ ॥ एकीबेकीन्यायें
होतसे प्रचित । तेणें लोक समस्त भुलताती ॥ ३ ॥ तयांचे स्वाधीन दैवतें असती ।
तरी कां मरती त्यांचीं पोरें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे पाणी अंगारा जयाचा । भक्त
कान्होबाचा तोहि नव्हे ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२८३५. जगीं कीर्ति व्हावी ।
म्हणोनि झालासी गोसावी ॥ १ ॥ बहुत केलें पाठांतर । वर्म राहिलें तें दूर ॥
२ ॥ चित्तीं नाहीं अनुताप । लटिकें भगवें स्वरूप ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
शिंदळीच्या । व्यर्थ श्रमविली वाचा ॥ ४ ॥
२८३६. काहे लकड़ा घांस
कटावे । खोद हि जुमीन मठ बनावे ॥ १ ॥ देवलवासी तरुवरछाया । घरघर माई खपरि
सबमाया ॥ २ ॥ कां छांडियें भार फेर सीर मागें । मायाको दुःख मिटलिये अंगें ॥
३ ॥ कहे तुका तुम सुनो हो सिद्धा । रामबिन और झुटा कछु धंदा ॥ ४ ॥ (धृ.
नाही)
२८३७. न कळे ब्रह्मज्ञान आचार विचार । लटिका वेव्हार करितसे ॥
१ ॥ विश्वामित्री पोटीं तयाचा अवतार । नांव महाखर चांडाळाचें ॥ २ ॥
द्रव्यइच्छेसाठीं करितसे कथा । काय त्या पापिष्टा न मिळे खाया ॥ ३ ॥ पोट
पोसावया तोंडें बडबडी । नाहीं धडफुडी एक गोष्टी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तया काय
व्याली रांड । येउनियां भांड जनामध्यें ॥ ५ ॥ (धृ. नाही )
२८३८.
ब्रह्मज्ञान भरोवरी । सांगे आपण न करी ॥ १ ॥ थू थू त्याच्या तोंडावरी ।
व्यर्थ शिणविली वैखरी ॥ २ ॥ कथा करी वरी वरी । प्रेम नसेचि अंतरीं ॥ ३ ॥
तुका म्हणे कवित्व करी । मान लोभ हे अंतरीं ॥ ४ ॥
२८३९. मुखें बोले
ब्रह्मज्ञान । मनीं धन आणि मान ॥ १ ॥ ऐशियाची करितां सेवा । काय सुख होय
जीवा ॥ २ ॥ पोटासाठीं संत । झाले कलींत बहुत ॥ ३ ॥ विरळा ऐसा कोणी । तुका
त्यासी लोटांगणी ॥ ४ ॥
२८४०. माया ब्रह्म ऐसें म्हणती धर्मठक ।
आपणासरीसे लोक नागविले ॥ १ ॥ विषयीं लंपट शिकवी कुविद्या । मनामागें
नांद्या होऊनि फिरें ॥ २ ॥ करूनि खातां पाक जिरे सुरण राई । करितां
अतित्याई दुःख पावे ॥ ३ ॥ औषध द्यावया चाळविलें बाळा । दावूनियां गुळा
दृष्टीपुढें ॥ ४ ॥ तरावया आधीं शोधा वेदवाणी । वांजट बोलणीं वारा त्याचीं ॥
५ ॥ तुका म्हणे जयां पिंडाचें पाळण । न घडे नारायण भेटे तयां ॥ ६ ॥ (धृ.
नाही)
२८४१. अवघें ब्रह्मरूप रिता नाहीं ठाव । प्रतिमा तो देव कैसा
नव्हे ॥ १ ॥ नाहीं भाव तया सांगावें तें किती । आपुलाल्या मती पाषांडिया ॥ २
॥ जया भावें संत बोलिले वचन । नाहीं अनुमोदन शाब्दिकांसि ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
संतीं भाव केला बळी । न कळतां खळीं दूषिला देव ॥ ४ ॥
२८४२. जीव
तोचि देव भोजन ते भक्ति । मरण तेचि मुक्ति पाषांड्याची ॥ १ ॥ पिंडाच्या
पोषकें नागविले जन । लटिकें पुराण केले वेद ॥ २ ॥ मना आला तैसा करिती विचार
। म्हणती संसार नाहीं पुन्हां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पाठीं उडती यमदंड ।
पापपुण्य लंड न विचारिती ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२८४३. शब्दज्ञानी येऊं
नेदी दृष्टीपुढें । छळवादी कुडे अभक्त ते ॥ १ ॥ जळो ते जाणीव जळो त्यांचें
बंड । जळो तया तोंड दुर्जनाचें ॥ २ ॥ तुका म्हणे येती दाटूनि छळाया ।
त्यांच्या बोडूं डोया न धरूं भीड ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२८४४. अज्ञानाची
भक्ति इच्छिती संपत्ती । तयाचिये चित्तीं बोध कैंचा ॥ १ ॥ अज्ञानाची पूजा
कामिक भावना । तयाचिया ध्यानादेव कैंचा ॥ २ ॥ अज्ञानाचे कर्म फळीं ठेवी मन ।
निष्काम साधन तया कैंचें ॥ ३ ॥ अज्ञानाचें ज्ञान विषयांवरी ध्यान । ब्रह्म
सनातन तया कैंचें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे जळो ऐसियांचें तोंड । अज्ञानाचें बंड
वाढविती ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२८४५. शिकल्या बोलाचे सांगतील वाद । अनुभव
भेद नाहीं कोणा ॥ १ ॥ पंडित हें ज्ञानी करितील कथा । न मिळती अर्था
निजसुखा ॥ २ ॥ तुका म्हणे जैसी लांचासाठीं ग्वाही । देतील हे ठावी नाहीं
वस्तु ॥ ३ ॥
२८४६. उचित न कळे इंद्रियांचे ओढी । मुखें बडबडी शिकलें
तें ॥ १ ॥ आपण जाऊन न्यावें नरकास । बळें बेताळीस कुळें जग ॥ २ ॥ अबोलणें
बोले डोळे झांकुनियां । बडबडी वांयां दंभासाठीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्ही
तेथील पारखी । नाचे देखोवेखीं जाणों खरें ॥ ४ ॥
२८४७. पिंडपोषकाच्या
जळो ज्ञानगोष्टी । झणी दृष्टिभेटी न हो त्याची ॥ १ ॥ नाहीं संतचिन्हें
उमटलीं अंगीं । उपदेशा लागीं पात्र झाला ॥ २ ॥ पोहों नये कासे लावितो आणिका
। म्हणावें त्या मूर्खा काय आतां ॥ ३ ॥ शिणलें तें गेलें शिणलियापासीं ।
झाली त्या दोघांसी एक गति ॥ ४ ॥ तुका म्हणे अहो देवा दीनानाथा । दरुषण आतां
नको त्याचें ॥ ५ ॥
२८४८. कोडियाचें गोरेपण । तैसें अहंकारी ज्ञान ॥
१ ॥ त्यासी आतां रिझे कोण । जवळीं जातां चिळसवाणें ॥ २ ॥ प्रेत देह
गौरविलें । तैसें विटंबवाणें झालें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे खाणें विष्ठा । तैशा
देहबुद्धिचेष्टा ॥ ४ ॥
२८४९. घेऊं नये तैसें दान । ज्याचें धन
अभिलाषी ॥ १ ॥ तो येथें कामा नये । नरका जाय म्हणोनि ॥ २ ॥ विकी
स्नानसंध्या जप । करी तप पुढिलांचें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दांभिक तो । नरका
जातो स्वइच्छा ॥ ४ ॥
२८५०. तांतडीची धांव आंगा आणी भाग । खोळंबा तो
मग निश्चिंतीचा ॥ १ ॥ म्हणऊनि बरी विचाराची चाली । उरीची ते बोली कामा येते
॥ २ ॥ कोरडें वैराग्य माजिरा बडिवार । उतरे तो शूर अंगींचें तें ॥ ३ ॥
तुका म्हणे बरी झऱ्याची ते चाली । सांठवण्या खोली कासयाची ॥ ४ ॥
२८५१.
लटिक्याचे आवतणें जेविलीया साचे । काय त्या विश्वास तोचि खरा ॥ १ ॥
कोल्हाटिणी लागे आकाशीं खेळत । ते काय पावत अमरपद ॥ २ ॥ जळमंडप्याचे घोडे
राउत नाचती । ते काय तगती युद्धालागीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तैसें मतवादीचें
जिणें । दिसे लाजिरवाणें बोलतांचि ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२८५२. भगवें तरी
श्वान सहज वेष त्याचा । तेथें अनुभवाचा काय पंथ ॥ १ ॥ वाढवुनि जटा फिरे
दाही दिशा । तरी जंबु वेषा सहज स्थिति ॥ २ ॥ कोरोनिया भूमी करी मध्यें वास ।
तरी उंदिरास काय वाणी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐसें कासया करावें । देहासी
दंडावें वाउगेंचि ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२८५३. वाघाचा कलभूत दिसे वाघा
ऐसा । परी नाहीं दशा साच अंगीं ॥ १ ॥ बाहेरील रंग निवडी कसोटी । संघष्टणे
भेटी आपोआप ॥ २ ॥ शिकविलें तैसें नाचावें माकडें । न चले त्यापुढें युक्ति
कांहीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे करी लटिक्याचा सांठा । फजित तो खोटा शीघ्र होय ॥ ४
॥
२८५४. जातीचें तें चढें प्रेम । पक्षी स्मरे रामराम ॥ १ ॥ ते काय
गुण लागती येरां । कागा न शोभे पिंजरा ॥ २ ॥ शिकविलें तें सुजात सोसी । मग
मोल चढे त्यासी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वेषधारी । हिजड्या नव्हती त्या नारी ॥ ४ ॥
२८५५.
तांबियाचें नाणे न चलें खऱ्या मोलें । जरी हिंडविलें देशोदेशीं ॥ १ ॥
करणीचें कांहीं न मनें सज्जना । यावे लागे मना वृद्धांचिया ॥ २ ॥
हिरियासारिखा दिसे शिरगोळा । पारखी ते डोळां न पाहाती ॥ ३ ॥ देऊनिया भिंग
कमाविलें मोतीं । पारखिया हातीं घेतां नये ॥ ४ ॥ तुका म्हणे काय नटोनियां
व्यर्थ । आपुलें हें चित्त आपणा ग्वाही ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२८५६.
दुधाचे घागरीं मद्याचा हा बुंद । पडिलिया शुद्ध नव्हे मग ॥ १ ॥ तैसें
खळामुखें न करावें श्रवण । अहंकारें मन विटाळलें ॥ २ ॥ काय करावीं तीं
बत्तीस लक्षणें । नाक नाहीं तेणें वांयां गेली ॥ ३ ॥ तुका म्हणे अन्न जिरों
नेदी माशी । आपुलिया जैसी संसर्गें ॥ ४ ॥
२८५७. वरी वरी बोले
युद्धाचिया गोष्टी । परसैन्या भेटी नाहीं झाली ॥ १ ॥ पराव्याचे भार
पाहुनिया दृष्टी । कांपतसें पोटीं थरथरां ॥ २ ॥ मनाचा उदार रायाचा जुंझार ।
फिरंगीचा मार मारितसे ॥ ३ ॥ धन्य त्याची माय धन्य त्याचा बाप । अंगीं
अनुताप हरिनामें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे साधु बोले खर्गधार । खोंचतें अंतर
दुर्जनाचें ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२८५८. लटिकी ग्वाही सभेआंत । देतां
पतित आगळा ॥ १ ॥ कुंभपाकीं वस्ती करूं । होय धुरु कुळेंसी ॥ २ ॥ रजस्वला
रुधिर स्रवे । तेंचि द्यावें तृषेसी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जन्मा आला । काळ झाला
कुळासी ॥ ४ ॥
२८५९. चोरें चोरातें करावा उपदेश । आपुला अभ्यास असेल
तो ॥ १ ॥ शिंदळीच्या मागें वेचितां पाउलें । होईल आपुलें तिच्या ऐसें ॥ २ ॥
तुका म्हणे भितो पुढिलिया दत्ता । म्हणऊनि चिंता उपजली ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२८६०.
एकाचिये सोई कवित्वाचे बांधे । बांधिलिया साधे काय तेथें ॥ १ ॥ काय हातीं
लागे भुसाचे कांडणीं । सत्यासी दाटणी करूनि काय ॥ २ ॥ कवित्वाचे रूढी पायां
पडे जग । सुखावोनि मग नरका जाय ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देव केल्याविण साहे ।
फजिती ते आहे लटिक्या अंगीं ॥ ४ ॥
२८६१. कानीं धरी बोल बहुतांचीं
मतें । चाट त्यापरतें आणिक नाहीं ॥ १ ॥ पावेल गौरव वोढाळाचे परी । दंड
पाठीवरी यमदूतांचें ॥ २ ॥ शब्दज्ञानी एक आपुलाल्या मतें । सांगती वेदांत
भिन्नभावें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे एक भाव न धरिती । पडिली हे माती त्यांचे
तोंडीं ॥ ४ ॥
२८६२. भजन हें नासिलें हेंडी । दंभा लंडी आवडी ॥ १ ॥
जेवीत ना आइता पाक । नासी ताक घुसळूनि ॥ २ ॥ एकाएकीं इच्छी पाट । नेणे चाट
काउळें ॥ ३॥ तुका म्हणे मुलाम्याचें । बंधन साचें शेवटीं ॥ ४ ॥
२८६३.
तरी कां वोळगणें । राजद्वारीं होती सुने ॥ १ ॥ अंगीं दावूनि निष्कामता ।
पोकळ पोकळी ते वृथा ॥ २ ॥ कासया मोकळ । भोंवतें शिष्यांचें गाबाळ ॥ ३ ॥
तुका म्हणे ढाळे । बाहेर मुदे तें निराळें ॥ ४ ॥
२८६४. इंद्रियांसी
नेम नाहीं । मुखीं राम म्हणोनी काई ॥ १ ॥ जेवी मासीसंगें अन्न । सुख नेदी
तें भोजन ॥ २ ॥ कीर्तन करावें । तैसें करूनि दावावें ॥ ३ ॥ हे तों अंगीं
नाहीं चिन्हें । गाईलें वेश्येच्या ढव्यानें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे रागा । संत
शिवूं नेदिती अंगा ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२८६५. गुळें माखोनियां दगड
ठेविला । वरी दिसे भला लोकाचारीं ॥ १ ॥ अंतरीं विषयाचें लागलें पैं पिसे ।
बाहिरल्या वेषें भुलवी लोकां ॥ २ ॥ ऐसिया दांभिकां कैंचि हरिसेवा । नेणेचि
सद्भावा कोणे काळीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे येणें कैसा होय संत । विटाळलें चित्त
कामक्रोधें ॥ ४ ॥
२८६६. चिरगुटें घालूनि वाढविलें पोट । गरभार बोभाट
जनामध्यें ॥ १ ॥ लटकेची डोहळे दाखवी प्रकार । दूध स्तनीं पोर पोटीं नाहीं ॥
२ ॥ तुका म्हणे अंतीं वांज तेचि खरी । फजिती दुसरी जनामध्यें ॥ ३ ॥ (धृ.
नाही)
२८६७. वांझेनें दाविलें गऱ्हवार लक्षण । चिरगुटें घालून
वाथयाला ॥ १ ॥ तेवी शब्दज्ञानी करिती चावटी । ज्ञान पोटासाटीं विकूनियां ॥ २
॥ बोलाचीच कढी बोलाचाची भात । जेवूनियां तृप्त कोण झाला ॥ ३ ॥ कागदीं
लिहितां नामाची साखर । चाटितां मधुर गोडी नेदी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे जळो जळो ते
महंती । नाहीं लाज चित्तीं निसुगाला ॥ ५ ॥
२८६८. व्याल्याविण करी
शोभन तांतडी । चार ते गधडी करीतसे ॥ १ ॥ कासया पाल्हाळ आणिकांचे देखी ।
सांगतां नव्हे सुखी साखरेसी ॥ २ ॥ कुंथाच्या ढेंकरें न देवेल पुष्टी । रूप
दावी कष्टी मळिण वरी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे अरे वाचाळ हो ऐका । अनुभवेंविण नका
वांव घेऊं ॥ ४ ॥
२८६९. तरलों म्हणुनि धरिला ताठा । त्यासी चळ झाला
फांटा ॥ १ ॥ वांयांविण तुटें दोड । मान सुख इच्छी भांड ॥ २ ॥ गवाहीविण मात ।
स्थापी आपुली स्वतंत ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐसीं किती । नरका गेलीं अधोगती ॥ ४ ॥
२८७०.
जाणे त्याचें वर्म नेणे त्याचें कर्म । केल्याविण धर्म नेणवती ॥ १ ॥
मैथुनाचें सुख सांगितल्या खूण । अनुभवाविण कळों नये ॥ २ ॥ तुका म्हणे जळो
शाब्दिक हें ज्ञान । विठोबाची खूण विरळा जाणे ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२८७१.
जपाचें निमित्त झोपेचा पसर । देहाचा विसर पाडूनियां ॥ १ ॥ ऐसें तें भजन
अमंगळवाणी । सोंगसंपादणी बहुरूप्याची ॥ २ ॥ सेवेसी विकीलें देहाचिया आसे ।
तया कोठें असे उरला देव ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मानदंभ जया चित्तीं । तयाची फजिती
करूं आम्ही ॥ ४ ॥
२८७२. माझी पाठ करा कवी । उठ लावी दारोदार ॥ १ ॥
तंव तया पारखी सिव । लाजे ठाव सांडितां ॥ २ ॥ उष्टावळी करूनि जमा । कुंथुनि
प्रेमा आणितसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बाहेरमुदी । आहाच गोविंदीं न सरती ॥ ४ ॥
२८७३.
न मनी नाम नमनी त्यासी । वाचाळ शब्द पिटी भासी ॥ १ ॥ भाव नाहीं काय मुद्रा
वाणी । बैसे बगळा निश्चळ ध्यानीं ॥ २ ॥ नाहीं चाड देवाची कांहीं । छळण
टोकें तस्करघाई ॥ ३ ॥ तुका म्हणे त्याचा संग । नको शब्द स्पर्शअंग ॥ ४ ॥
२८७४.
मोलें घातलें रडाया । नाहीं असूं आणि माया ॥ १ ॥ तैसा भक्तिवाद काय ।
रंगबेगडीचा न्याय ॥ २ ॥ वेठी धरिल्या दावी भाव । मागें पळायाचा पाव ॥ ३ ॥
काजव्याच्या ज्योती । तुका म्हणे नलगे वाती ॥ ४ ॥
२८७५. उभ्या
बाजारांत कथा । हे तों नावडे पंढरीनाथा ॥ १ ॥ अवघें पोटासाठीं सोंग । तेथें
कैंचा पांडुरंग ॥ २ ॥ लावी अनुसंधान । कांहीं देईल म्हणवून ॥ ३ ॥ काय
केलें रांडलेंका । तुला राजी नाहीं तुका ॥ ४ ॥
२८७६. वरि वरि बोला
रस । कथी ज्ञाना माजी फोस ॥ १ ॥ ऐसे लटिके जे ठक । तयां इह ना परलोक ॥ २ ॥
परिसे एक सांगे । अंगा धुळीही न लगे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हाडें । कुतऱ्या
लाविले झगडे ॥ ४ ॥
२८७७. गांठोळीस धन भाकावी करुणा । दावूनि सज्जना
कींव पीडी ॥ १ ॥ नाठेळाची भक्ति कुचराचें बळ । कोरडें वोंगळ मार खाय ॥ २ ॥
सांडोव्यासी घाली देवाची करंडी । विल्हाळ त्या धोंडी पूजा दावी ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे ऐसे माकडाचे छंद । अवघे धिंदधिंद शिंदळीचे ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२८७८.
मोल देऊनियां सांठवावे दोष । नटाचे ते वेष पाहोनियां ॥ १ ॥ हरिदासां मुखें
हरिकथाकीर्तन । तेथें पुण्यापुण्य विशेषता ॥ २ ॥ हरितील वस्त्रे
गोपिकांच्या वेषें । पाप त्या सरिसें मात्रागमन ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पाहा ऐसे
झाले जन । सेवाभक्तिहीन रसीं गोडी ॥ ४ ॥
२८७९. उष्ट्या पत्रावळी
करूनियां गोळा । दाखविती कळा कवित्वाची ॥ १ ॥ ऐसे जे पातकी ते नरकीं पचती ।
जोंवरी भ्रमती चंद्रसूर्य ॥ २ ॥ तुका म्हणे एका नारायणा ध्याईं । वरकडा
वाही शोक असे ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२८८०. पुण्यविकरा तें मातेचें गमन ।
भाडी ऐसें धन विटाळ तो ॥ १ ॥ आत्महत्यारा हा विषयांचा लोभी । म्हणावें तें
नाभी करवी दंड ॥ २ ॥ नागवला अल्प लोभाचिये साठीं । घेऊनि कांचवटि परिस दिला
॥ ३ ॥ तुका म्हणे हात झाडिलें परत्रीं । श्रम तोचि श्रोतीं ठेवी केली ॥ ४ ॥
२८८१.
पशु ऐसे होती ज्ञानी । चर्वणीं विषयांचे ॥ १ ॥ ठेवूनियां लोभीं लोभ । झाला
क्षोभ आत्मत्वीं ॥ २ ॥ केला आणिकां वाढी पाक । खाणें ताक मूर्खासी ॥ ३ ॥
तुका म्हणे मोठा घात । वाताहात हा देह ॥ ४ ॥
२८८२. आशाबद्ध वक्ता ।
भय श्रोतयाच्या चित्ता ॥ १ ॥ गातो तेंचि नाहीं ठावें । तोंड वासी कांहीं
द्यावें ॥ २ ॥ झालें लोभाचें मांजर । पोट भरी दारोदार ॥ ३ ॥ वायां गेलें
तें भजन । उभयतां लोभी मन ॥ ४ ॥ बहिरमुख एके ठायीं । तैसें झालें तया दोहीं
॥ ५ ॥ माप आणि गोणी । तुका म्हणे रितीं दोन्हीं ॥ ६ ॥
२८८३.
नाइकावे कानीं तयाचे ते बोल । भक्तीविण फोल ज्ञान सांगे ॥ १ ॥ वाखाणी
अद्वैत भक्तिभावेंविण । दुःख पावे शीण श्रोता वक्ता ॥ २ ॥ अहं ब्रह्म
म्हणोनि पाळीतसे पिंडा । न बोलावें भांडा तयासवें ॥ ३ ॥ वेदबाह्य लंड बोले
जो पाषांड । त्याचें काळें तोंड संतांमध्यें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे खंडी
देवभक्तपण । वरिष्ठ त्याहून श्वपच तो ॥ ५ ॥
२८८४. पंडित म्हणतां थोर
सुख । परी तो पाहतां अवघा मूर्ख ॥ १ ॥ काय करावें घोकिलें । वेदपठण वांयां
गेले ॥ २ ॥ वेदीं सांगितलें न करी । सम ब्रह्म नेणे दुराचारी ॥ ३ ॥ हा
वेदींचा अनुभव । तुका देखे जीव शिव ॥ ४ ॥
२८८५. जैसें दावी तैसा
राहे । तरी कां देव दुरी आहे ॥ १ ॥ दुःख पावायाचें मूळ । राहाणी ठाव नाहीं
ताळ ॥ २ ॥ माळामुद्रांवरी । कैंचा सोंगें जोडे हरि ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देखें ।
ऐसे परीचीं बहुतेकें ॥ ४ ॥
२८८६. वसणें थिल्लरीं । बेडुक सागरा
धिक्कारी ॥ १ ॥ नाहीं देखिला ना ठावा । तोंडपिटीं करी हांवा ॥ २ ॥ फुगतें
काउळें । म्हणे मी राजहंसा आगळें ॥ ३ ॥ गजाहूनि खर । म्हणे चांगला मी फार ॥
४ ॥ मुलाम्याचें नाणें । तुका म्हणे नव्हे सोनें ॥ ५ ॥
२८८७.
कोरड्या गोष्टी चावट्या बोल । शिकल्या सांगे नाहीं ओल ॥ १ ॥ कोण याचें मना
आणी । ऐकों कानीं नाइकोनि ॥ २ ॥ घरोघरीं सांगती ज्ञान । भूस शीण कांडती ॥ ३
॥ तुका म्हणे आपुल्या मति । काय रितीं पोकळ ॥ ४ ॥
२८८८. निंदा
स्तुती करवी पोट । सोंग दाखवी बोभाट ॥ १ ॥ जटा राख विटंबना । धीर नाहीं
क्षमा मना ॥ २ ॥ शृंगारिलें मढें । जीवेंवीण जैसें कुडें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
रागे । भलतें चावळें वाउगें ॥ ४ ॥
२८८९. भक्त म्हणवूनि वंचावें तें
जीवें । तेणें शेण खावें कशासाठीं ॥ धृ. ॥ नासिलें अडबंद कौपिन माळा । अडचण
राउळामाजी केली ॥ २ ॥ अंगीकारिले सेवे घडे अंतराय । तया जाला न्याय
खापराचा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कोठें तगों येती घाणी । आहाच ही मनीं अधीरता ॥ ४ ॥
२८९०.
कथे उभा अंग राखेल जो कोणी । ऐसा कोण गणी तया पापा ॥ १ ॥ येथें तो पातकी न
येताच भला । रणीं कुचराला काय चाले ॥ २ ॥ कथे बैसोनी आणीक चर्चा । धिग
त्याची वाचा कुंभपाक ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐलपैल ते थडीचे । बुडतील साच
मध्यभागीं ॥ ४ ॥
२८९१. नावडे ज्यां कथा उठोनियां जाती । ते यमा
फावती बरे वोजा ॥ १ ॥ तो असे जवळी गोंचिडाच्यान्यायें । देशत्यागें ठाय तया
दुरी ॥ २ ॥ नव्हे भला कोणी नावडे दुसरा । पाहुणा किंकरा यमा होय ॥ ३ ॥
तुका म्हणे तया करावें तें काई । पाषाण कां नाहीं जळामध्यें ॥ ४ ॥
२८९२.
जवळीं नाहीं चित्त । काय मांडियेलें प्रेत ॥ १ ॥ कैसा पाहे चंद्रीदृष्टी ।
दीप स्नेहाच्या शेवटीं ॥ २ ॥ कांतेलेंसे श्वान । तैसें दिशा हिंडे मन ॥ ३ ॥
त्याचे कानीं हाणे । कोण बोंब तुका म्हणे ॥ ४ ॥
२८९३. काय
देवापाशीं उणें । हिंडे दारोदारीं सुनें ॥ धृ. ॥ करी अक्षरांची आटी । एके
कवडीचेसाठीं ॥ २ ॥ निंदी कोणी स्तवी । चिंतातुर सदा जीवीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
भांड । जळो जळो त्याचें तोंड ॥ ४ ॥
२८९४. ब्राह्मण तो नव्हे ऐसी
ज्याची बुद्धि । पाहा श्रुतीमधीं विचारूनि ॥ १ ॥ जयासी नावडे हरिनाम कीर्तन
। आणीक नर्तन वैष्णवांचें ॥ २ ॥ सत्य त्याचे वेळे घडला व्यभिचार । मातेसी
वेव्हार अंत्यजाचा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे येथें मानी आनसारिखें । तात्काळ तो
मुखें कुष्ठ होय ॥ ४ ॥
२८९५. आमुची गोसावी अयाचित वृत्ती । करवी
शिष्या हातीं उपदेश ॥ १ ॥ दगडाची नाव आधींच ते जड । ते काय दगड तारूं जाणे ॥
२ ॥ तुका म्हणे वेष विटंबिला त्यांनीं । सोंगसंपादणी करिती परी ॥ ३ ॥ (धृ.
नाही)
२८९६. भजन घाली भोगावरी । अकर्तव्य मनीं धरी ॥ १ ॥ धिग
त्याचें साधुपण । विटाळूनि वर्ते मन ॥ २ ॥ नाहीं वैराग्याचा लेश । अर्थचाड
जीवीं आस ॥ ३ ॥ हें ना तैसें झालें । तुका म्हणे वांयां गेलें ॥ ४ ॥
२८९७.
घरोघरीं झाले कवी । नेणे प्रसादाची चवी ॥ १ ॥ लंडा भूषणांची चाड । पुढें न
विचारी नाड ॥ २ ॥ काढावें आइतें । तेंचि जोडावें स्वहितें ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे कळे । आहाच झांकतील डोळे ॥ ४ ॥
२८९८. कवीश्वरांचा तो आम्हांसी
विटाळ । प्रसाद वोंगळ चिवडिती ॥ १ ॥ दंभाची आवडी बहिरट अंधळे । शेवटासी
काळें होईल तोंड ॥ २ ॥ सोन्याशेजारीं तों लाखेची जतन । सतत ते गुण जैसेतैसे
॥ ३ ॥ सेव्यसेवकता न पडतां ठावी । तुका म्हणे गोवी पावती हीं ॥ ४ ॥
२८९९.
जळो तैसा प्रेमरंग । जाय भुलोनि पतंग ॥ धृ. ॥ सासुसाठीं रडे सून । भाव
अंतरींचा भिन्न ॥ २ ॥ मैंद मुखींचा कोंवळा । भाव अंतरीं निराळा ॥ ३ ॥ जैसी
वृंदावनकांती । उत्तम धरूं नये हातीं ॥ ४ ॥ बक ध्यान धरी । दावी सोंग
मत्स्य मारी ॥ ५ ॥ तुका म्हणे सर्प डुले । तैसा कथेमाजी खुले ॥ ६ ॥
२९००.
संध्या करितोसी केशवाच्या नांवें । आरंभीं तें ठावें नाहीं कैसें ॥ १ ॥
किती या सांगावें करूनि फजित । खळ नेणें हित जवळी तें ॥ २ ॥ माजल्या न कळे
उचित तें काय । न द्यावें तें खाय द्यावें सांडी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे घेती
भिंतीसवें डोकें । वावसी तें एकें अंधारली ॥ ४ ॥
२९०१. अडचणीचें दार
। बाहेर माजी पैस फार ॥ १ ॥ काय करावें तें मौन । दाही दिशा हिंडें मन ॥ २
॥ बाहेर दावी वेश । माजी वासनेचे लेश ॥ ३ ॥ नाहीं इंद्रियां दमन । काय
मांडिला दुकान ॥ ४ ॥ सारविलें निकें । वरि माजी अवघें फिकें ॥ ५ ॥ तुका
म्हणे अंतीं । कांहीं नलगेचि हातीं ॥ ६ ॥
२९०२. काय सर्प खातो अन्न ।
काय ध्यान बकाचें ॥ १ ॥ अंतरींची बुद्धि खोटी । भरलें पोटीं वाईट ॥ २ ॥
काय उंदीर नाहीं धांवीं । राख न लावी गाढव ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सुसर जळीं ।
काउळीं कां न न्हाती ॥ ४ ॥
२९०३. काय धोविलें कातडें । काळकूट
भीतरी कुडें ॥ १ ॥ उगा राहें लोकभांडा । चाळविल्या पोरें रांडा ॥ २ ॥ घेसी
बुंथी पानवथां । उगाच हालविसी माथा ॥ ३ ॥ लावूनि बैसे टाळी । मन इंद्रिये
मोकळीं ॥ ४ ॥ हालवीत बैसे माळा । विषय जप वेळोवेळां ॥ ५ ॥ तुका म्हणे हा
व्यापार । नाम विठोबाचें सार ॥ ६ ॥
२९०४. काय काशी करिती गंगा ।
भीतरीं चांगा नाहीं तो ॥ १ ॥ अधणीं कुचर बाहेर तैसा । नये रसा पाकासी ॥ २ ॥
काय टिळे करिती माळा । भाव खळा नाहीं त्या ॥ ३ ॥ तुका म्हणे प्रेमेंविण ।
बोले भुंके अवघा शीण ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२९०५. काय नाहीं लवत झाडें ।
विसरे वेडें देहभाव ॥ १ ॥ जया न फळे उपदेश । धस ऐसें त्या नांव ॥ २ ॥ काय
नाहीं असत जड । दगड तो अबोलणा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कुचर दाणा । तैसा म्हणा
डेंग हा ॥ ४ ॥
२९०६. नाहीं निर्मळ जीवन । काय करील साबण ॥ १ ॥ तैसें
चित्त शुद्ध नाहीं । तेथें बोध करील काई ॥ २ ॥ वृक्ष न धरी पुष्पफळ । काय
करील वसंत काळ ॥ ३ ॥ वांझा न होती लेकुरें । काय करावें भ्रतारें ॥ ४ ॥
नपुंसका पुरुषासी । काय करील बाईल त्यासी ॥ ५ ॥ प्राण गेलिया शरीर । काय
करील वेव्हार ॥ ६ ॥ तुका म्हणे जीवनेंविण । पीक नव्हे नव्हे जाण ॥ ७ ॥
२९०७.
काय दरा करील वन । समाधान नाहीं जंव ॥ १ ॥ तरी काय तेथें असतीं थोडीं ।
काय जोडी तयांसी ॥ २ ॥ रिघतां धांवा पेंवामधीं । जोडे सिद्धि ते ठायीं ॥ ३ ॥
काय भस्म करील राख । अंतर पाख नाहीं तों ॥ ४ ॥ वर्णआश्रमाचे धर्म । जाती
श्रम झालिया ॥ ५ ॥ तुका म्हणे सोंगपाश । निरसे आस तें हित ॥ ६ ॥
२९०८.
भोरप्यानें सोंग पालटिलें वरी । बक ध्यान धरी मत्स्या जैसें ॥ १ ॥ टिळे
माळा मैंद मुद्रा लावी अंगीं । देखों नेदी जगीं फासे जैसे ॥ २ ॥ ढीवर या
मत्स्या चारा घाली जैसा । भीतरील फांसा कळों नेदी ॥ ३ ॥ खाटिक हा
स्नेहवादें पशू पाळी । कापावया नळी तयासाठीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तैसा भला मी
लोकांत । परि तूं कृपावंत पांडुरंगा ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२९०९. मांडे
पुऱ्या मुखें सांगों जाणे मात । तोंडीं लाळ हात चोळी रिते ॥ १ ॥ ऐसियाच्या
गोष्टी फिक्या मिठेंविण । रुचि नेदी अन्न चवी नाहीं ॥ २ ॥ बोलो जाणे अंगीं
नाहीं शूरपण । काय तें वचन जाळावें तें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बहु तोंडें जे
वाचाळ । तें गे तेंचि मूळ लटिक्याचें ॥ ४ ॥
२९१०. आवडीच्या मतें
करिती भोजना । भोग नारायणा म्हणती केला ॥ १ ॥ अवघा देव म्हणे वेगळें तें
काई । अर्थासाठी डोई फोडूं पाहे ॥ २ ॥ लाजे कमंडलु धरितां भोपळा । आणीक
थीगळा प्रावरणासी ॥ ३ ॥ शाला गडवे धातुद्रव्यइच्छा चित्तीं । नैश्वर्य
बोलती अवघें मुखें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे त्यास देवा नाहीं भेटी । ऐसे कल्पकोटी
जन्म घेतां ॥ ५ ॥
२९११. भिक्षापात्र अवलंबणें । जळो जिणें
लाजिरवाणें । ऐसियासी नारायणें । उपेक्षिजे सर्वथा ॥ १ ॥ देवा पायीं नाहीं
भाव । भक्ति वरी वरी वाव । समर्पिला जीव । नाहीं तों हा व्यभिचार ॥ २ ॥ जगा
घालावे सांकडें । दीन होऊनि बापुडें । हेंचि अभाग्य रोकडें । मूळ आणि
अविश्वास ॥ ३ ॥ काय न करी विश्वंभर । सत्य करितां निर्धार । तुका म्हणे सार
। दृढ पाय धरावे ॥ ४ ॥
२९१२. आशाबद्ध जन । काय जाणे नारायण ॥ १ ॥
करी इंद्रियांची सेवा । पाहे आवडीचा हेवा ॥ २ ॥ भ्रमलें चावळे । तैसें उचित
न कळे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे विषें । अन्न नाशियेलें जैसें ॥ ४ ॥
२९१३.
वृत्ति भूमि राज्य द्रव्य उपार्जिती । जाणा त्या निश्चिती देव नाहीं ॥ १ ॥
भाडेकरी वाहे पाठीवरी भार । अंतरींचें सार लाभ नाहीं ॥ २ ॥ देवपुजेवरी
ठेवूनियां मन । पाषाणा पाषाण पूजी लोभें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे फळ चिंतिती आदर ।
लाघव हे चार शिंदळीचे ॥ ४ ॥
२९१४. तीळ जाळिलें तांदुळ । काम क्रोध
तैसेचि खळ ॥ १ ॥ कांरे शिणलासी वाउगा । न भजतां पांडुरंगा ॥ २ ॥ मानदंभ
पोटासाठीं । केली अक्षरांची अटी ॥ ३ ॥ तप करूनि तीर्थाटण । वाढविला अभिमान ॥
४ ॥ वांटिलें तें धन । केली अहंता जतन ॥ ५ ॥ तुका म्हणे चुकलें वर्म ।
केला अवघाचि अधर्म ॥ ६ ॥
२९१५. वरतें करोनियां तोंड । हाका मारितो
प्रचंड ॥ १ ॥ राग आळवितो नाना । गातो काय तें कळेना ॥ २ ॥ आशा धरोनि मनीं ।
कांहीं देईल म्हणऊनि ॥ ३ ॥ पोटा एका साठीं । तुका म्हणे झाले कष्टी ॥ ४ ॥
२९१६.
कुशळ गुंतले निषेधा । वादी प्रवर्तले वादा ॥ १ ॥ कैसीं ठकलीं बापुडीं ।
दंभविषयांचे सांकडीं ॥ २ ॥ भूस उपणुनि केलें काय । हारपलें दोन्ही ठाय ॥ ३ ॥
तुका म्हणे लागे हातां । काय मथिलें घुसळितां ॥ ४ ॥
२९१७. काळतोंडा
सुना । भलतें चोरुनि करी जना ॥ १ ॥ धिग त्याचें साधुपण । विटाळुनि वर्ते
मन ॥ २ ॥ मंत्र ऐसे घोकी । वश व्हावें जेणें लोकीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे थीत ।
नागवला नव्हे हित ॥ ४ ॥
२९१८. विचार नाहीं नर खर तो तैसा । वाहे
ज्ञान पाठी भार लगड जैसा ॥ १ ॥ वादावाद करणें त्यासी तोंचि वरी । गुखाडीची
चाड सरे तोंच बाहेरी ॥ २ ॥ सौभाग्यसंपन्न हो कां वृद्ध प्रतिष्ठा । चिकरूनि
सांडी पायां लागली ते विष्ठा ॥ ३ ॥ नाहीं याति कुळ फांसे ओढी तयासी । तुका
म्हणे काय मुद्रासोंग जाळिसी ॥ ४ ॥
२९१९. एक म्हणती आम्ही देवची
पैं झालों । ऐसें नका बोलों पडाल पतनीं ॥ १ ॥ एक म्हणती आम्ही देवाचीं पैं
रूपें । तुमचिया बापें न चुके जन्म ॥ २ ॥ देवें उचलीली स्वसुखें मेदिनी ।
तुमचेनी गोणी नुचलवे ॥ ३ ॥ देवें मारियलें दैत्य दानव मोठे । तुमचेनी न
तुटे तृणमात्र ॥ ४ ॥ राया विठोबाचें पद जो अभिळासी । पातकाची राशी तुका
म्हणे ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२९२०. गासी तरी एक विठ्ठलची गाईं । नाहीं
तरी ठायीं राहें उगा ॥ १ ॥ अद्वैतीं तों नाहीं बोलाचें कारण । जाणीवेचा शीण
करिसी वांयां ॥ २ ॥ तुका म्हणे किती करावी फजिती । लाज नाहीं चित्तीं
निलाजिरा ॥ ३ ॥
२९२१. मुकें होतां काय पदरींचें जातें । मूर्ख तें
भोगितें मीमीपण ॥ १ ॥ आपुलिये घरीं मैंद होऊनि बैसे । कोणासीही ऐसे बोलों
नको ॥ २ ॥ तुका म्हणे तुम्हां सांगतों मी खूण । देवासी तें ध्यान लावुनि
बैसा ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२९२२. देव तीर्थ येर दिसे जया ओस । तोचि तया
दोष जाणतिया ॥ १ ॥ तया बरें फावे देवा चुकवितां । संचिताची सत्ता अंतराय ॥ २
॥ शुद्धाशुद्ध ठाव पापपुण्यबीज । पाववील दुजे फळभोग ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
विश्वंभरा ऐसें वर्म । चुकलिया धर्म अवघे मिथ्या ॥ ४ ॥
२९२३.
जाऊनियां तीर्था काय तुवां केलें । चर्म प्रक्षाळिलें वरी वरी ॥ १ ॥
अंतरींचें शुद्ध कासयानें झालें । भूषण तों केलें आपणया ॥ २ ॥ वृंदावन फळ
घोळिलें साकरा । भीतरील थारा मोडेचि ना ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाहीं शांति क्षमा
दया । तोंवरी कासया स्फुंदा तुम्ही ॥ ४ ॥
२९२४. आधारावांचुनि । काय
सांगशील काहाणी ॥ १ ॥ ठावा नाहीं पंढरीराव । तोंवरी अवघेंचि वाव ॥ २ ॥
मानिताहे कोण । तुझें कोरडें ब्रह्मज्ञान ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ठेवा । जाणपण एक
सवा ॥ ४ ॥
२९२५. काय तीं करावी मोलाचीं माकडें । नाचतातीं पुढें
संसाराच्या ॥ १ ॥ झाडा देते वेळे विचकिती दांत । घेती यमदूत दंड वरी ॥ २ ॥
हात दांत कान हलविती मान । दाखविती जन मानावया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे किती झालीं
हीं फजित । मागें नाहीं मित भार वाही ॥ ४ ॥
२९२६. चोरटे काचे
निघाले चोरी । आपलें तैसें पारखे घरीं ॥ १ ॥ नाहीं नफा नागवे आपण । गमाविले
कान हात पाय ॥ २ ॥ बुद्धिहीन नये कांहींचि कारणा । तयासवें जाणा तेंचि सुख
॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाहीं ठाउकें वर्म । तयासी तें कर्म वोढवलें ॥ ४ ॥
२९२७.
सोंगें छंदें कांहीं । देव जोडे ऐसें नाहीं ॥ १ ॥ सारा अवघें गाबाळ ।
डोळ्याआडील पडळ ॥ २ ॥ शुद्ध भावावीण । जो जो केला तो तो शीण ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे कळे । परि होताती अंधळे ॥ ४ ॥
२९२८. असंत लक्षण भूतांचा मत्सर
। मनासी निष्ठुर अतिवादी ॥ १ ॥ अंतरींचा रंग उमटे बाहेरी । वोळखे यापरी
आपेंआप ॥ २ ॥ संत ते समय वोळखती वेळ । संतुष्ट निर्मळ चित्त सदा ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे हित उचित अनुचित । मज लागे नित्य विचारावें ॥ ४ ॥
२९२९. खोल
ओली पडे तें पीक उत्तम । उथळाचा श्रम वायां जाय ॥ १ ॥ लटिक्याचे आम्ही
नव्हों सांटेकरी । थीतें घाली भरी पदरींचें ॥ २ ॥ कोण इहलोकीं पाहिजे पसारा
। दंभ पोट भरायाचे चाडे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कसीं अगी जे उतरे । तेंचि येथें
सरे जाति शुद्ध ॥ ४ ॥
२९३०. अनुभवावांचून सोंग संपादणें । नव्हें
हें करणें स्वहिताचें ॥ १ ॥ तैसा नको भुलों बाहिरल्या रंगें । स्वहित तेंचि
वेगें करूनि घेईं ॥ २ ॥ बहुरूपी रूपें नटला नारायण । सोंग संपादून जैसा
तैसा ॥ ३ ॥ कनक झाड म्हूण वंदियेलें माथां । परि तेहि अर्था न मिळे माजी ॥ ४
॥ पाषाणाचें नांव ठेवियलें देव । आणिका तारी भाव परि तो तैसा ॥ ५ ॥ तुका
म्हणे त्याचा भाव तारी त्यास । अहंभावी नास तोचि पावे ॥ ६ ॥
२९३१.
नव्हती हे उसणे बोल । आहाच फोल रंजवण ॥ १ ॥ अनुभव तो वरावरी । नाहीं दुरी
वेगळा ॥ २ ॥ पाहिजे तें आलें रुची । काचाकुची काशाची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लाजे
आड । त्याची चाड कोणासी ॥ ४ ॥
२९३२. न ये नेत्रां जळ । नाहीं अंतरी
कळवळ ॥ १ ॥ तों हे चावटीचे बोल । जन रंजवणें फोल ॥ २ ॥ न फळे उत्तर ।
नाहीं स्वामी जों सादर ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भेटी । जंव नाहीं दृष्टादृष्टी ॥ ४
॥
२९३३. आवडे सकळां मिष्टान्न । रोग्या विषा तें समान ॥ १ ॥ काय
तया एका साठीं । कामें केलीं अवघीं खोटीं ॥ २ ॥ दर्पण नलगे एका । ठाव नाहीं
ज्याच्या नाका ॥ ३ ॥ तुका म्हणे खळा । उपदेशाचा कंटाळा ॥ ४ ॥
२९३४.
तोचि लटिक्यामाजी भला । म्हणे देव म्यां देखीला ॥ १ ॥ ऐशियाच्या उपदेशें ।
भवबंधन कैसें नासे । बुडवी आपणासरिसे अभिमानें आणिकांस ॥ २ ॥ आणिक नाहीं
जोडा । देव म्हणवी तया मूढा ॥ ३ ॥ आणिकांचें न मनीं साचें । तुका म्हणे या
श्रेष्ठांचें ॥ ४ ॥
२९३५. कलिधर्म मागें सांगितले संतीं । आचार
सांडिती द्विजलोक ॥ १ ॥ तेंचि कळों आतां येतसे प्रचिती । अधर्मा टेंकती
धर्म नव्हे ॥ २ ॥ तप व्रत करितां लागती सायास । पाळितां पिंडास गोड वाटे ॥ ३
॥ देव म्हणऊनी न येती देऊळा । संसार वेगळा तरी कां नव्हे ॥ ४ ॥ तुका म्हणे
मज धरितां गुमान । ऐसें कोणी जन नरका जाती ॥ ५ ॥
२९३६. मागें संतीं
होतें जें जें सांगितलें । तें येऊं लागलें अनुभवा ॥ धृ. ॥ आचारभ्रष्ट
होती लोक कली । पुण्य क्षीण बळी झालें पाप ॥ २ ॥ वर्णधर्म कोणी न धरी विटाळ
। घालिती गोंधळ एके ठायीं ॥ ३ ॥ वेदाचे पाठक सेवितील मद्य । न देखती भेद
विषयीं भांडण ॥ ४ ॥ तुका म्हणे किती करावे फजित । तेचि छंद नित्य बहु होती ॥
५ ॥
२९३७. उपदेश तो भलत्या हातीं । झाला चित्तीं धरावा ॥ १ ॥ नये
जाऊं पात्रावरी । कवटी सार नारळी ॥ २ ॥ स्त्री पुत्र बंदीजन । नारायण
स्मरविती ॥ ३ ॥ तुका म्हणे रत्नसार । परी उपकार चिंधीचे ॥ ४ ॥
२९३८.
उपकारासाठी केले हे उपाय । येणेंविण काय चाड आम्हां ॥ १ ॥ बुडतां हे जन न
देखवे डोळां । येतो कळवळा म्हणउनि ॥ २ ॥ तुका म्हणे माझे देखतिल डोळे । भोग
देते वेळे येईल कळों ॥ ३ ॥
२९३९. बोलिलों तें कांहीं तुमचिया हिता ।
वचन नेणतां क्षमा कीजे ॥ १ ॥ वाट दावी तया नलगे रुसावें । अतित्याई जीवें
नाश पावे ॥ २ ॥ निंब दिला रोग तुटाया अंतरीं । पोंभाळितां वरी आंत चरे ॥ ३ ॥
तुका म्हणे हित देखण्यासी कळे । पडती आंधळे कूपामाजी ॥ ४ ॥
२९४०.
आतां माझे नका वाणूं गुणदोष । करितों उपदेश याचा कांहीं ॥ १ ॥ मानदंभासाठीं
छळीतसें कोणा । आण या चरणां विठोबाची ॥ २ ॥ तुका म्हणे हें तों ठावें
पांडुरंगा । काय कळे जगा अंतरींचें ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२९४१. जन्मा
येऊन उदार झाला । उद्धार केला वंशाचा । मेळवूनि धन मेळवी माती । सदा
विपत्ति भोगितसे ॥ धृ. ॥ नाम घेतां न मिळे अन्न । नव्हे कारण देखिलिया ।
धर्म करितां ऐके कानीं । बांधे निजोनि डोकियासी ॥ २ ॥ घरा व्याही पाहुणा
आला । म्हणे त्याला बरें नाहीं । तुमचे गांवीं वैद्य आहे । बैसोनि काय
प्रयोजन ॥ ३ ॥ उजवूं किती होतील पोरें । मरतां बरें म्हणे यांसी । म्हणऊनि
देवा नवस करी । दावी घरींहुनि बोनें ॥ ४ ॥ पर्वकाळीं भट घरासी आला । बोंब
घाला म्हणे पोरां । तुमचा उणा होईल वांटा । काळ पिठासी पैं आला ॥ ५ ॥ दाढी
करितां अडका गेला । घरांत आला बाईलेपें । म्हणे आतां उगवीं मोडी । डोई
बोडीं आपुली ॥ ६ ॥ तीर्थ स्वप्नीं नेणें गंगा । पूजन लिंगा गांवीं चिया ।
आडकुनि दार बैसे दारीं । आल्या घर म्हणे ओस ॥ ७ ॥ माझ्या भय वाटे चित्तीं ।
नरका जाती म्हणोनि । तुका म्हणे ऐसे आहेत गा हरि । याही तारी जीवांसी ॥ ८ ॥
२९४२.
सोयरिया करी पाहुणेरु बरा । कांडितो ठोमरा संतालागीं ॥ १ ॥ गाईसी देखोनी
बदबदा मारी । घोड्याची चाकरी गोड लागे ॥ २ ॥ फुलेंपानें वेश्येसी नेतसे
उदंड । देऊं नेदी खांड सज्जनासी ॥ ३ ॥ बाइलेच्या गोता आवडीनें पोसी ।
मातापितयांसी दवडुनी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे त्याच्या थुंका तोंडावरी । जातो
यमपुरी भोगावया ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२९४३. साधूच्या दर्शना लाजसी
गव्हारा । वेश्येचिया घरा पुष्पें नेसी ॥ १ ॥ वेश्या दासी मुरळी जगाची
वोवळी । ते तुज सोंवळी वाटे कैसी ॥ २ ॥ तुका म्हणे आता लाज धरीं बुच्या ।
टांचराच्या कुच्या मारा वेगीं ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२९४४. क्षुधा तृषा
कांहीं सर्वथा नाठवे । पहावया धांवें कोल्हांटासी ॥ १ ॥ कथेसी साक्षेपें
पाचारिलें जरी । म्हणे माझ्या घरीं कोणी नाहीं ॥ २ ॥ बलात्कारें जरी आणिला
कथेसी । निद्रा घे लोडासी टेंकूनियां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे थुंका त्याच्या
तोंडावरी । जातो यमपुरी भोगावया ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२९४५. देवाचिया
वस्त्रा स्वप्नींही नाठवी । स्त्रियेसी पाठवी उंच साडी ॥ १ ॥ गाईचे पाळण
नयेचि विचारा । अश्वासी खरारा करी अंगें ॥ २ ॥ लेंकराची गांड स्वये धावे
क्षाळूं । न म्हणे प्रक्षाळूं संतपाय ॥ ३ ॥ तुका म्हणे त्याच्या ताेंडावरी
थुंका । जाता यमलोका भोगावया ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२९४६. उरा लावी ऊर
आळंगितां कांता । संतांसी भेटतां अंग चोरी ॥ १ ॥ अतीत देखीनि होय पाठिमाेरा
। व्याह्यासी सामोरा जाय वेगीं ॥ २ ॥ संता नमस्कारा मनीं भाव कैंचा।
तुर्कांचे दासीचा लेंक होय ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुम्ही क्रोधासी न यावें ।
स्वभावा करावें काय कोणी ॥ ४ ॥ ( धृ. नाही)
२९४७. बाइल तरी ऐसी
व्हावी । नरकीं गाेवी अनिवार ॥ १ ॥ घडों नेदी तीर्थयात्रा । केला कुतरा
हातसोंका ॥ २ ॥ आपुलीच करवी सेवा । पुजवी देवासारिखें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
गाढव पशु । केला नाशु आयुष्याचा ॥ ४ ॥
२९४८. बाइले आधीन होय ज्यांचे
जिणें । तयाच्या अवलोकनें पडिजे द्वाड ॥ १ ॥ कासया ते जंत जिताती संसारीं ।
माकडाच्या परी गारोड्यांच्या ॥ २ ॥ बाइलेच्या मना येईल तें खरें । अभागी
तें पुरें बाइलेचें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मेंग्या गाढवाचें जिणें । कुतऱ्याचें
खाणे लगबगा ॥ ४॥
२९४९. धिग जिणें तो बाईले आधीन । परलोक मान नाहीं
दोन्ही ॥ १ ॥ धिग जिणें ज्याचें लोभावरी मन । अतीतपूजन घडेचिना ॥ २ ॥ धिग
जिणें आळस निद्रा जया फार । अमित आहार अघोरिया ॥ ३ ॥ धिग जिणें नाहीं विवेक
वैराग्य । झुरे मानालागीं साधुपणां ॥ ४॥ तुका म्हणे धिग ऐसे झाले लोक ।
निंदक वादक नरका जातो ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२९५०. सुखें वोळंब दावी गोहा
। माझें दुःख नेणा पाहा ॥ १ ॥ आवडीचा मारिला वेडा । होय होय कैसा म्हणे
भिडा ॥ २ ॥ अखंड मज पोटाची व्यथा । दुधभात साकर तूप पथ्या ॥ ३ ॥ दो प्रहरा
मज लहरी येती । शुद्ध नाहीं पडे सुपती ॥ ४ ॥ नीज नये खालीं घाली फुलें ।
जवळीं न साहती मुलें ॥ ५ ॥ अंगीं चंदन लावितें भाळीं । सदा शूळ माझे कपाळीं
॥ ६ ॥ निपट मज न चले अन्न । पायली गहूं सांजा तीन ॥ ७ ॥ गेलें वारीं
तुम्ही आणिली साकर । सात दिवस गेली साडेदहा शेर ॥ ८ ॥ हाड गळोनि आलें मांस ।
माझें दुःख तुम्हां नेणवे कैसें ॥ ९ ॥ तुका म्हणे जिता गाढव केला ।
मेलियावरी नरका नेला ॥ १० ॥
२९५१. भ्रतारासी भार्या बोले गुजगोष्टी ।
मज ऐसी कष्टी नाहीं दुजी ॥ धृ. ॥ अखंड तुमचें धंद्यावरी मन । माझें तों
हेळण करिती सर्व ॥ २ ॥ जोडीतसां तुम्ही खाती येरचोरें । माझीं तंव पोरें
हळहळती ॥ ३ ॥ तुमची व्याली माझे डाईं हो पेटली । सदा दुष्ट बोली सोसवेना ॥ ४
॥ दुष्टवृत्ति नंदुली सदा द्वेष करी । नांदों मी संसारीं कोण्या सुखें ॥ ५
॥ भावा दीर कांहीं धड हा न बोले । नांदों कोणा खालें कैसी आतां ॥ ६ ॥
माझ्या अंगसंगें तुम्हांसी विश्रांती । मग धड गति नाहीं तुमची ॥ ७ ॥ ठाकतें
ठुमकतें जीव मुठी धरूनि । परि तुम्ही अजूनि न धरा लाज ॥ ८ ॥ वेगळें निघतां
संसार करीन । नाहीं तरी प्राण देतें आतां ॥ ९ ॥ तुका म्हणे झाला कामाचा
अंकित । सांगे मनोगत तैसा वर्ते ॥ १० ॥
२९५२. कामाचा अंकित कांतेतें
प्रार्थित । तूं कां हो दुश्चित निरंतर ॥ धृ. ॥ माझीं मायबापें बंधु हो
बहिणी । तुज करिती शीण त्यागीन मी ॥ २ ॥ त्यांचें जरी तोंड पाहेन मागुता ।
तरी मज हत्या घडो तुझी ॥ ३ ॥ सकाळीं उठोन वेगळा निघेन । वाहातों तुझी आण
निश्चयेंसि ॥ ४ ॥ वेगळे निघता घडीन दोरे चुडा । तूं तंव माझा जोडा जन्माचा
कीं ॥ ५ ॥ ताईत सांखळी गळाची दुलडी । बाजूबंदजोडी हातसर ॥ ६ ॥ वेणीचे जे नग
सर्वही करीन । नको धरूं सीण मनीं कांहीं ॥ ७ ॥ नेसावया साडी सेलारी चुनडी ।
अंगींची कांचोळी जाळिया फुलें ॥ ८ ॥ तुका म्हणे केला रांडेनें गाढव ।
मनासवें धांव घेतलीसे ॥ ९ ॥
२९५३. एका पुरुषा दोघी नारी । पाप वसे
त्याचे घरीं ॥ १ ॥ पाप नलगे धुंडावें । लागेल तेणें तेथें जावें ॥ धृ. ॥
कांहीं दुसरा विचार । नलगे करावाची फार ॥ ३ ॥ असत्य जे वाणी । तेथें
पापाचीच खाणी ॥ ४ ॥ सत्य बोलें मुखें । तेथें उचंबळती सुखें ॥ ५ ॥ तुका
म्हणे दोन्ही । जवळीच लाभहानी ॥ ६ ॥ ( या अभंगातील ५ व ६ चरणांना धृ. नाही )
२९५४.
बाईल सवासीण आई । आपण पितरांचे ठायीं ॥ १ ॥ थोर वेच झाला नष्टा । अवघ्या
अपसव्य चेष्टा ॥ २ ॥ विषयांचे चर्वणीं । केली आयुष्याची गाळणी ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे लंडा । नाहीं दया देव धोंडा ॥ ४ ॥
२९५५. दासीचा जो संग करी ।
त्याचे पूर्वज नर्कद्वारीं ॥ १ ॥ ऐसें सांगों जातां जना । नये कोणाचिया मना
॥ २ ॥ बरें विचारूनी पाहें । तुज अंतीं कोण आहे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
रांडलेंका । अंतीं जासी यमलोकां ॥ ४ ॥
२९५६. परिसें गें सुनेबाई ।
नको वेचूं दूध दहीं ॥ १ ॥ आवा चालिली पंढरपुरा । वेशीपासुनि आली घरा ॥ २ ॥
ऐकें गोष्टी सादर बाळे । करीं जतन फुटकें पाळें ॥ ३ ॥ माझे हातींचा कलवडू ।
मजवांचूनि नको फोडूं ॥ ४ ॥ वळवटक्षिरीचें लिंपन । नको फोडूं मजवांचून ॥ ५ ॥
उखळ मुसळ जातें । माझें मन गुंतलें तेथें ॥ ६ ॥ भिक्षुक आल्या घरा । सांग
गेली पंढरपुरा ॥ ७ ॥ भक्षीं मपित आहारु । नको फारसी वरूं सारूं ॥ ८ ॥ सून
म्हणे बहुत निकें । तुम्हीं यात्रेसी जावें सुखें ॥ ९ ॥ सासूबाई स्वहित
जोडा । सर्व मागील आशा सोडा ॥ १० ॥ सूनमुखींचें वचन कानीं । ऐकोनि सासू
विवंची मनीं ॥ ११ ॥ सवतीचे चाळे खोटे । म्यां जावेंसें इला वाटे ॥ १२ ॥
आतां कासया यात्रे जाऊं । काय जाउनि तेथे पाहूं ॥ १३ ॥ मुलें लेंकरें घरदार
। माझें येथेंचि पंढरपूर ॥ १४ ॥ तुका म्हणे ऐसें जन । गोवियेलें मायेंकरून
॥ १५ ॥
२९५७. पतिव्रतेची कीर्ति वाखाणितां । शिंदळीच्या माथां
तिडिक उठे ॥ १ ॥ आमुचें तों आहे सहज बोलणें । नाहीं विचारून केंलें कोणीं ॥
२ ॥ अंगें उणें बैसे त्याच्या टाळक्यांत । तेणें ठिणग्या बहुत गाळीतसे ॥ ३
॥ तुका म्हणे आम्हीं काय करणें त्यासी । धका खवंदासी लागतसे ॥ ४ ॥
२९५८.
जातीची शिंदळी । तिला कोण कैसा बळी ॥ १ ॥ आपघर ना बापघर । चिंती मनीं
व्यभिचार ॥ २ ॥ शेजे असोनिया धणी । परद्वार मना आणी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे अस्सल
जाती । जातीसाठीं खाती माती ॥ ४ ॥
२९५९. पतिव्रता ऐसी जगामध्यें
मात । भोगी पांच सात अंधारी ते ॥ १ ॥ भ्रतारासी लेखी श्वानाचे समान ।
परपुरुषीं मन संभ्रम तो ॥ २ ॥ तुका म्हणे तिच्या दोषा नाहीं पार । भोगील
अघोर कुंभपाक ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२९६०. सिंदळीस नाहीं पोराची पैं आस ।
राहे बीज त्यास काय करी ॥ १ ॥ अथवा शेतीं बीज पेरिलें भाजोन । सारा देईल
कोण काका त्याचा ॥ २ ॥ तुका म्हणे नाहीं राखायाची चाड । तरी कां लिगाड
करूनि घेतो ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२९६१. शिंदळीचें चित्त परपुरुषावरी ।
पति चुरमुरी रात्रंदिवस ॥ १ ॥ ऐसी तें वोंगळी जाय हो नरका । तिच्या दोषे
देखा पति जाय ॥ २ ॥ आपण बुडती पति बुडविती । दोन्ही कुळ नेती अध:पाता ॥ ३ ॥
तुका म्हणे तिची न करावी संगती । होईल फजिती मागें पुढें ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२९६२.
संत मागे पाणी नेदी एक चूळी । दासीस आंघोळी ठेवी पाणी ॥ १ ॥ संतांसी
देखोनी होय पाठीमोरा । दासीचिया पोरा चुंबन देतो ॥ २ ॥ संतांसी देखोनि
करितो टवाळ्या । भावें धुतो चोळ्या दासीचिया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे त्याच्या
तोंडावरी थुंका । जातो यमलोका भोगावया ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२९६३.
दगडाच्या देवा बगाडी नवंस । बाईल कथेस जाऊं नेदी ॥ १ ॥ वेची धनराशी
बांधिलें स्मशान । दारीं वृंदावन द्वाड मानी ॥ २ ॥ चोरें नागविला न करी
त्याची खंती । परी साधू हातीं नेदी रुका ॥ ३ ॥ करी पाहुणेर
व्याह्याजांवयासी । आल्या अतीतासी पाठीमोरा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे जळो धिग
त्याचें जिणें । भार वाही शीण धरातळीं ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२९६४. गोहो
यावा गांवा । ऐसे नवस करी आवा ॥ १ ॥ कैंचें पुण्य तिये गांठीं । व्रतें
वेची लोभासाठीं ॥ २ ॥ वाढावें संतान । गृहीं व्हावें धनधान्य ॥ ३ ॥ मागे
गारगोटी । परिमाचीये साटोवाटी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मोल । देऊन घेतला सोमल ॥ ५ ॥
(धृ. नाही)
२९६५. गर्भाचें धारण । तिनें वागविला शीण ॥ १ ॥ व्याली
कुऱ्हाडीचा दांडा । वर न घलीच तोंडा ॥ २ ॥ उपजला काळ । कुळा लाविला विटाळ ॥
३ ॥ तुका म्हणे जाये । नरका अभक्ताची माय ॥ ४ ॥
२९६६. देखोनि
हरखलीं अंड । पुत्र झाला म्हणे रांड । तंव तो झाला भांड । चाहाड चोरटा
शिंदळ ॥ १ ॥ जाय तिकडे पीडी लोकां । जोडी भांडवल थुंका । थोर झाला चुका ।
वर कां नाहीं घातली ॥ २ ॥ भूमि कांपे त्याच्या भारें । कुंभपाकाची शरीरें ।
बोले निष्ठुर उत्तरें । पापदृष्टि मळिण चित्त ॥ ३ ॥ दुराचारी तो चांडाळ ।
पाप सांगातें विटाळ । तुका म्हणे खळ । म्हणोनियां निषिद्ध तो ॥ ४ ॥
२९६७.
पुत्र झाला चोर । मायबापां हर्ष थोर ॥ १ ॥ आतां काशासाठीं जोडी । हाट
धांटे गुंडगे घडी ॥ २ ॥ आइते अपहार । आणूनियां भरी घर ॥ ३ ॥ मानिली
निश्चिंती । नरका जावया उभयतीं ॥ ४ ॥ झोंडा झोंडगीचे पोटीं । फळें विजाती
करंटीं ॥ ५ ॥ तुका म्हणे बेट्या । भांडवल नलगे खट्या ॥ ६ ॥
२९६८.
ऐसे कुळीं पुत्र होती । बुडविती पूर्वजां ॥ १ ॥ चाहाडी चोरी भांडवला ।
वांटा आला भागासी ॥ २ ॥ त्याचियानें दुःखी मही । भार तेही न साहे ॥ ३ ॥
तुका म्हणे ग्रामपशु । केला नाशु आयुष्या ॥ ४ ॥
२९६९. आहाकटा
त्याचें करिती पितर । वंशीं दुराचार पुत्र झाला ॥ १ ॥ गळेचिना गर्भ नव्हेचि
कां वांज । माता त्याची लाज लावा पापी ॥ २ ॥ परपीडे परद्वारीं सावधान ।
सादरचि मन अभाग्याचें ॥ ३ ॥ न मिळतां निंदा चाहडी उपवास । संग्रहावे दोष
सकळही ॥ ४ ॥ परउपकार पुण्य त्या वावडें । विषाचें तें किडें दुग्धीं मरे ॥ ५
॥ तुका म्हणे विटाळाचीच तो मूर्ति । दया क्षमा शांति नातळे त्या ॥ ६ ॥
२९७०.
जळो तिचे तोंड । ऐसी कां तें व्याली रांड ॥ १ ॥ सदा भोंवयासी गांठी ।
क्रोध धडधडीत पोटीं ॥ २ ॥ फोडिली गोंवरी । ऐसी दिसे तोंडावरी ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे नाहीं । चित्ता समाधान कांहीं ॥ ४ ॥
२९७१. देवें दिला देह
भजना गोमटा । तो या झाला फांटा बाधिकेचा ॥ धृ. ॥ ताठोनियां मान राहिली वरती
। अहंकारा हातीं लवों नेदी ॥ २ ॥ दास म्हणावया न वळे रसना । सइर वचना
वासगळे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कोठें ठेवावा विटाळ । स्नानेंचि निर्मळ व्हावयासी ॥
४ ॥
२९७२. मायबाप करिती चिंता । पोर नाइके सांगतां ॥ १ ॥ नको जाऊं
देउळासी । नेतो बागुल लोकांसी ॥ २ ॥ वैष्णवांसंगती । हातीं पडलीं नेणों
किती ॥ ३ ॥ कर्णद्वारें पुराणिक । भुलवी शब्दें लावी भीक ॥ ४ ॥ आम्हां
कैंचा मग । करिसी उघडियांचा संग ॥ ५ ॥ तुका म्हणे जाणें नरका । त्यांचा
उपदेश आइका ॥ ६ ॥
२९७३. काय करूं पोरा लागली चट । धरी वाट देउळाची ॥
१ ॥ सांगितलें नेघे कानीं । दुजें मनीं विठ्ठल ॥ २ ॥ काम घरीं न करी धंदा ।
येथें सदा दुश्चित ॥ ३ ॥ आमचें कुळीं नव्हतें ऐसें । हेंच पिसें निवडलें ॥
४ ॥ लौकिकाची नाहीं लाज । माझे मज पारिखें ॥ ५ ॥ तुका म्हणे नरका जाणें ।
या वचनें दुष्टांचीं ॥ ६ ॥ (धृ. नाही)
२९७४. कन्या गौ करी कथेचा
विकरा । चांडाळ तो खरा तया नांवें ॥ १ ॥ गुण अवगुण हे दोन्ही प्रमाण ।
यातिशीं कारण नाहीं देवा ॥ २ ॥ आशाबद्ध नये करूं तें करिती । तुका म्हणे
जाती नरकामधीं ॥ ३ ॥
२९७५. साळंकृत कन्यादान । पृथ्वीदानाच्या समान ॥
१ ॥ परि तें न कळे या मूढा । येईल कळों भोग पुढां ॥ २ ॥ आचरतां कर्म । भरे
पोट राहे धर्म ॥ ३ ॥ सत्या देव साहे । ऐसें करूनियां पाहें ॥ ४ ॥ अन्न मान
धन । हें तों प्रारब्धाआधीन ॥ ५ ॥ तुका म्हणे सोसे । सुख आतां पुढें नासें
॥ ६ ॥
२९७६. ब्रह्महत्या मारिल्या गाई । आणीक काई पाप केलें ॥ १ ॥
ऐका जेणें विकिली कन्या । पवाडे त्या सुण्याचे ॥ २ ॥ नरमांस खादली भाडी ।
हाका हाडी म्हणोनी ॥ ३ ॥ अवघें पाप केलें तेणें । जेणें सोनें अभिळासिलें ॥
४ ॥ उच्चारितां मज तें पाप । जिव्हें कांप सुटतसे ॥ ५ ॥ तुका म्हणे
कोरान्न रांड । बेटा भांड मागेना कां ॥ ६ ॥
२९७७. हातीं होन दाविती
बेणा । करिती लेकींची धारणा ॥ १ ॥ ऐसे धर्म झाले कलीं । पुण्य रंक पाप बळी ॥
२ ॥ सांडिले आचार । द्विज चाहाड झाले चोर ॥ ३ ॥ टिळे लपविती पातडी । लेती
विजार कातडीं ॥ ४ ॥ बैसोनियां तक्तां । अन्योविण पिडिती लोका ॥ ५ ॥ मुदबख
लिहिणें । तेल तूप साबण केणें ॥ ६ ॥ नीचाचे चाकर । चुकलिया खाती मार ॥ ७ ॥
राजा प्रजा पिडी । क्षेत्री दुश्चितासी तोडी ॥ ८ ॥ वैश्यक्षूद्रादिक । हे
तों सहज नीच लोक ॥ ९ ॥ अवघे बाह्य रंग । आंत हिरवें वरी साेंग ॥ १० ॥ तुका
म्हणे देवा । काय निद्रा केली धांवा ॥ ११ ॥
२९७८. एक ब्रह्मचारी
गाढवा झोंबतां । हाणोनियां लाता पळालें तें ॥ १ ॥ गाढवही गेलें ब्रह्मचर्य
गेलें । तोंड काळें झालें जगामाजी ॥ २ ॥ हें ना तैसें झालें हें ना तैसें
झालें । तुका म्हणे गेलें वांयांचि तें॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२९७९.
कुंकवाची ठेवाठेवी । बोडक्या देवी कशाला ॥ १ ॥ दिवस गमा भरा पोट । कां गे
नट नटावा ॥ २ ॥ दिमाख हा कोणां दावा । लटकी जीवा चरफड ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
झोंडगी हो । फुंदा कां हो कोरडी ॥ ४ ॥
२९८०. हरीचे नाम कदा काळीं
कां रे नये वाचे । म्हणतां राम राम तुझ्या बाचे काय वेचे ॥ ६ ॥ पोटासाठीं
खटपट करिसी अवघा वीळ । राम राम म्हणता तुझी बसली दांतखीळ ॥ २ ॥ द्रव्याचिया
आशा तुजला दाही दिशा न पुरती । कीर्तनासी जातां तुझी जड झाली माती ॥ ३ ॥
तुका म्हणे ऐशा जीवा काय करूं आतां । राम राम न म्हणे त्याचा गाढव मातापिता
॥ ४ ॥
२९८१. देह जाईल जाईल । यासी काळ बा खाईल ॥ १ ॥ कां रे
नुमजसी दगडा । कैचे हत्ती घोडे वाडा ॥ २ ॥ लाेडें बालिस्तें सुपती । जरा
आलिया फजिती ॥ ३ ॥ शरीरसंबंधाचे नातें । भोरड्या बुडविती शेतातें ॥ ४ ॥
अझुनि तरी होईं जागा । तुका म्हणे पुढें दगा ॥ ५ ॥
२९८२. आयुष्य
मोजावया बैसला मापारी । तूं कां रे वेव्हारीं संसाराच्या ॥ १ ॥ नेईल ओढोनि
ठाउकें नसतां । न राहे दुश्चिता हरिविण ॥ २ ॥ कठिण हें दुःख यम जाचतील ।
कोण सोडवील तया ठायीं ॥ ३ ॥ राहतील दुरी सज्जन सोयरीं । आठवी श्रीहरी
लवलाहीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे किती करिसी लंडायी । होईल भंडाई पुढें थोर ॥ ५ ॥
२९८३.
जन्मा येऊनि काय केलें । तुवां मुद्दल गमाविलें ॥ कां रे न फिरसी माघारा ।
अझुनि तरी फजितखाेरा ॥ २ ॥ केली गाठोळीची नासी । पुढें भीकचि मागसी ॥ ३ ॥
तुका म्हणे ठाया । जाई आपुल्या आलिया ॥ ४ ॥
२९८४. रंगी रंगेरें
श्रीरंगें । काय भुललासी पतंगें ॥ १ ॥ शरीर जायाचें ठेवणें । धरिसी अभिळास
झणें ॥ २ ॥ नव्हे तुझा हा परिवार । द्रव्य दारा क्षणभंगुर ॥ ३ ॥ अंतकाळींचा
साईरा । तुका म्हणे विठो धरा ।।४।।
२९८५. नको बोलों भांडा । खीळ
घालून बैसे ताेंडा ॥ २ ॥ ऐकें विठोबाचे गुण । करीं सादर श्रवण ॥ २ ॥
प्रेमसुखा आड । काय वाजतें चाभाड ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हिता । कां रे नागविसी
थीता ॥ ४ ॥
२९८६. पंधरा दिवसां एक एकादशी । कां रे न करिसी व्रतसार ॥
धृ. ॥ काय तुझा जीव जाताे एका दिसें । फराळाच्या मिसें धणी घेसी ॥ २ ॥
स्वहित कारण मानवेल जन । हरिकथा पूजन वैष्णवांचें ॥ ३ ॥ थोडे तुज घरीं होती
उजगरे । देउळासी कां रे मरसी जातां ॥ ४ ॥ तुका म्हणे कां रे सुकुमार
झालासी । काय जाब देसी यमदूतां ॥ ५ ॥
२९८७. एकादशी व्रत सोमवार न
करिती । कोण त्यांची गति होईल नेणों ॥ १ ॥ काय करूं बहु वाटे तळमळ । आंधळीं
सकळ बहिर्मुख ॥ २ ॥ हरिहरासी नाहीं बोटभरी वाती । कोण त्यांची गति होईल
नेणों ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाहीं नारायणीं प्रीति । कोण त्यांची गति होईल
नेणों ॥ ४ ॥
२९८८. धर्म तो न कळे । काय झांकियले डोळे ॥ १ ॥ जीव
भ्रमले या कामें । कैसीं कळो येती वर्मे ॥ २ ॥ विषयांचा माज । कांहीं धरूं
नेदी लाज ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लांसी । माया नाचविते कैसी ॥ ४ ॥
२९८९.
किती वेळां खादला दगा । अझून कां गा जागसी ना ॥ १ ॥ लाज नाहीं हिंडतां
गांवें । दुःख नवें नित्य नित्य ॥ २ ॥ सव चोरा हातीं फांसे । देखतां कैसे न
देखसी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सांडिती वाट । तळपट करावया ॥ ४ ॥
२९९०. पैल
घरीं झाली चोरी । देहा करी बोंब ॥ १ ॥ हांवा हांवा करिसी काय । फिराऊनि
नेट्यां वाय ॥ २ ॥ सांडुनियां शुद्धी । निजलासी गेली बुद्धि ॥ ३ ॥ चोरीं
तुझा काढिला बुर । वेगळें भावा घातला दूर ॥ ४ ॥ भलतियासी देसी वाव । लाहेसि
तूं एवढा ठाव ॥ ५ ॥ तुका म्हणे अजुनि तरी । उरलें तें जतन करीं ॥ ६ ॥
२९९१.
वितीयेवढेंसें पोट । केवढा बोभाट तयाचा ॥ १ ॥ जळो त्याची विटंबना । भूक
जना नाचवी ॥ २ ॥ अभिमाना शिरीं भार । झाले खर तृष्णेचे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
नरका जावें । हाचि जीवें व्यापार ॥ ४ ॥
२९९२. शूरां साजती हतियारें ।
गांढ्यां हांसतील पोरें ॥ १ ॥ काय केली विटंबण । मोतीं नासिकावांचून ॥ २ ॥
पतिव्रते रूप साजे । शिंदळ काजळ लेतां लाजे ॥ ३ ॥ दासी पत्नी सुता । नव्हे
सरी एकचि पिता ॥ ४ ॥ मान बुद्धिमंतां । थोर न मानिती पिता ॥ ५ ॥ तुका
म्हणे तरी । आंत शुद्ध दंडे वरी ॥ ६ ॥
२९९३. अखंड संत निंदी । ऐसी
दुर्जनाची बुद्धि ॥ १ ॥ काय म्हणावें तयासी । तो केवळ पापरासी ॥ २ ॥ जो
स्मरे रामनामा । त्यासी म्हणती रिकामा ॥ ३ ॥ तीर्थव्रत करी । यासी म्हणताती
भिकारी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे विंचाची नांगी । तैसा दुर्जन सर्वांगीं ॥ ५ ॥
२९९४.
जयासी नावडे वैष्णवांचा संग । जाणावा तो मांग जन्मांतरीचा ॥ १ ॥ अपवित्र
वाचा जातीचा अधम । आचरण धर्म नाहीं जया ॥ २ ॥ मंजुळवदनीं बचनागाची कांडी ।
शेवटी विघडी जीवप्राणा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ज्याचा पिता नाहीं शुद्ध । तयासी
गोविंद अंतरला ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२९९५. पापिया चांडाळा हरिकथा नावडे ।
विषयी आवडे गाणें त्याला ॥ १ ॥ साधूसंता भोजना देतां रडे रुका ।
विषयालागीं फुका लुटी धन ॥ २ ॥ वीतभरि लंगोटी नेदी अतिताला । भोरप्यासी
शाला वांटीतसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे त्याच्या थुंका तोंडावरी । जातो यमपुरी
भोगावया ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२९९६. कांडिल्या कुटिल्या होतो मांडा ।
अळसें धोंडा पडतसे ॥ १ ॥ राग नको धरूं मनीं । गांडमणी सांगतों ॥ २ ॥
तरटापुढें बरें नाचे । सुतें काचें मुसळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे काठी सार । करी
फार शाहाणें ॥ ४ ॥
२९९७. देवाचें चरित्र नाठवे सर्वथा । विनोदाची
कथा गोड वाटे ॥ १ ॥ हातावरी हात हासोनि आफळी । वाजवितां टाळी लाज वाटे ॥ २ ॥
तुका म्हणे थुंका त्याच्या तोंडावरी । जातो यमपुरी भोगावया ॥ ३ ॥ (धृ.
नाही)
२९९८. भाव धरी तया तारील पाषाण । दुर्जना सज्जन काय करी ॥ धृ.
॥ करितां नव्हे नीट श्वानाचे हे पुंस । खापरा परीस काय करी ॥ २ ॥
निंबाचिया झाडा साखरेचें आळें । बीज तैसीं फळें येती तया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
वज्र भंगे एक वेळ । कठीण हा खळ तयाहूनी ॥ ४ ॥
२९९९. एवढी अपकीर्ति ।
ऐकोनियां फजिती ॥ १ ॥ जरि दाविल वदन । थुंका थुंका तो देखोन ॥ २ ॥
काळिमेचें जिणें । जीवोनियां राहे सुनें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे गुण । दरुषणें
अपशकून ॥ ४ ॥
३०००. सूकरासी विष्ठा माने सावकाश । मिष्टान्नाची
त्यास काय गोडी ॥ १ ॥ तेवीं अभक्तासी आवडे पाखांड । न लगे त्या गोड परमार्थ
॥ २ ॥ श्वानासी भोजन दिलें पंचामृत । तरी त्याचें चित्त हाडावरी ॥ ३ ॥
तुका म्हणे सर्पा पाजिलीया क्षीर । वमितां विखार विष जालें ॥ ४ ॥
३००१.
आपुलें वेचूनि खोडा घाली पाव । ऐसा तो हा जीव हीनबुद्धि ॥ १ ॥ विषयांच्या
संगे आयुष्याचा नाश । पडियलें ओस स्वहिताचें ॥ २ ॥ भूलल्याचे अंग आपणा
पारिखें । छंदाच सारिखें वर्ततसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दुःख उमटे परिणामी ।
लंपटासी कामीं रतलिया ॥ ४ ॥
३००२. आंधळ्यांसि जन अवघेचि आंधळे ।
आपणासि डोळे दृष्टी नाहीं ॥ १ ॥ रोग्या विषतुल्य लागे हें मिष्टान्न ।
ताेंडासि कारण चवी नाहीं ॥ २ ॥ तुका म्हणे शुद्ध नाहीं जो आपण । तया
त्रिभुवन सर्व खोटे ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
३००३. शब्दां नाहीं धीर ।
ज्याची बुद्धि नाहीं स्थिर ॥ १ ॥ त्याचें न व्हावें दर्शन । खळा पंगती भोजन
॥ २ ॥ संतांसी जो निंदी । अधम लोभासाठीं वंदी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पोटीं ।
भाव आणीक जया ओंठीं ॥ ४ ॥
३००४. अतिवादी नव्हे शुद्ध या बीजाचा ।
ओळखा जातीचा अंत्यज तो ॥ १ ॥ वेद श्रुति नाहीं ग्रंथ ज्या प्रमाण ।
श्रेष्ठाचें वचन न मनी जाे ॥ २ ॥ तुका म्हणे मद्यपानाचें मिष्टान्न । तैसा
तो दुर्जन शिवों नये ॥ ३ ॥
३००५. नव्हे आराणूक संसारा हातीं ।
सर्वकाळ चित्तीं हाचि धंदा ॥ १ ॥ देवधर्म सांदीं पडिले सकळ । विषयीं गोंधळ
गाजतसे ॥ २ ॥ रात्रंदिवस न पुरे कुटुंबीं समाधान । दुर्लभ दर्शन ईश्वराचें ॥
३ ॥ तुका म्हणे आत्महत्यारे घातकी । थोर होते चुकी नारायणीं ॥ ४ ॥
३००६.
किती सांगों तरी नाइकती बटकीचे । पुढें सिंदळीचे रडतील ॥ १ ॥ नका नका करूं
रांडेची संगती । नेईल अधोगती घाली यम ॥ २ ॥ तुका म्हणे जरी देवीं नाहीं
चाड । हाणोनि थोबाड फोडी काळ ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
३००७. उपदेश किती
करावा खळासी । नावडे तयासी बरें कांहीं ॥ १ ॥ शुद्ध कां वासना नव्हे
चांडाळाची । होळी संचिताची केली तेणें ॥ २ ॥ नाहीं भाव मनीं नाइके वचन ।
आपल्या आपण नाडियेलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे त्यासी काय व्याली रांड । करी बडबड
रात्रंदिवस ॥ ४ ॥
३००८. गातां आइकतां कंटाळा जो करी । वास त्या
अघोरीं कुंभपाकी ॥ १ ॥ रागें यमधर्म जाचवितो तया । तुज दिलें कासया मुख कान
॥ २ ॥ विषयांच्या सुखें अखंड जागसी । न वजे एकादशी जागरणा ॥ ३ ॥ वेचूनियां
द्रव्य सेवी मद्यपान । नाहीं दिलें अन्न अतीतासी ॥ ४ ॥ तीर्थाटण नाहीं
केले उपकार । पाळिलें शरीर पुष्ट लोभें ॥ ५ ॥ तुका म्हणे मग केला साहे दंड ।
नाइकती लंड सांगितलें ॥ ६ ॥
३००९. जातो न येतिया वाटा । काय
निरवितो करंटा ॥ १ ॥ कैसा जालासे बेश्रम । लाज नाहीं न म्हणे राम ॥ २ ॥
पाहे वैरियाकडे । डोळे वासुनियां रडे ॥ ३ ॥ बांधुनियां यमा हातीं । दिला
नाहीं त्याची खंतीं ॥ ४ ॥ नाहीं यांपें काम । ऐसें जाणे तो अधम ॥ ५ ॥ अझुन
तरी मुका । कां रे जालासि म्हणे तुका ॥ ६ ॥
३०१०. बुद्धिमंदा शिरीं ।
भार फजिती पदरीं ॥ १ ॥ जाय तेथें अपमान । पावे हानि थुंके जन ॥ २ ॥
खरियाचा पाड । मागें लावावें लिगाड ॥ ३ ॥ तुका म्हणे करी । वर्म नेणें
भरोवरी ॥ ४ ॥
३०११. साकरेची गोणी बैलाचिये पाठीं । तयासी शेवटीं
करबाडें ॥ १ ॥ मालाचे पैं पेटे वाहाताती उंटें । तयालागीं कांटे भक्षावया ॥
२ ॥ वाउगा हा धंदा आशा वाढविती । बांधोनियां देती यमाहातीं ॥ ३ ॥ ज्यासी
असे लाभ तोचि जाणे गोडी । येर तीं बापुडीं शिणलीं वांयां ॥ ४ ॥ तुका म्हणे
शहाणा होईं रे गव्हारा । चौऱ्यांशीचा फेरा फिरों नको ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
३०१२.
जेणें नाहीं केलें आपुलें स्वहित । पुढिलांचा घात इच्छीतसे ॥ १ ॥ संचितासी
जाय मिळोनियां खोडी । पतनांचे जोडी वरी हांव ॥ २ ॥ बांधलें गांठीं तें
लागतें भोगावें । ऐसियासी देवें काय कीजे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जया गांवां
जाणें जया । पुसोनियां तया वाट चाले ॥ ४ ॥
३०१३. स्तवूनियां नरा ।
केला आयुष्याचा मातेरा ॥ १ ॥ नारायणाचिया लोपें । घडलीं अवघींच पापें ॥ २ ॥
जीव ज्याचें दान । त्याचा खंडूनियां मान ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वाणी । आइके
त्या दोष कानीं ॥ ४ ॥
३०१४. ढालतरवारें गुंतले हे कर । म्हणे मी
झुंजार कैसा झुंजों ॥ १ ॥ पाटी पडदाळे सिले टोप ओझें । हें तों झालें दुजें
मरणमूळ ॥ २ ॥ बैसविलें मला येणें अश्वावरी । धांवूं पळू तरी कैसा आतां ॥ ३
॥ असोनि उपाय म्हणे हे अपाय । म्हणे हायहाय काय करूं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे हा
तों स्वयें परब्रह्म । मूर्ख नेणे वर्म संतचरण ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
३०१५.
जया नाहीं नेम एकादशी व्रत । जाणावें तें प्रेत सर्व लोकीं ॥ १ ॥ त्याचें
वय नित्य काळ लेखीताहे । रागें दांत खाय करकरा ॥ २ ॥ जयाचिये द्वारीं
तुळसीवृंदावन । नाहीं तें स्मशान गृह जाणा ॥ ३ ॥ जये कुळीं नाहीं एकही
वैष्णव । त्याचा बुडे भवनदीताफा ॥ ४ ॥ विठोबाचें नाम नुच्चारी जें तोंड ।
प्रत्यक्ष तें कुंड चर्मकाचें ॥ ५ ॥ तुका म्हणे त्याचे काष्ठ हातपाय ।
कीर्तना नव जाय हरीचिया ॥ ६ ॥
३०१६. किती सोसिती करंटी । नेणों
संसाराची आटी । सर्वकाळ पोटीं । चिंतेची हळहळ ॥ १ ॥ रिकामिया तोंडें राम ।
काय उच्चारितां श्रम । उफराटा भ्रम । गोवी विषय माजिरा ॥ २ ॥ कळतां न कळे ।
उघडे झांकियेले डोळे । भरले त्याचे चाळे । अंगीं वारें मायेचें ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे जन । ऐसें नांवबुद्धिहीन । बहुरंगें भिन्न । एकीं एक न मिळे ॥ ४ ॥
३०१७.
झालों म्हणती त्याचें मज वाटे आश्चर्य । ऐका नव्हे धीर वचन माझें ॥ १ ॥
शिजलिया अन्ना ग्वाही दांत हात । जिव्हेंसि चाखतां न कळे कैसें ॥ २ ॥
तापलिया तेला बावन चंदन । बुंदें एक क्षण शीतळ करी ॥ ३ ॥ पारखी तो जाणे
अंतरींचा भेद । मूढ जना छंद लावण्याचा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे कसीं निवडे आपण ।
शुद्ध मंद हीन जैसे तैसें ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
३०१८. लोभावरी ठेवुनि
हेत । करी असत्य न्याय नीत ॥ १ ॥ त्याच्या पूर्वजां पतन । नरकीं किडे होती
जाण ॥ २ ॥ कोटीगोहत्यापातक । त्यासी घडेल निष्टंक ॥ ३ ॥ मासां स्रवे जे
सुंदरा । पाजी विटाळ पितरां ॥ ४ ॥ तुका म्हणे ऐसियासी । यम गांजील सायासी ॥
५ ॥
३०१९. राउळासी जातां त्रास मानी मोठा । बैसतो चोहोटां आदरेंशीं
॥ १ ॥ न करी स्नान संध्या न म्हणे रामराम । गुडगुडीचें प्रेम अहर्निशीं ॥ २
॥ संतसज्जनांसी जाईना शरण । दासीचे चरण वंदी भावें ॥ ३ ॥ सुगंध चंदन
सांडोनियां माशी । बैसे दुर्गंधीशीं अत्यादरें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे अरे ऐक
भाग्यहीना । कां रे रामराणा विसरसी ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
३०२०.
संतांच्या हेळणें बाटलें जें तोंड । प्रत्यक्ष तें कुंड चर्मकाचें ॥ १ ॥
भेसळीचें वीर्य ऐशा अनुभवें । आपुलें परावें नाहीं खळा ॥ २ ॥ संतांचा जो
शोध करितो चांडाळ । धरावा विटाळ बहु त्याचा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे केली
प्रतिज्ञा याचसाठीं । कांहीं माझे पोटीं शंका नाहीं ॥ ४ ॥
३०२१.
हरिची हरिकथा नावडे जया । अधम म्हणतां तया वेळ लागे । मनुष्यदेहीं तया नाट
पैं लागलें । अघोर साधिलें कुंभपाक ॥ १ ॥ कासया जन्मा आला तो पाषाण । जंत
कां होऊन पडिला नाहीं । उपजे मरोनि वेळोवेळां भांड । परि न धरी लंड लाज
कांहीं ॥ २ ॥ ऐसियाची माता कासया प्रसवली । वर नाहीं घातली मुखावरी ।
देवधर्माविण तो हा चांडाळ । न साहे भूमिभार क्षणभरी ॥ ३ ॥ राम म्हणतां
तुझें काय वेचेल । कां हित आपुलें न विचारिसी । जन्मोजन्मींचा होईल नरकीं ।
तुका म्हणे चुकी जरी यासी ॥ ४ ॥
३०२२. कांहीं नित्यनेमाविण । अन्न
खाय तो श्वान । वायां मनुष्यपण । भार वाहे तो वृषभ ॥ १ ॥ त्याचा होय भूमी
भार । नेणे उपकार आचार । झाला दावेदार । भोगवी अघोर पितरांसी ॥ २ ॥ अखंड
अशुभ वाणी । खरें न बोले स्वप्नीं । पापी तयाहुनी । नाहीं आणीक दुसरा ॥ ३ ॥
पोट पोसी एकला । भूतीं दया नाहीं ज्याला । पाठीं लागे आल्या । अतिताचे
द्वारेशीं ॥ ४ ॥ कांहीं संतांचें पूजन । न घडे तीर्थांचें भ्रमण । यमाचा
आंदण । शीण थोर पावेल ॥ ५ ॥ तुका म्हणे त्यांनीं । मनुष्यपणा केली हाणी ।
देवा विसरूनि । गेली म्हणती मी माझें ॥ ६ ॥
३०२३. भक्ति ज्याची थोडी
। पूर्ण विषयाची गोडी ॥ १ ॥ तो नरचि नव्हे पाहीं । खर जाणावा तो देहीं ॥ २
॥ भजन पूजनही नेणे । काय स्वरूपासी जाणे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे त्याला ।
भोवंडून बाहेर घाला ॥ ४ ॥
३०२४. देव अवघें प्रतिपादी । वंदी सकळां
एका निंदी ॥ १ ॥ तेथें अवघें गेलें वांयां । विष घास एके ठायां ॥ २ ॥
सर्वांग कुरवाळी । उपटी एक रोमावळी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे चित्त । नाहीं जयाचें
अंकित ॥ ४ ॥
३०२५. कविलवाणा झाला आतां । दोष करितां न विचारी ॥ १ ॥
अभिलाषी नारी धन । झकवी जन लटिकेंचि ॥ २ ॥ विश्वासिया करितां घात । न धरी
चित्त कांटाळा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाहीं आला । वृथा गेला जन्मासी ॥ ४ ॥
३०२६.
जेणें मुखें स्तवी । तेंचि निंदेपाठीं लावीं ॥ १ ॥ ऐसी अधमाची याती । लोपी
सोनें खाय माती ॥ २ ॥ गुदद्वारावाटे । मिष्टान्नाचा नरक लोटे ॥ ३ ॥ विंचु
लाभेविण । तुका म्हणे वाहे शीण ॥ ४ ॥
३०२७. दुर्बळ हे अवघे जन ।
नारायणीं विन्मुख ॥ १ ॥ झाडोनियां हात जाती । पात्र होती दंडासी ॥ २ ॥
शिदोरी तें पाप पुण्य । सवें सिण भिकेचा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पडिला वाहो ।
कैसा पाहा हो लटिक्याचा ॥ ४ ॥
३०२८. द्रव्य असतां धर्म न करी ।
नागवला राजद्वारीं ॥ १ ॥ माय त्यासि व्याली जेव्हां । रांड सटवी नव्हती
तेव्हां ॥ २ ॥ कथाकाळीं निद्रा लागे । कामीं श्वानापरी जागे ॥ ३ ॥ भोग
स्त्रियेसि देतां लाजे । वस्त्र दासीचें घेऊनि निजे ॥ ४ ॥ तुका म्हणे जाण ।
नर गाढवाहुनी हीन ॥ ५ ॥
३०२९. सज्जन तो शब्द सत्य जो मानी । छळी
दुर्जन आणिकांसी ॥ १ ॥ एक गुण तो केलासे दोंठायीं । ज्याचा त्यास पाहीं
जैसा तैसा ॥ २ ॥ भाविक शब्द बोले वाणीचा । लटिका वाचा वाचाळ तो ॥ ३ ॥
परउपकार घडे तोचि भला । नाठ्याळ तयाला दया नाहीं ॥ ४ ॥ जातीवंत तो पायरी
जाणे । अधम तो नेणे खुंट जैसा ॥ ५ ॥ हित तें अनहित केलें कैसें । तुका
म्हणे पिसें लागलें यासीं ॥ ६ ॥
३०३०. आसुरी स्वभाव निर्दय अंतर ।
मानसीं निष्ठुर अतिवादी ॥ १ ॥ याति कुळ येथें असे अप्रमाण । गुणाचें कारण
असे अंगीं ॥ २ ॥ काळेंकुट पितळ सोनें शुद्ध रंग । अंगाचेंच अंग साक्षी
देतें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बरी जातीसवें भेटी । नवनीत पोटीं सांठविलें ॥ ४ ॥
३०३१.
तोंडें खाय फार । पादे बोचा करी मार ॥ १ ॥ एक ऐसे ते शाहाणे । आपुले अधीन
तें नेणे ॥ २ ॥ कुले घालूनि उघडे । रागे पाहे लोकांकडे ॥ ३ ॥ खेळे
द्यूतकर्म । मग बोंबली जुलूम ॥ ४ ॥ निजतां आला मोहो । वीतां म्हणे मेला
गोहो ॥ ५ ॥ तुका म्हणे त्यांनीं । मनुष्यपणा केली हानी ॥ ६ ॥
३०३२.
गोविंदावांचोनि वदे ज्याची वाणी । हगवण घाणी पिटपिट ते ॥ १ ॥ मस्तक सांडुनि
सिसफुल गुडघां । चार तो अवघा बावळ्याचा ॥ २ ॥ अंगभूत म्हणू पूजितो वाहाणा ।
म्हणतां शहाणा येईल कैसा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वेश्या सांगे सवासिणी । इतर
पूजनीं भाव तैसा ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
३०३३. यमपुरी त्यांनी वसविली जाणा
। उच्छेद भजना विधी केला ॥ १ ॥ अवघड कोणी न करी सांगतां । सुलभ बहुतां गोड
वाटे ॥ २ ॥ काय ते नेणते होते मागें ऋषी । आधार लोकांसी ग्रंथ केले ॥ ३ ॥
द्रव्य दारा कोणें स्थापियलें धन । पिंडाचें पाळण विषय भोग ॥ ४ ॥ तुका
म्हणे दोहीं ठायीं हा फजित । पावे यमदूत जना हातीं ॥ ५ ॥
३०३४.
अगत्य ज्या नरका जाणें । वीट मानणें कीर्तनीं ॥ १ ॥ नावडेसा झाला बाप ।
आलें पाप वस्तीसी ॥ २ ॥ नारायण नाहीं वाचे । ते यमाचें अंदणे ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे अभक्तासी । माता दासी जगझोडी ॥ ४ ॥
३०३५. नेदावी सलगी न करावा
संग । करी चित्ता भंग वेळोवेळां ॥ १ ॥ सर्प शांतिरूप न म्हणावा भला ।
झोंबे खवळीला तात्काळ तो ॥ २ ॥ तुका म्हणे दुरी राखावा दुर्जन । करावें वचन
न घडे तें ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
३०३६. याचा कोणी करी पक्ष । तोही
त्याशीं समतुल्य ॥ १ ॥ फुकासाठी पावे दुःखाचा विभाग । पूर्वजाशीं लाग
निरयदंडीं ॥ २ ॥ ऐके राजा न करी दंड । जरि या लंड दुष्टासी ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे त्याचें अन्न । मद्यपानाचे समान ॥ ४ ॥
३०३७. दानें कांपे हात ।
नावडे तेविशीं मात ॥ १ ॥ कधी चावटीचे बोल । हिंग क्षीरीं मिथ्या फोल ॥ २ ॥
नव जाती पाय । तीर्था म्हणे वेचूं काय ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मनीं नाहीं । न ये
आकारातें कांहीं ॥ ४ ॥
३०३८. चाहाडाची माता । व्यभिचारीण तत्त्वता ॥
१ ॥ पाहे संतांचें उणें । छिद्र छळावया सुनें ॥ २ ॥ जाणों त्याच्या बाचें ।
कांहीं सोडिलें गांठीचें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे घात । व्हावा ऐसी जोडी मात ॥ ४ ॥
३०३९.
तीर्थ जळ देखे पाषाण प्रतिमा । संत ते अधमा माणसां ऐसे ॥ १ ॥ वांझेच्या
मैथुनापरी गेलें वांयां । बांडेल्याचें जायां जालें पीक ॥ २ ॥ अभाविक सदा
सुतकी चांडाळ । सदा तळमळ चुकेचि ना ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वरदळी ज्याची दृष्टि ।
देहबुद्धि कष्टी सदा दुःखी ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
३०४०. संतनिंदा ज्याचे
घरीं । नव्हे घर ते यमपुरी ॥ १ ॥ त्याच्या पापा नाहीं जोडा । संगें जना
होय पीडा ॥ २ ॥ संतनिंदा आवडे ज्यासी । तो जिताची नर्कवासी ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे नष्ट । जाणा गाढव तो स्पष्ट ॥ ४ ॥
३०४१. संत देखोनियां स्वयें
दृष्टी टाळी । आदरें न्याहाळी परस्त्रीसी ॥ १ ॥ वीट ये कर्णासी
संतवाक्यामृता । स्त्रीशब्द ऐकतां निवे कर्ण ॥ २ ॥ कथेमाजी नीज वाढे
नित्यक्षणीं । स्त्रियेचे कीर्तनीं प्रेमें जागे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुम्हीं
क्रोधासी न यावें । स्वभावा करावें काय कोणीं ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
३०४२.
विद्या अल्प परी गर्वशिरोमणि । मजहुनी ज्ञानी कोण आहे ॥ १ ॥ अंगीं भरला
ताठा कोणातें मानीना । साधूची छळणा स्वयें करी ॥ २ ॥ साधूचे देहाचा मानी जो
विटाळ । त्रिलोकीं चांडाळ तोचि एक ॥ ३ ॥ संतांची जो निंदा करी मुखें जपे ।
खतेला सकळ पापें तोचि एक ॥ ४ ॥ तुका म्हणे ऐसे मावेचे मइंद । त्यांपाशीं
गोविंद नाहीं नाहीं ॥ ५ ॥ (धृ. नाही
३०४३. आणिकांच्या कापिती माना ।
निष्ठुरपणा पार नाहीं ॥ १ ॥ करिती बेटे उसणवारी । यमपुरीं भाेगावया ॥ २ ॥
सेंदराचें दैवत केलें । नवस बोले तयासी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाचतीं पोरें ।
खोडितां येरें अंग दुःखे ॥ ४ ॥
३०४४. कावळिया नाहीं दया उपकार ।
काळिमें अंतर विटाळतें ॥ १ ॥ तैसें कुजनाचें जिणें अमंगळ । घाणेरी वोंगळ
वदे वाणी ॥ २ ॥ कडु भोंपळ्याचा उपचारें पाक । सेविल्या तिडीक कपाळासी ॥ ३ ॥
तुका म्हणे विष सांडूं नेणे साप । आदरें तें पाप त्याचे ठायीं ॥ ४ ॥
३०४५.
माकडें मुठीसी धरिले फुटाणे । गुंतले ते नेणे हात तेथें ॥ १ ॥ काय तो
तयाचा लेखावा अन्याय । हित नेणे काय आपुलें तें ॥ २ ॥ शुकें नळिकेशीं
गोवियेले पाय । विसरोनि जाय पक्ष दोन्ही ॥ ३ ॥ तुका म्हणे एक ऐसे पशु जीव ।
न चले उपाव कांहीं तेथें ॥ ४ ॥
३०४६. सोनियाचें ताट क्षीरीनें
भरिलें । भक्षावया दिलें श्वानालागीं ॥ १ ॥ मुक्ताफळहार खरासि घातला ।
कस्तुरी सुकराला चोजविली ॥ २ ॥ वेदपरायण बधिरा सांगे ज्ञान । तयासी ते खूण
काय जाणे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ज्याचे तोचि एक जाणे । भक्तिचें महिमान साधु
जाणे ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
३०४७. शिकवणें नाक झाडी । पुढील जोडी कळेना ॥
१ ॥ निरयगांवीं भोग देता । तेथें सत्ता आणिकांची ॥ २ ॥ अवगुणांचा सांटा
करी । तेचि धरी जीवासी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जडबुद्धि । कर्म शुद्धि सांडवी ॥ ४
॥
३०४८. विष्ठा भक्षी तया अमृत पारिखें । वोंगळासी सखें वाेंगळचि ॥
१ ॥ नये पाहों कांहीं गोऱ्हवाडीचा अंत । झणीं ठाका संत दुर्जनापें ॥ २ ॥
भेंसळीच्या बीजा अमंगळ गुण । उपजवी शीण दरुषणें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे छीथू जया
घरीं धन । तेथें तें कारण कासयाचें ॥ ४ ॥
३०४९. दुर्जनाची जाती ।
त्याचे तोंडीं पडे माती ॥ १ ॥ त्याची बुद्धि त्यासी नाडी । वाचे अनुचित
बडबडी ॥ २ ॥ पाहें संतांकडे । दोषदृष्टी सांडी भिडे ॥ ३ ॥ उंच नीच नाहीं ।
तुका म्हणे खळा कांहीं ॥ ४ ॥
३०५०. नागलें देखोनि चांगलें बोले ।
आपुलें वेचूनि त्यापुढें खुले ॥ १ ॥ अधमाचे ओंगळ गुण । उचित नेणें तो धर्म
कोण ॥ २ ॥ आर्तभूता न घली पाण्याची चुळ । न मगे त्यासी घाली साकरगुळ ॥ ३ ॥
एकासी धड न बोले वाचा । एकासी म्हणे मी तुझे बांदीचा ॥ ४ ॥ एका देखोनि लपवी
भाकरी । एकासी आड पडोनि हो करी ॥ ५ ॥ तुका म्हणे ते गाढवपशु । लाभेंविण
केला आयुष्याचा नाशु ॥ ६ ॥
३०५१. गाढव शृंगारिलें कोडें । कांहीं
केल्या नव्हे घोडें ॥ १ ॥ त्याचें भुंकणें न राहे । स्वभावासी करील काय ॥ २
॥ श्वान शिबिके बैसविलें । भुंकता न राहे उगलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
स्वभावकर्म । कांहीं केल्या न सुटे धर्म ॥ ४ ॥
३०५२. सेट्या ना
चौधरी । पांडेपण वाहे शिरीं ॥ १ ॥ जकातिचा धंदा । तेथें पाप वसे सदा ॥ २ ॥
गाई म्हैसी हेड । तूप विकी महाद्वाड ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पाहीं । तेथें पुण्या
रिघ नाहीं ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
३०५३. संता नाहीं मान । देव मानी
मुसलमान ॥ १ ॥ ऐसे पोटाचे मारिले । देवा आशा विटंबिले ॥ २ ॥ घाली लोटांगण ।
वंदी नीचाचे चरण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे धर्म । न कळे माजल्याचा भ्रम ॥ ४ ॥
३०५४.
अंगीं ब्रह्मक्रिया खिस्तीचा व्यापार । हिंडे घरोघर चांडाळांचे ॥ १ ॥
अंत्यजाची खिचडी घेताती मागून । गाळियाप्रदान मायबहिणी ॥ २ ॥ उत्तमकुळीं
जन्म क्रिया अमंगळ । बुडविलें कुळ उभयतां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐसी कलियुगाची
चाली । स्वार्थें बुडविली आचरणें ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
३०५५. खिस्तीचा
उदीम उदिमांत हीन । करिती ब्राह्मण कलियुगीं ॥ १ ॥ वेवसाव करी पर्वत
मांगापासीं । ते पै विटाळासी न मानिती ॥ २ ॥ मांगिणीशीं नित्य करीतसे लेखा ।
तोंडावरी थुंका पडतसे ॥ ३ ॥ आशा माया रांड नांव हें कागदीं । आठवीना कधीं
नारायण ॥ ४ ॥ तुका म्हणे देह झाले पराधीन । पांडुरंगाविण गति नाहीं ॥ ५ ॥
(धृ. नाही)
३०५६. बीजीं फळाचा भरंवसा । जतन सिंचनासरिसा । चालविलिया
आशा । काकुलती ते नाड ॥ १ ॥ हा तों गढसंधीचा ठाव । पिके पिकविला भाव ।
संकोचोनि जीव । दशा केली जतन ॥ २ ॥ माती घाली धनावरी । रांडा रोटा वरीवरी ।
सुखाचे शेजारीं । दुःख भ्रमें भोगितसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दिशाभुली । झाल्या
उफराटी चाली । निवाड्याची बोली । अनुभवें साक्षीसी ॥ ४ ॥
३०५७. कथा
पुराण ऐकतां । झोपें नाथिलें तत्त्वता । खाटेवरी पडतां । व्यापी चिंता
तळमळ ॥ १ ॥ ऐसी गहन कर्मगति । काय तयासी रडती । झाले जाणते जे चित्तीं ।
कांहीं नेघे आपुल्या ॥ २ ॥ उदक लावितां न धरे । चिंता करी केव्हां सरे ।
जाऊं नका धीरें । म्हणे करितां ढवाळ्या ॥ ३ ॥ जवळी गोंचिड क्षीरा । जैसी
कमळणी दर्दुरा । तुका म्हणे दुरा । देशत्यागें तयासी ॥ ४ ॥
३०५८.
कंठीं कृष्णमणी । नाहीं अशुभ ते वाणी ॥ १ ॥ हो कां नर अथवा नारी । रांड
तयें नांवें खरीं ॥ २ ॥ नाहीं हातीं दान । शूरपणाचें कांकण ॥ ३ ॥ वाळियेलीं
संतीं । केली बोडोनी फजिती ॥ ४ ॥ तुका म्हणे ताळा । नाहीं त्याची अवकळा ॥ ५
॥
३०५९. बीजापोटीं पाहे फळ । विध न करितां सकळ ॥ १ ॥ तया मूर्ख
म्हणावें वेडे । कैसें तुटेल सांकडें ॥ २ ॥ दावितिया वाट । वेठी धरूं पाहे
चाट ॥ ३ ॥ पुढिल्या उपाया । तुका म्हणे राखे काया ॥ ४ ॥
३०६०.
खद्योतें फुलविलें रविपुढें ढुंग । साक्षी तंव जग उभयतां ॥ १ ॥ आपल्या आपण
नाहीं शोभों येत । चार करी स्फीत दाखवूनि ॥ २ ॥ खाणार ताकाचें असे तें
मांजर । आपणचि अधीर कळों येतें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जळो मैंदाची मवाळी ।
दावूनियां नळी कापी सुखें ॥ ४ ॥
३०६१. अभक्ताचे गांवीं साधु म्हणजे
काय । व्याघ्रवाडां गाय सांपडली ॥ १ ॥ कसाबाचे आळी मांडीलें प्रमाण ।
बस्वण्णाची आण तया काई ॥ २ ॥ मोतीयाची गोणी माळेवोळी नेली । पुसती केवढ्या
केली पासरी हे ॥ ३ ॥ केळी आणि बोरी वसती शेजारीं । संवाद कोणे परी घडे
येथें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे खीर केली काऱ्हेळ्याची । शुद्ध गोडी कैंची वसे
तेथें ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
३०६२. नाहीं देवाचा विश्वास । करी संतांचा
उपहास ॥ १ ॥ त्याचे तोंडीं पडे माती । हीन शूकराची जाती ॥ २ ॥ घोकुनी
अक्षरें । वाद छळणा करीत फिरे ॥ ३ ॥ म्हणे देवासी पाषाण । तुका म्हणे
भावहीन ॥ ४ ॥
३०६३. जाणिवेच्या भारें चेंपला उर । सदा बुरबुर सरेचि
ना ॥ १ ॥ किती याचे बोल ऐकों कानीं । मारिलें घाणीं नाळेकरी ॥ २ ॥ मिठेंविण
काय आळणी हे बोल । कोरडीच फोल घसघस ॥ ३ ॥ तुका म्हणे डेंगा न कळे हित ।
किती फजित करूं तरी ॥ ४ ॥
शूरपणाचें कांकण ॥ ३ ॥ वाळियेलीं संतीं । केली बोडोनी फजिती ॥ ४ ॥ तुका म्हणे ताळा । नाहीं त्याची अवकळा ॥ ५ ॥
३०५९.
बीजापोटीं पाहे फळ । विध न करितां सकळ ॥ १ ॥ तया मूर्ख म्हणावें वेडे ।
कैसें तुटेल सांकडें ॥ २ ॥ दावितिया वाट । वेठी धरूं पाहे चाट ॥ ३ ॥
पुढिल्या उपाया । तुका म्हणे राखे काया ॥ ४ ॥
३०६०. खद्योतें
फुलविलें रविपुढें ढुंग । साक्षी तंव जग उभयतां ॥ १ ॥ आपल्या आपण नाहीं
शोभों येत । चार करी स्फीत दाखवूनि ॥ २ ॥ खाणार ताकाचें असे तें मांजर ।
आपणचि अधीर कळों येतें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जळो मैंदाची मवाळी । दावूनियां नळी
कापी सुखें ॥ ४ ॥
३०६१. अभक्ताचे गांवीं साधु म्हणजे काय ।
व्याघ्रवाडां गाय सांपडली ॥ १ ॥ कसाबाचे आळी मांडीलें प्रमाण । बस्वण्णाची
आण तया काई ॥ २ ॥ मोतीयाची गोणी माळेवोळी नेली । पुसती केवढ्या केली पासरी
हे ॥ ३ ॥ केळी आणि बोरी वसती शेजारीं । संवाद कोणे परी घडे येथें ॥ ४ ॥
तुका म्हणे खीर केली काऱ्हेळ्याची । शुद्ध गोडी कैंची वसे तेथें ॥ ५ ॥ (धृ.
नाही)
३०६२. नाहीं देवाचा विश्वास । करी संतांचा उपहास ॥ १ ॥
त्याचे तोंडीं पडे माती । हीन शूकराची जाती ॥ २ ॥ घोकुनी अक्षरें । वाद
छळणा करीत फिरे ॥ ३ ॥ म्हणे देवासी पाषाण । तुका म्हणे भावहीन ॥ ४ ॥
३०६३.
जाणिवेच्या भारें चेंपला उर । सदा बुरबुर सरेचि ना ॥ १ ॥ किती याचे बोल
ऐकों कानीं । मारिलें घाणीं नाळेकरी ॥ २ ॥ मिठेंविण काय आळणी हे बोल ।
कोरडीच फोल घसघस ॥ ३ ॥ तुका म्हणे डेंगा न कळे हित । किती फजित करूं तरी ॥ ४
॥
३०६४. माकडा दिसती कंवटी नारळे । भोक्ता तो निराळे वरील सारी ॥
१ ॥ एका रस एका तोंडीं पडे माती । आपुलाले नेती विभाग ते ॥ २ ॥ सुनियासी
क्षीर चारिल्या ओकवी । भोक्ता तो सेवी धणीवरी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मूर्ख
वागविती भार । नेतील तें सार परीक्षक ॥ ४ ॥
३०६५. मांस खातां हाउस
करी । जोडोनि वैरी ठेवियेला ॥ १ ॥ कोण त्याची करील कींव । जीवें जीव नेणती ॥
२ ॥ पुढिलांसाठीं पाजवी सुरी । आपुली चोरी अंगुळी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कुटिती
हाडें । आपुल्या नाडें रडतील ॥ ४ ॥
३०६६. सिंदळीचे सोइरे चोराचिया
दया । तेही जाणा तया संवसर्गी ॥ १ ॥ फुकासाठीं भोगे दुःखाचा तो वांटा ।
उभारोनि कांटा वाटेवरी ॥ २ ॥ सर्प पोसूनियां दुधाचाही नाश । केलें थीता विष
अमृताचें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे त्यासी न करितां दंडन । पुढिल्या खंडन नव्हे
दोषा ॥ ४ ॥
३०६७. काय वृंदावन माखियेलें गुळें । काय जिरें काळें
उपचारिलें ॥ १ ॥ तैसी अधमाची जातीच अधम । उपदेश श्रम करावा तो ॥ २ ॥ न कळे
विंचासी कुरवाळिलें अंग । आपले ते रंग दावीतसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे न ये
पाकासी दगड । शूकरासी गोड जैसी विष्ठा ॥ ४ ॥
३०६८. सुगरणीबाई थिता
नास केला । गूळ तो घातला भाजीमध्यें ॥ १ ॥ क्षीरीमध्यें हिंग दुधामध्यें
बोळ । थितेंचि वोंगळ नाश केला ॥ २ ॥ हिरयाचे पेटे आणियेल्या गारा । खांदीं
शिरीं भारा व्यर्थ वाहे ॥ ३ ॥ दळण दळोनि भरीयेली पाळी । भरडोनि वोंगळी नास
केला ॥ ४ ॥ कापुराचे सांतें आणिला लसण । वागवितां शीण दुःख होय ॥ ५ ॥
रत्नाचा जोहरी रत्नचि पारखी । येर देखोवेखीं हातीं घेती ॥ ६ ॥ तुका म्हणे
जरी योग घडे निका । न घडतां थुंका तोंडावरी ॥ ७ ॥ (धृ. नाही )
३०६९.
कावळ्याच्या गळां मुक्ताफळमाळा । तरी काय त्याला भूषण शोभे ॥ १ ॥ गजालागीं
केला कस्तुरीचा लेप । तिचें तों स्वरूप काय जाणे ॥ २ ॥ बकापुढें सांगे
भावार्थ वचन । वाउगाची शीण होय त्यासी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तैसे अभाविक जन ।
त्यांसी वांयां शीण करूं नये ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
३०७०. कोणा चिंता आड ।
कोणा लोकलाज नाड ॥ १ ॥ कैंचा राम अभागिया । करी वटवट वांयां ॥ २ ॥
स्मरणाचा राग । क्रोधे विटाळलें अंग ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जडा । काय चाले या
दगडा ॥ ४ ॥
३०७१. लटिक्याची वाणी चवीना संवाद । नाहीं कोणां वाद
रुचों येत ॥ १ ॥ अन्याय तो त्याचा नव्हे वायचाळा । मायबापीं वेळां न साधिली
॥ २ ॥ अनावर अंगीं प्रबळ अवगुण । तातडीनें मन लाहो साधी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
दोष आणि अवकळा । न पडतां ताळा घडतसे ॥ ४ ॥
३०७२. दर्पणासी नकटें
लाजे । शुद्ध खिजे देखोनि ॥ १ ॥ ऐसें अवगुणांचें बाधें । दिसे सुधे विपरीत ॥
२ ॥ अंधळ्यासी काय हिरा । गाराचि तो सारिखा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भुंके सुणें ।
ठाया नेणे ठाव तो ॥ ४ ॥
३०७३. संसाराचे धांवें वेठी । आवडी पोटीं
केवढी ॥ १ ॥ हागों जातां दगड सांची । अंतरीं हे संकल्प ॥ २ ॥ लाज तेवढी
नारायणीं । वांकडी वाणी पोरांपें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बेशरमा । वरी श्रमा
पडिभरू ॥ ४ ॥
३०७४. कैसा शिंदळीचा । नव्हे ऐसी ज्याची वाचा ॥ १ ॥
वाचे नुच्चारी गोविंदा । सदा करी परनिंदा ॥ २ ॥ कैसा निरयगांवा । जाऊन पवे
विसांवा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दंड । कैसा न पवे तो लंड ॥ ४ ॥
३०७५.
जन्मांतरीचा परिट न्हावी । जात ठावी त्यानें ते ॥ १ ॥ वाखर जैसां चरचरी ।
तोंड करी संवदणी ॥ २ ॥ पूर्व जन्मीं शिखासूत्र । मळ मूत्र अंतरीं ॥ ३ ॥
तुका म्हणे करिती निंदा । धुवटधंदा पुढिलांचा ॥ ४ ॥
३०७६. माहार
मातेचे पणी भरे । न कळे खरें पुढील ॥ १ ॥ वोंगळ अधमाचे गुण । जातां घडी
नलगेचि ॥ २ ॥ श्वान झोळी स्वामिसत्ता । कोप येतां उतरे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
गुमान कां । सांगों लोकां अधमासी ॥ ४ ॥
३०७७. ऐसें ठावें नाहीं मूढा
। सोस काकुलती पुढां ॥ १ ॥ माझी नका जाळूं भांडीं । पोटीं भय सोस तोंडीं ॥
२ ॥ पातलिया काळ । तेव्हां काय चाले बळ ॥ ३ ॥ संचित तें करी । नरका जाया
मेल्यावरी ॥ ४ ॥ परउपकार । न घडावा हा विचार ॥ ५ ॥ तुका म्हणे लांसी । आतां
भेटों नये ऐसी ॥ ६ ॥
३०७८. कुतऱ्याऐसें ज्याचें जिणें । संग कोणें न
करिजे ॥ १ ॥ जाय तिकडे हाडहाडी । गोऱ्हवाडीच सोयरीं ॥ २ ॥ अवगुणांचा त्याग
नाहीं । खवळें पाहीं उपदेशें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कैंचि लवी । ठेंग्या केवीं
अंकुर ॥ ४ ॥
३०७९. वेद शास्त्र नाहीं पुराण प्रमाण । तयाचें वदन
नावलोका ॥ १ ॥ तार्किकाचें अंग आपणा पारिखें । माजिऱ्यासारिखे वाईचाळे ॥ २ ॥
माता निंदी तया कोण तो आधार । भंगलें खापर याच नांवें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
आडरानें ज्याची चाली । तयाची ते बोली मिठेविण ॥ ४ ॥
३०८०. दुर्जनाची
जोडी । सज्जनाचे खेंटर तोंडी ॥ १ ॥ पाहे निमित्य तें उणें । धांवे छळावया
सुनें ॥ २ ॥ न म्हणे रामराम । मनें वाचें हेचि काम ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भागा ।
आली निंदा करी मागा ॥ ४ ॥
३०८१. दुर्जनासी करी साहे । तोही लाहे दंड
हे ॥ १ ॥ शिंदळीच्या कुंटणी वाटा । संग खोटा खोट्याचा ॥ २ ॥ येर येरा
कांचणी भेटे । आगी उठे तेथूनी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कापूं नाकें । पुढें आणिकें
शिकविती ॥ ४ ॥
३०८२. दुर्जनाचें अंग अवघेंचि सरळ । नर्काचा कोथळ
सांठवला ॥ १ ॥ खाय अमंगळ बोले अमंगळ । उठवी कपाळ संघष्टणें ॥ २ ॥ सर्पा
मंत्र चाले धरावया हातीं । खळाची ते जाती निखळची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कांहीं न
साहे उपमा । आणीक अधमा वोखट्यासी ॥ ४ ॥
३०८३. दुर्जनाचा मान ।
सुखें करावा खंडण ॥ १ ॥ लाता हाणोनिया वारी । गुंडा वाट शुद्ध करी ॥ २ ॥
बहुतां पीडी खळ । त्याचा धरावा विटाळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नखें । काढुनि
टाकिजेती सुखें ॥ ४ ॥
३०८४. सापें ज्यासी खावें । तेणें प्राणासी
मुकावें ॥ १ ॥ काय लाधला दुर्जन । तोंडावरी थुंके जन ॥ २ ॥ विंचु हाणी
नांगी । अग्न लावी आणिकां अंगीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाती । नरका पाउलीं चालती
॥ ४ ॥
३०८५. काय ढोरापुढें घालूनि मिष्टान्न । खरासी लेपन चंदनाचें
॥ १ ॥ नको नको देवा खळाची संगती । रस ज्या पंगती नाहीं कथे ॥ २ ॥ काय सेज
बाज माकडा विलास । अळंकारा नास करूनि टाकी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे काय पाजूनि
नवनीत । सर्पा विष थीत अमृताचें ॥ ४ ॥
३०८६. दुष्टाचें चिंतन भिन्न
अंतरीं । जरी जन्मवरी उपदेशिला । पालथें घागरी घातलें जीवन । न धरीच जाण
तेंही त्याला ॥ १ ॥ जन्मा येऊनि तेणें पतनचि साधिलें । तमोगुणें व्यापिलें
जया नरा । जळो जळो हे त्याचें ज्यालेपण । कासया हें आलें संवसारा ॥ २ ॥
पाषाण जीवनीं असतां कल्पवरी । पाहातां अंतरीं कोरडा तो । मग कुचर मुग नयेचि
पाका । पाहातां सारिखा होता तैसा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे असे उपाय सकळां । न चले
या खळा प्रयत्न कांहीं । म्हणऊनि संग न करितां भला । धरितां अबोला सर्व
हित ॥ ४ ॥
३०८७. दिवट्या वाद्य लावूनि खाणे । करूनि मंडण दिली हातीं
॥ १ ॥ नवरा नेईल नोवरी घरां । पूजन वरा पाद्याचें ॥ २ ॥ गौरविली विहीण
व्याही । घडिलें कांहीं ठेवूं नका ॥ ३ ॥ करूं द्यावें व्हावें बरें ।
ठायींचें कांरे न कळेचि ॥ ४ ॥ वऱ्हाडियांचे लागे पाठीं । जैसी उटी कातेली ॥
५ ॥ तुका म्हणे जोडिला थुंका । पुढें नरका सामग्री ॥ ६ ॥ (धृ. नाही)
३०८८.
दुर्जनाची गंधी विष्ठेचिये परी । देखोनियां दुरी व्हावें तया ॥ १ ॥ आइका
हो तुम्ही मात हे सज्जन । करूं संघष्टन नये बोलो ॥ २ ॥ दुर्जनाचे अंगीं
अखंड विटाळ । वाणी रजस्वला स्रवे तैसी ॥ ३ ॥ दुर्जनाचें भय धरावें त्यापरी ।
पिसाळल्यावरी धांवे श्वान ॥ ४ ॥ दुर्जनाचा भला नव्हे अंगसंग । बोलिलासे
त्याग देशाचा त्या ॥ ५ ॥ तुका म्हणे किती सांगावें पृथक । अंगकुंभीपाक
दुर्जनाचें ॥ ६ ॥
३०८९. नये पाहों मुख मात्रागमन्याचें । तैसें
अभक्ताचें गुरुपुत्रा ॥ १ ॥ म्हणऊनि बरें धरितां एकांत । तेणें नव्हे घात
भजनासी ॥ २ ॥ नये होऊं कदा निंदकाची भेटी । जया द्वैत पोटीं चांडाळाच्या ॥ ३
॥ तुका म्हणे नका बोलों त्यासी गोष्टी । जयाचिया दृष्टी पाप वाढें ॥ ४ ॥
३०९०.
हुंदकी पिसवि हालविता दाढी । माळेमणी ओढी निंदेचे ते ॥ १ ॥ त्याचें फळ
पाकीं यमाचे ते दंड । घर केले कुंड कुंभपाकीं ॥ २ ॥ क्रोध पोटीं मांग आणिला
अंतरा । भुंकोनि कुतरा जप करी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे स्नान केलें मळमुत्रें ।
जेविलीं पितरें अमंगळें ॥ ४ ॥
३०९१. देखोनि पुराणिकाची दाढी । रडे
स्फुंदे नाक ओढी ॥ १ ॥ प्रेम खरें दिसे जना । भिन्न अंतरीं भावना ॥ २ ॥
आवरितां नावरे । खूर आठवी नेवरे ॥ ३ ॥ बोलों नये मुखां वाटां । म्हणे होता
ब्याचा तोटा ॥ ४ ॥ दोन्ही शिंगें चारी पाय । खुणा दावी म्हणे होय ॥ ५ ॥ मना
आणितां बोकड । मेला त्याची चरफड ॥ ६ ॥ होता भाव पोटीं । मुखा आलासे शेवटीं
॥ ७ ॥ तुका म्हणे कुडें । कळों येतें तें रोकडें ॥ ८ ॥
३०९२. आड
पडे काडी । तरि ते बहुत पाणी खोडी ॥ १ ॥ ऐसे दुर्जन संगती । बहुतांचे घात
होती ॥ २ ॥ एक पडे माशी । तरी ते बहु अन्न नाशी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे रांड ।
ऐसी का ते व्याली भांड ॥ ४ ॥
३०९३. दोराच्या आधारें पर्वत चढला ।
पाउलासी केला अपघात ॥ १ ॥ अष्टोतरशें व्याधि वैद्यें दवडुनि । तो वैद्य
मारूनि उत्तीर्णता ॥ २ ॥ नव मास माया वाहिलें उदरीं । ते माता चौबारीं नग्न
केली ॥ ३ ॥ गायत्रीचें क्षीर पिळुनि घेऊनि । उपवासी बांधोन ताडीतसे ॥ ४ ॥
तुका म्हणे गुरुनिंदकाचें तोंड । पाहातां नरककुंड पूर्वजांसी ॥ ५ ॥ (धृ.
नाही)
३०९४. दुर्बळें सदैवा । म्हणे नागवेल केव्हां ॥ १ ॥ आपणा ऐसें
करूं पाहे । स्वभावासी करिल काय ॥ २ ॥ मूढ सभे आंत । इच्छी पंडिताचा घात ॥
३ ॥ गांढ्या देखुनि शूर । उगीच करी बुरबुर ॥ ४ ॥ आणिकांचा हेवा । न करीं
शरण जाईं देवा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे किती । करूं दुष्टाची फजिती ॥ ६ ॥
३०९५.
निंबाचिया झाडा साकरेचें आळें । आपुलीं तीं फळें न संडीच ॥ १ ॥ तैसें
अधमाचें अमंगळ चित्त । वमन तें हित करूनि सांडी ॥ २ ॥ परिसाचें अंगीं
लाविलें खापर । पालट अंतर नेघे त्याचें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वेळू चंदना संगतीं
। काय ते असती जवळिकें ॥ ४ ॥
३०९६. न विचारतां ठायाठाव । काय भुंके
तो गाढव ॥ १ ॥ केला तैसा लाहे दंड । खळ अविचारी लंड ॥ २ ॥ करावें लाताळें ।
ऐसें नेणे कोण्या काळें ॥ ३ ॥ न कळे उचित । तुका म्हणे नीत हित ॥ ४ ॥
३०९७.
महाराशी शिवे । कोपे ब्राह्मण तो नव्हे ॥ १ ॥ तया प्रायश्चित्त कांहीं ।
देहत्याग करितां नाहीं ॥ २ ॥ नातळे चांडाळ । त्याचा अंतरीं विटाळ ॥ ३ ॥
ज्याचा संग चित्तीं । तुका म्हणे तो ते याती ॥ ४ ॥
३०९८. अभक्त
ब्राह्मण जळो त्याचें तोंड । काय त्यासी रांड प्रसवली ॥ १ ॥ वैष्णव चांभार
धन्य त्याची माता । शुद्ध उभयतां कुळ याती ॥ २ ॥ ऐसा हा निवाडा झालासे
पुराणीं । नव्हे माझी वाणी पदरींची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आगी लागो थोरपणा ।
दृष्टि त्या दुर्जना न पडो माझी ॥ ४ ॥
३०९९. मुद्दल जतन जालें । मग
लाभाचें काय आलें ॥ १ ॥ घरीं देउनि अंतर गांठी । राखा पारख्या न सुटे मिठी ॥
२ ॥ घाला पडे थोडेंच वाटे । काम मैंदाचें चपेटे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वरदळ
खोटें । फांसे अंतरींच्या कपटें ॥ ४ ॥
३१००. गाढवाचें तानें ।
पालटतें क्षणक्षणें ॥ १ ॥ तैसे अधमाचे गुण । एकविध नाहीं मन ॥ २ ॥ उपजतां
बरें दिसे । रूप वाढतां तें नासे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भुंकते वेळे । वेळ अवेळ न
कळे ॥ ४ ॥
No comments:
Post a Comment