श्री तुकोबाराय यांनी आपल्या आत्मस्थितीभावाविषयी लोकांशी संवाद साधला, त्याविषयीचे अभंग.
स्थितीपर अभंग : लोकांशी बोलणे (अभंग संख्या २३१)
१९४३.
अचळ न चळे ऐसें झालें मन । धरूनि निज खूण राहीलों तें ॥ १ ॥ आवडी बैसली
गुणांची अंतरीं । करूं धणीवरी सेवन तें ॥ २ ॥ एकविध भाव नव्हे अभावना ।
आणिक या गुणां न मिळवे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझे पडिलें आहारीं । ध्यान
विटेवरी ठाकलें तें ॥ ४ ॥
१९४४. अनुभवाचे रस देऊं आर्तभूतां । सोडूं
चोजवितां पुढें पोतीं ॥ १ ॥ देवाचा प्रसाद रत्नाच्या ओवणी । शोभतील गुणी
आपुलिया ॥ २ ॥ आधीं भाव सार शुद्ध हे भूमिका । बीज आणि पिका चिंता नाहीं ॥ ३
॥ तुका म्हणे ज्याचें नाम गुणवंत । तें नाहीं लागत पसरावें ॥ ४ ॥
१९४५.
अनुभवा आलें । माझें चित्तींचें क्षरलें ॥ १ ॥ असे जवळी अंतरे । फिरे
आवडीच्या फेरें ॥ २ ॥ खादलेंचि वाटे । खावें भेटलेंचि भेटे ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे उभें । आम्ही राखियेलें लोभें ॥ ४ ॥
१९४६. अभयाचें स्थळ । तें
हें एक अचळ ॥ १ ॥ तरी धरिला विश्वास । ठेलों होऊनियां दास ॥ २ ॥ पुरली
आवडी । पायीं लागलीसे गोडी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कंठीं नाम । अंगीं भरलेंसें
प्रेम ॥ ४ ॥
१९४७. असो खळ ऐसे फार । आम्हां तयांचें उपकार ॥ १ ॥
करिती पातकांची धुणीं । मोल न घेतां साबणीं ॥ २ ॥ फुकाचे मजूर । ओझें
वागविती भार ॥ ३ ॥ पार उतरुन म्हणे तुका । आम्हां आपण जाती नरका ॥ ४ ॥
१९४८.
असोत लोकांचे बोल शिरावरी । माझी मज बरी विठाबाई ॥ १ ॥ आपंगिलें मज आहे ते
कृपाळू । बहुत कनवाळू अंतरींची ॥ २ ॥ वेदशास्त्रे जिसीं वर्णिती पुराणें ।
तिचें मी पोसणें लडिवाळ ॥ ३ ॥ जिचे नाम कामधेनु कल्पतरू । तिचें मी
लेंकरूं तुका म्हणे ॥ ४ ॥
१९४९. अवचिताचि हातीं ठेवा । दिला सेवा न
करितां ॥ १ ॥ भाग्य फळलें जाली भेटी । नेघें तुटी यावरी ॥ २ ॥ दैन्य गेलें
हरली चिंता । सदैव आतां यावरी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वांटा जाला । बोलों बोला
देवासी ॥ ४ ॥
१९५०. आपुल्यांचा करीन मोळा । माझ्या कुळाचारांचा ॥ १ ॥
अवघियांचें वंदिन पाय । ठायाठाय न देखें ॥ २ ॥ नेदीं तुटों समाधान ।
थांबों जन सकळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे झाडा होय । तों हे सोय न संडीं ॥ ४ ॥
१९५१.
काय खावें आतां कोणीकडे जावें । गांवांत रहावें कोण्या बळें ॥ १ ॥ कोपला
पाटील गांवींचे हे लोक । आतां घाली भीक कोण मज ॥ २ ॥ आतां येणें चवी
सांडिली म्हणती । निवाडा करिती दिवाणांत ॥ ३ ॥ भले लोकीं याची सांगितलीं
मात । केला माझा घात दुर्बळाचा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे याचा संग नव्हे भला ।
शोधीत विठ्ठला जाऊं आतां ॥ ५ ॥
१९५२. आतां कांहीं सोस न करीं आणीक ।
धरीन तें एक हेंचि दृढ ॥ १ ॥ जेणें भवसिंधु उतरिजे पार । तुटे हा दुस्तर
गर्भवास ॥ २ ॥ जोडीन ते आतां देवाचें चरण । अविनाश धन परमार्थ ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे बरा जोडला हा देह । मनुष्यपणें इहलोकां आलों ॥ ४ ॥
१९५३. आतां
चुकलें बंधन । गेलें विसरोनि दान । आपुले ते वाण । सावकाश विकावे ॥ १ ॥
लाभ जोडला अनंत । घरीं सांपडलें वित्त । हातोहातीं थीत । उरों तळ नल्हाची ॥
२ ॥ होतें गोविलें विसारें । माप जालें एकसरें । होतें होरें वारें ।
तोंचि लाहो साधिला ॥ ३ ॥ कराया जतन । तुका म्हणे निजधन । केला नारायण ।
साह्य नेदी विसंबों ॥ ४ ॥
१९५४. आतां देह अवसान । हें जतन तोंवरी ॥ १
॥ गाऊं नाचूं गदारोळें । जिंकों बळें संसार ॥ २ ॥ याचि जाऊं अभिमानें ।
सेवाधनें बळकट ॥ ३ ॥ तुका म्हणे न सरें मागें । होईन लागे आगळा ॥ ४ ॥
१९५५.
आतां वाटों नेदीं आपुलें हें मन । न सोडीं चरण विठोबाचे ॥ १ ॥ दुजियाचा
संग लागों नेदीं वारा । आपुल्या शरीरावरूनियां ॥ २ ॥ यावें जावें आम्हीं
देवाचे सांगातें । मागूनि करित हेंचि आलों ॥ ३ ॥ काय वायां गेलों करूं तों
उद्वेग । उभा पांडुरंग मागें पुढें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे प्रेम मागतों आगळें ।
येथे भोगूं फळें वैकुंठींचीं ॥ ५ ॥
१९५६. आतां पुढें मना । चाली
जाली नारायणा ॥ १ ॥ येथें राहिलें राहिलें । कैसें गुंतोनि उगलें ॥ २ ॥
भोंवतें भोंवणीं । आलियाची जाली धणी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे रंगें । रंगी रंगलें
श्रीपांडुरंगे ॥ ४ ॥
१९५७. आतां होईन धरणेकरी । भीतरीच कोंडीन ॥ १ ॥
नाहीं केली जीवेंसाटीं । तों कां गोष्टी रुचे ते ॥ २ ॥ आधीं निर्धार तो
सार । मग भार सोसेना ॥ ३ ॥ तुका म्हणे खाऊं जेऊं । नेदूं होऊं वेगळा ॥ ४ ॥
१९५८.
आधीं नाहीं कळों आला हा उपाय । नाहीं तरी काय चुकी होती ॥ १ ॥ घालितों
पायांसी मिठी एकसरें । नेदी तो दुसरें आड येऊं ॥ २ ॥ कासया पडतों लटिक्याचे
भरी । नव्हता कां शिरीं भार घेतों ॥ ३ ॥ संसाराचा हाट फिरतों दुकानें ।
भरोवरी धन मेळवितों ॥ ४ ॥ तुका म्हणे कां हे घेतों गर्भवास । कां या होतों
दास कुटुंबाचा ॥ ५ ॥
१९५९. आनंदें एकांतीं प्रेमें वोसंडत । घेऊं
अगणित प्रेमसुख ॥ १ ॥ गौप्य धन नये वारा लागों यास । पाहों नेदूं वास
दुर्जनासी ॥ २ ॥ झणी दृष्टि लागे आवडीच्या रसा । सेवूं जिरे तैसा आपणासी ॥ ३
॥ तुका म्हणे हें बहु सुकुमार । न साहावे भार वचनाचा ॥ ४ ॥
१९६०.
आपुला तो देह आम्हां उपेक्षीत । कोठें जाऊं हित सांगों कोणा ॥ १ ॥ कोण
नाहीं दक्ष करितां संसार । आम्हीं हा विचार वमन केला ॥ २ ॥ नाहीं या धरीत
जीवित्वाची चाड । कोठें करूं कोड आणिकांचें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे असों
चिंतोनियां देवा । मी माझें हा हेवा सारूनियां ॥ ४ ॥
१९६१. आपुलाला
लाहो करूं । केणें भरूं हा विठ्ठल ॥ १ ॥ भाग्यें पावलों या ठाया । आतां
काया कुरवंडी ॥ २ ॥ पुढती कोठें घडे ऐसें । बहुतां दिसें फावलें ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे जाली जोडी । चरण घडी न विसंबें ॥ ४ ॥
१९६२. आजि शिवला मांग ।
माझें विटाळलें आंग ॥ १ ॥ यासी घेऊं प्रायश्चित्त । विठ्ठल विठ्ठल हृदयांत
॥ २ ॥ झाली क्रोधासवें भेटी । तोंडावाटे नर्क लोटी ॥ ३ ॥ अनुतापीं न्हाऊं ।
तुका म्हणे रवी पाहूं ॥ ४ ॥
१९६३. आपुला विचार करीन जीवाशीं । काय
या जनाशीं चाड मज ॥ १ ॥ आपलें स्वहित जाणती सकळ । निरोधितां बळें दुःख वाटे
॥ २ ॥ आइको नाइको कथा कोणी तरी । जाऊनियां घरीं निजो सुखें ॥ ३ ॥ माझी कोण
बोज जाला हा शेवट । देखोनियां वाट आणिकां लागे ॥ ४ ॥ तुका म्हणे भाकू
आपुली करुणा । जयाची वासना तया फळें ॥ ५ ॥
१९६४. आमची जोडी ते
देवाचे चरण । करावें चिंतन विठोबाचें ॥ १ ॥ लागेल तरी कोणी घ्यावें धणीवरी ।
अमुपचि परी आवडीच्या ॥ २ ॥ उभारिला कर प्रसिद्ध या जग । करूं केला त्याग
मागें पुढें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे होय दरिद्र विच्छिन्न । ऐसें देऊं दान एक
वेळां ॥ ४ ॥
१९६५. आवडी भोजन प्रकार परवडी । भिन्नभिन्न गोडी एका
रसा ॥ १ ॥ भोगित्या पंगती लाधलों प्रसाद । तिहीं नाहीं भेद राखियेला ॥ २ ॥
पाकसिद्धि स्वहस्तकें विनियोग । आवडीचे भाग सिद्ध केले ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
आला उच्छिष्ट प्रसाद । तेणें हा आनंद माझ्या जीवा ॥ ४ ॥
१९६६.
आम्हां अळंकार मुद्रांचे शृंगार । तुळसीचे हार वांहों कंठीं ॥ १ ॥ लाडिके
डिंगर पंढरीरायाचे । निरंतर वाचे नामघोष ॥ २ ॥ आम्हां आणिकांची चाड चित्तीं
नाहीं । सर्व सुख पायीं विठोबाच्या ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्ही नेघोंचि या
मुक्ति । एकाविण चित्तीं दुजें नाहीं ॥ ४ ॥
१९६७. आम्हां आवडे नाम
घेतां । तोही पिता संतोषे ॥ १ ॥ उभयतां एकचित्त । तरी प्रीत वाढली ॥ २ ॥
आम्ही शोभों निकटवासें । अनारिसें न दिसों ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पांडुरंगे ।
अवघीं अंगें निवालीं ॥ ४ ॥
१९६८. आम्हां कथा आवश्यक । येर संपादूं
लौकिक ॥ १ ॥ जैसी तैसी माय बरी । मानिल्या त्या माना येरी ॥ २ ॥ व्यालीचा
कळवळा । जीव बहुत कोंवळा ॥ ३ ॥ कवतुकें वावरें । तुका म्हणे त्या आधारें ॥ ४
॥
१९६९. आम्हां भय धाक कोणाचा रे पाहें । काळ मशक काय मानव हे ॥ १ ॥
आम्हांसी ते काय चिंता या पोटाची । माउली आमुची पांडुरंग ॥ २ ॥ काय करावी
हे कोणाची मान्यता । करितां अनंता कोण वारी ॥ ३ ॥ नाहीं शीण आम्हां झालें
कवतुक । पुनीत हे लोक करावया ॥ ४ ॥ तुका म्हणे खातों आनंदाचे लाडू । नका
चरफडूं घ्या रे तुम्ही ॥ ५ ॥
१९७०. आम्हां वैष्णवांचा । नेम काया
मनें वाचा ॥ १ ॥ धीर धरूं जिवासाठीं । येऊं नेदूं लाभा तुटी ॥ २ ॥ उचित समय
। लाज निवारावें भय ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कळा । जाणों नेम नाहीं बाळा ॥ ४ ॥
१९७१.
आम्हां हरीच्या दासां कांहीं । भय नाहीं त्रयलोकीं ॥ १ ॥ देव उभा मागें
पुढें । उगवी कोडें संकट ॥ २ ॥ जैसा केला तैसा होय । धांवे सोय धरोनि ॥ ३ ॥
तुका म्हणे असों सुखें । गाऊं मुखें विठोबा ॥ ४ ॥
१९७२. आम्ही आइते
जेवणार । नलगे सोसावें डोंगर । सुखाचा वेव्हार । तेणेंचि वाढेल ॥ १ ॥ ठेवा
जोडला मिरासी । ठाव झाला पायांपाशीं । नव्हे आणिकांसी । रीघ तेथें यावया ॥
२ ॥ बळी दिला जीवभाव । नेणें आणिकांचें नांव । धरिला एकभाव । तो विश्वास
फळला ॥ ३ ॥ तुका म्हणे झालों बळीं । आम्ही निकट जवळी । बोलिलों तें पाळी ।
वचन स्वामी आमुचें ॥ ४ ॥
१९७३. आम्ही वीर झुंझार । करूं जमदाढे मार ।
थापटिले भार । मोड जाला दोषांचा ॥ १ ॥ जाला हाहाकार । आले अंकित जुंझार ।
शंखचक्राचे शृंगार । कंठीं हार तुळसीचे ॥ २ ॥ रामनामांकित बाण । गोपी
लाविला चंदन । झळकती निशाण । गरुडटके पताका ॥ ३ ॥ तुका म्हणे काळ । जालों
जिंकोनि निश्चळ । पावला सकळ । भोग आम्हां आमुचा ॥ ४ ॥
१९७४. आम्ही
सदैव सुडके । जवळी येतां चोर धाके । जाऊं पुढें भिके । कुतरीं घर राखती ॥ १
॥ नांदणूक ऐसें सांगा । नाहीं तरी वायां भागा । थोरपण अंगा । तरी ऐसें
आणावें ॥ २ ॥ अक्षई साचार । केलें सायासांनीं घर । एरंडासीहार । दुजा भार न
साहती ॥ ३ ॥ धन कण घरोघरीं । पोट भरे भिकेवरी । जतन तीं करी । कोण गुरें
वासरें ॥ ४ ॥ जाली सकळ निश्चिंती । भांडवल शेण माती । झळझळीत भिंती ।
वृंदावनें तुळसीचीं ॥ ५ ॥ तुका म्हणे देवा । अवघा निरविला हेवा । कुटुंबाची
सेवा । तोचि करी आमुच्या ॥ ६ ॥
१९७५. आम्ही हरीचे संवगडे । जुने
ठायींचे वेडे बागडे । हातीं धरूनि कडे । पाठींसवें वागविलों ॥ १ ॥ म्हणोनि
भिन्न भेद नाहीं । देवा आम्हां एक देहीं । नाहीं जालों कई । एका एक वेगळे ॥
२ ॥ निद्रा करितां होतों पायीं । सवेंचि लंका घेतली तईं । वानर गोवळ गाई ।
सवें चारित फिरतसों ॥ ३ ॥ आम्हां नामाचें चिंतन । राम कृष्ण नारायण । तुका
म्हणे क्षण । खातां जेवितां न विसंबों ॥ ४ ॥
१९७६. इहलोकीं आम्हां
भूषण अवकळा । भोपळा वाकळा अन्न भिक्षा ॥ १ ॥ निमोली संपदा भयविरहित ।
सर्वकाळ चित्त समाधान ॥ २ ॥ छिद्राचा आश्रम उंदीरकुळवाडी । धन नाम जोड़ी
देवाची ते ॥ ३ ॥ तुका म्हणे एके सेवटीं राहणें । वर्ततां या जनाविरहित ॥ ४ ॥
१९७७.
इहलोकींचा हा देहे । देव इच्छिताती पाहें ॥ १ ॥ धन्य आम्ही जन्मा आलों ।
दास विठोबाचे झालों ॥ २ ॥ आयुष्याच्या साधनें । सच्चिदानंद पदवी घेणें ॥ ३ ॥
तुका म्हणे पावटणी । करूं स्वर्गाची निशाणी ॥ ४ ॥
१९७८. उखतें
आयुष्य जायाचें कलेवर । अवघें वोडंबर विषयांचें ॥ १ ॥ कोणासी हा लागे
पुसणें विचार । मनचि सादर करूं आतां ॥ २ ॥ उत्पत्ति प्रळय पडिलें दळण ।
पाकाचें भोजन बीज वाढे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाऊं अभयाच्या ठायां । रिघों
देवराया शरण वेगीं ॥ ४ ॥
१९७९. उभे चंद्रभागे तीरीं । कट धरोनियां
करीं । पाउलें गोजिरीं । विटेवरी शोभलीं ॥ १ ॥ त्याचा छंद माझ्या जीवा ।
काया वाचा मनें हेवा । संचिताचा ठेवा । जोडी हातीं लागली ॥ २ ॥ रूप डोळियां
आवडे । कीर्ति श्रवणीं पवाडे । मस्तका नावडे । उठों पायांवरोनि ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे नाम । ज्याचें नासी क्रोध काम । हरी भवश्रम । उच्चारितां वाचेसी ॥ ४
॥
१९८०. उपजोनि मरें । परी हेंचि वाटे बरें ॥ १ ॥ नाहीं आवडीसी पार
। न म्हणवे झालें फार ॥ २ ॥ अमृताची खाणी । उघडली नव्हे धणी ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे पचे । विठ्ठल हें मुखा रुचे ॥ ४ ॥
१९८१. उल्लंघिली लाज ।
तेणें साधियेलें काज ॥ १ ॥ सुखें नाचों पैलतीरीं । गेलों भवाचे सागरीं ॥ २
नामाची सांगडी । सुखें बांधली आवडी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लोकां । उरली वाचा
मारीं हाका ॥ ४ ॥
१९८२. एक भाव चित्तीं । तरी न लगे कांहीं युक्ति ॥
१ ॥ कळों आलें जीवें । मज माझियाचि भावें ॥ २ ॥ आठवचि पुरे । सुख अवघें
मोहरें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मन । पूजा इच्छी नारायण ॥ ४ ॥
१९८३. एका
ऐसें एक होतें कोणा काळें । समर्थाच्या बळें काय नव्हे ॥ १ ॥ घालूनि बैसलों
मिरासीस पाया । जिंकों देवराया संदेह नाहीं ॥ २ ॥ केला तो न संडीं आतां
कइवाड । वारीन हे आड कामक्रोध ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाली आळसाची धाडी । नव्हती
आली जोडी कळों साच ॥ ४ ॥
१९८४. एकांती लोकांतीं करूं गदारोळ । लेश
तोही मळ नाहीं येथें ॥ १ ॥ घ्यावें द्यावें आम्हीं आपुलिया सत्ता । न देखों
पुसता दुजा कोणी ॥ २ ॥ भांडाराची किल्ली माझे हातीं आहे । पाहिजे तो पाहें
वाण येथें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्हां विश्वासाच्या बळें । ठेविलें मोकळें
देवें येथें ॥ ४ ॥
१९८५. एकविध वृत्ति न राहे अंतरीं । स्मरणींच हरि
विस्मृति हे ॥ १ ॥ कैसा हा नवलाव वाटतो अनुभवें । मज माझ्या जीवें
साक्षित्वेंसी ॥ २ ॥ न राहे निश्चळ जागवितां मना । किती क्षणक्षणा सावरावें
॥ ३ ॥ तुका म्हणे बहु केले वेवसाव । तेणें रंगें जीव रंगलासे ॥ ४ ॥
१९८६.
ऐसा दुस्तर भवसागर । नेणों कैसा उतरूं पार ॥ धृ. ॥ कामक्रोधादि सावजें थोर
। दिसताती भयंकर ॥ २ ॥ मायाममतेचे भोंवरे । घेती भयानक फेरे ॥ ३ ॥
वासनेच्या लहरी येती । उद्योगहेलकावे बैसती ॥ ४ ॥ तरावया एक युक्ति असे ।
तुका नामनावेमधें बैसे ॥ ५ ॥
१९८७. ऐसी वर्में आम्हां असोनियां
हातीं । कां होऊं नेणतीं दिशाभुली ॥ १ ॥ पोटाळुनी पाय कवळीन उभा । कृपे
पद्मनाभा हालों नेदीं ॥ २ ॥ आपुले इच्छेचे घालोनी संपुटी । श्रीमुख तें
दृष्टी न्याहाळीन ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बहु सांडियेलीं मतें । आपुल्या पुरतें
धरूनि ठेलों ॥ ४ ॥
१९८८. ऐसीं ठावीं वर्मे । तरी सांडवलों भ्रमें ॥ १
॥ सुखें नाचतों कीर्तनीं । नाहीं आशंकित मनीं ॥ २ ॥ ऐसें आलें हाता । बळ
तरी गेली चिंता ॥ ३ ॥ सुख येथें आलें तरी । नाहीं आणिकांची उरी ॥ ४ ॥ ऐसें
केलें देवें । पुढें कांहींच न व्हावें ॥ ५ ॥ तुका म्हणे मन । आतां झालें
समाधान ॥ ६ ॥
१९८९. कईं मात माझे ऐकती कान । बोलतां वचन संतां मुखीं
॥ १ ॥ केला पांडुरंगें तुझा अंगीकार । मग होईल धीर माझ्या जीवा ॥ २ ॥
म्हणऊनि मुख अवलोकितों पाय । हेचि मज आहे थोरी आशा ॥ ३ ॥ माझिया मनाचा हाचि
पैं विश्वास । न करीं सायास साधनांचे ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मज होईल भरंवसा ।
तरलों मी ऐसा साच भावें ॥ ५ ॥
१९९०. करितों कवित्व म्हणाल हें कोणी ।
नव्हे माझी वाणी पदरींचि ॥ १ ॥ माझीये युक्तीचा नव्हे हा प्रकार । मज
विश्वंभर बोलवितो ॥ २ ॥ काय मी पामर जाणें अर्थभेद । वदवी गोविंद तेंचि
वदें ॥ ३ ॥ निमित्त मापासी बैसविलों आहे । मी तो कांहीं नव्हे स्वामिसत्ता ॥
४ ॥ तुका म्हणे आहे पाईकचि खरा । वागवितों मुद्रा नामाची हे ॥ ५ ॥
१९९१.
करूं तैसें पाठांतर । करुणापर भाषण ॥ १ ॥ जिहीं केला मूर्तिमंत । ऐसा
संतप्रसाद ॥ २ ॥ सोज्वळ केल्या वाटा । आइत्या नीटा मागीलां ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे घेऊं धांवा । करूं हांवा तें जोडी ॥ ४ ॥
१९९२. करूं याची कथा
नामाचा गजर । आम्हां संवसार काय करी ॥ १ ॥ म्हणवूं हरीचे दास लेऊं तीं
भूषणें । कांपे तया भेणें कळिकाळ ॥ २ ॥ आशा भय लाज आड नये चिंता । ऐसी तया
सत्ता समर्थाची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे करूं ऐसियाचा संग । जेणें नव्हे भंग
चिंतनाचा ॥ ४ ॥
१९९३. कल्याण या आशीर्वादें । जाती द्वंद्वे नासोनि
॥ १ ॥ आश्वासिले नारायणें । प्रेमदानें अंतरींच्या ॥ २ ॥ गेली निवारोनि
आतां । सकळ चिंता यावरी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे गातां गीत । आलें हित सामाेरे ॥ ४
॥
१९९४. काग बग रिठा मारिले बाळपणीं । अवघी दैत्यखाणी बुडविली ॥ १ ॥
तो मज दावा तो मज दावा । नंदानंदन जीवा आवडे तो ॥ २ ॥ गोवर्धन गिरी उचलिला
करीं । गोकुळ भीतरीं राखियेलें ॥ ३ ॥ वधुनि भौमासुरा आणिल्या गोपांगना ।
राज्य उग्रसेना मथुरेचे ॥ ४ ॥ पांडव जोहरीं राखिले कुसरी । विवराभीतरीं
चालविले ॥ ५ ॥ तुका म्हणे तो हा भक्तांचा कृपाळ । दुष्ट जना काळ नारायण ॥ ६
॥
१९९५. काय उणें मज पांडुरंगा पायीं । रिद्धिसिद्धि ठायीं वोळंगती
॥ १ ॥ कोण पाहे सुखा नाशिवंताकडे । तृष्णेचीं बापुडें नव्हों आम्ही ॥ २ ॥
सर्व सुखें आम्हीं केलीं पावटणी । पापपुण्यें दोन्ही उडविलीं ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे घरीं आणिलें वैकुंठ । वसविली पेठ वैष्णवांची ॥ ४ ॥
१९९६. काय
कृपेविण घालावें सांकडें । निश्चिंती निवाडें कोण्या एका ॥ १ ॥ आहों तैसीं
पुढें असों दीनपणें । वेचूनि वचनें करुणेची ॥ २ ॥ धरूनि भय आतां काय वाहो
चिंता । काय करूं आता आप्तपण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्ही भावहीन जीव । म्हणऊनि
देव दुरे दुरे ॥ ४ ॥
१९९७. काय शरीराचें काम । कृपा साधावया प्रेम ।
उचिताचे धर्म । भागा आले ते करूं ॥ १ ॥ देईन हाक नारायणा । ते तों नाकळे
बंधना । पंढरीचा राणा । आइकोन धांवेल ॥ २ ॥ सांतांपांचांचे गोठले ।
प्रारब्धे आकारलें । आतां हें संचलें । असो भोगा सांभाळीं ॥ ३ ॥ फावली तें
बरवी संधि । सावधान करूं बुद्धी । तुका म्हणे मधी । कोठें नेघें विसावा ॥ ४
॥
१९९८. काळाचेही काळ । आम्ही विठोबाचे लडिवाळ ॥ १ ॥ करूं सत्ता
सर्वांठायीं । वसों निकटवासें पायीं ॥ २ ॥ ऐसी कोणाची वैखरी । वदे आमुचे
सामोरी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बाण । हातीं हरिनाम तीक्षण ॥ ४ ॥
१९९९.
किती वेळां जन्मा यावें । नित्य व्हावें फजीत ॥ १ ॥ म्हणऊनि जीव भ्याला ।
शरण गेला विठोसी ॥ २ ॥ प्रारब्ध हें पाठीं गाढें । न सरे पुढें चालतां ॥ ३ ॥
तुका म्हणे रोकडी हे । होती पाहें फजिती ॥ ४ ॥
२०००. कोण सांगायास ।
गेलें होतें देशोदेश ॥ १ ॥ जालें वाऱ्या हातीं माप । समर्थ तो माझा बाप ॥ २
॥ कोणाची हे सत्ता । जाली वाचा वदविता ॥ ३ ॥ तुका म्हणे या निश्चयें ।
माझें निरसलें भय ॥ ४ ॥
२००१. कोणापाशीं आतां सांगों मी बोभाट ।
कधीं खटपट सरेल हे ॥ १ ॥ कोणा आराणूक होईल कोणे काळीं । आपुलालीं जाळीं
उगवूनि ॥ २ ॥ माझा येणें दुःखें फुटतसे प्राण । न कळतां जन सुखी असे ॥ ३ ॥
भोगा आधीं मनें मानिलासे त्रास । पाहे लपायास ठाव कोठें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे
देतों देवाचें गाऱ्हाणें । माझें ऋण येणें सोसियेलें ॥ ५ ॥
२००२.
कोणे गांवीं आहे सांगा हा विठ्ठल । जरी ठावा असेल तुम्हां कोणा ॥ १ ॥
लागतसें पायां येतों लोटांगणीं । मात तरी कोणी सांगा याची ॥ २ ॥ गुण रूप
याचे वाणितां या संतां । मज क्षेम देतां सुख वाटे ॥ ३ ॥ सर्वस्वें हा जीव
ठेवीन चरणीं । पांडुरंग कोणी दावी तया ॥ ४ ॥ तुका म्हणे गाईवत्सा तडातोडी ।
तैसी जाते घडी एकी मज ॥ ५ ॥
२००३. कृष्ण माझी माता कृष्ण माझा
पिता । बहिणी बंधु चुलता कृष्ण माझा ॥ १ ॥ कृष्ण माझा गुरु कृष्ण माझा
तारुं । उतरी पैलतीरू भवनदीचा ॥ २ ॥ कृष्ण माझें मन कृष्ण माझें जन । सोईरा
सज्जन कृष्ण माझा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझा श्रीकृष्ण विसांवा । वाटे न करावा
परता जीवा ॥ ४ ॥
२००४. कृपेचे सागर हेचि साधुजन । तिंहीं कृपादान
केलें मज ॥ १ ॥ बोबडे वाणीचा केला अंगीकार । तेणें माझा स्थिर केला जीव ॥ २
॥ तेणें सुखें मन स्थिर झालें ठायीं । संतीं दिला पायीं ठाव मज ॥ ३ ॥ नाभी
नाभी ऐसें बोलिले वचन । तें माझें कल्याण सर्वस्वही ॥ ४ ॥ तुका म्हणे
झालों आनंदें निर्भर । नाम निरंतर घोष करूं ॥ ५ ॥
२००५. खरें नानवट
निक्षेपीचें जुनें । काढिलें ठेवणें समर्थाचें ॥ १ ॥ मजुराच्या हातें
मापाचा उकल । मी तों येथें फोल सत्ता त्याची ॥ २ ॥ कुल्लाळाच्या हातें
घटाच्या उत्पत्ति । पाठवी त्या जाती पाकस्थळा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जीवन तें
नारायणीं । प्रभा ते किरणीं प्रकाशाची ॥ ४ ॥
२००६. खेळतों ते खेळ
पायांच्या प्रसादें । नव्हती हीं छंदें नासिवंतें ॥ १ ॥ माझा मायबाप उभा
विटेवरी । कवतुकें करी कृपादान ॥ २ ॥ प्रसादाची वाणी वदती उत्तरें । नाहीं
मतांतरें जोडियेलीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे रस वाढतीया अंगें । छाया पांडुरंगें
केली वरी ॥ ४ ॥
२००७. खेळों मनासवें जीवाच्या संवादें । कौतुकें
विनोदें निरंजनीं ॥ १ ॥ पचीं पडिलें तें रुचे वेळोवेळां । होतसे डोहळा
आवडीसी ॥ २ ॥ एकांताचें सुख जडलें जिव्हारीं । वीट परिचारीं बरा आला ॥ ३ ॥
जगा ऐसी बुद्धि नव्हे आतां कदा । लंपट गोविंदा झालों पायीं ॥ ४ ॥ आणिक ते
चिंता नलगे करावी । नित्य नित्य नवी आवडी हे ॥ ५ ॥ तुका म्हणे धडा राहिला
पडोन । पांडुरंगीं मन विसांवलें ॥ ६ ॥
२००८. गाऊं नेणें परी मी
कांहीं गाईन । शरण जाईन पांडुरंगा ॥ १ ॥ ब्रह्मांडनायक मी त्याचा अंकित ।
काय यमदूत करिती काळ ॥ २ ॥ वेश्या ज्याच्या नामें तारिली गणिकां ।
अजामेळासारिखा पापरासी ॥ ३ ॥ चरणींच्या रजें अहिल्या तारिली । रूपवंत केली
कुब्जा दासी ॥ ४ ॥ पृथिवी तारिली पाताळासी जातां । तुका म्हणे आतां आम्ही
किती ॥ ५ ॥
२००९. गुणांची आवडी वाचेचा पसरु । पडिला विसरु सर्व रसां
॥ १ ॥ आदि मध्य अंतीं नाहीं अवसान । जीवनीं जीवन मिळोनि गेलें ॥ २ ॥
रामकृष्ण नाममाळा हे साजिरी । ओविली गोजिरी कंठाजोगी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तनु
झालीसे शीतळ । अवघी सकळ ब्रह्मानंदें ॥ ४ ॥
२०१०. गाढवाचे घोडें ।
आम्ही करूं दृष्टीपुढें ॥ १ ॥ चघळी वाहाणा । माघारीया बांडासुणा ॥ २ ॥ सोंग
संपादणी । तरी करूं शुद्ध वाणी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे खळ । करूं समयीं निर्मळ ॥
४ ॥ (धृ. नाही)
२०११. घालूनी लोळणी पडलों अंगणीं । सिंचा सिंचवणी
तीर्थवरी ॥ १ ॥ वोल्हावेल तनु होईल शीतळ । झाली हळहळ बहु तापें ॥ २ ॥ पावेन
या ठाया कईं झालें होतें । आलों अवचितें उष्ट्यावरी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कोणी
जाणवा राउळीं । येईल जवळीं पांडुरंग ॥ ४ ॥
२०१२. चतुर मी जालों
आपुल्या भोंवता । भावेंविण रिता स्फुंद अंगीं ॥ १ ॥ आतां पुढें वांयां
जावें हें तें काई । कामक्रोधें ठायीं वास केला ॥ २ ॥ गुणदोष आले जगाचे
अंतरा । भूतांच्या मत्सरावरी बुद्धि ॥ ३ ॥ तुका म्हणे करूं उपेदश लोकां ।
नाहीं जालों एका परता दोषा ॥ ४ ॥
२०१३. चित्तीं धरीन मी पाउलें
सुकुमार । सकळ बिढार संपत्तीचे ॥ १ ॥ कंठीं धरीन नाम अमृताची वल्ली । होईल
राहिली शीतळ तनु ॥ २ ॥ पाहेन श्रीमुख साजिरे सुंदर । सकळां आगर लावण्याचें ॥
३ ॥ करीन अंगसंग बाळकाचें परी । बैसेन तो वरी नुतरें कडिये ॥ ४ ॥ तुका
म्हणे हा केला तैसा होय । धरिली मनें सोय विठोबाची ॥ ५ ॥
२०१४. चवदा
भुवनें जयाचिये पोटीं । तोचि आम्हीं कंठीं सांठविला ॥ १ ॥ काय एक उणें
आमुचिये घरीं । वोळंगती द्वारीं रिद्धिसिद्धि ॥ २ ॥ असुर जयानें घातले
तोडरीं । आम्हांसि तो जोडी कर दोन्ही ॥ ३ ॥ रूप रेखा नाहीं जयासी आकार ।
आम्हीं तो साकार भक्ती केला ॥ ४ ॥ अनंत ब्रह्मांडें जयाचिये अंगीं । समान
तो मुंगी आम्हांसाठीं ॥ ५ ॥ तुका म्हणे आम्ही देवाहूनी बळी । जालों हे
निराळी ठेवुनि आशा ॥ ६ ॥ (धृ. नाही)
२०१५. जननी हे जाणे बाळकाचें
वर्म । सुख दुःख धर्म जें जें कांहीं ॥ १ ॥ अंधापुढें जेणें दिधला आधार ।
त्याचा हा विचार तोचि जाणे ॥ २ ॥ शरणागता जेणें घातलें पाठीशीं । तो जाणे
तेविशीं राखों तया ॥ ३ ॥ कासे लागे तया न लगती सायास । पोहोणार त्यास पार
पावी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे जीव विठ्ठलाचे हातीं । दिला त्याची गति तोचि जाणे ॥ ५
॥ (धृ. नाही)
२०१६. जरि आड येती लाज । कैसें काज साधतें ॥ १ ॥
करणें केलें उठाउठी । पायीं मिठीं घातली ॥ २ ॥ समर्पिला जीव भाव । धरिला
भाव अखंड ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आड कांहीं । काळ नाहीं घातला ॥ ४ ॥
२०१७.
जाऊं देवाचिया गांवां । देव देईल विसांवा ॥ १ ॥ देवा सांगों सुखदुःख । देव
निवारील भूक ॥ २ ॥ घालूं देवासीच भार । देव सुखाचा सागर ॥ ३ ॥ राहों जवळी
देवापाशीं । आतां जडोनि पायांसी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आम्ही बाळें । या देवाचीं
लडिवाळें ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२०१८. जालें भांडवल । अवघा पिकला विठ्ठल
॥ १ ॥ आतां वाणी काशासाठीं । धीर धरावाच पोटीं ॥ २ ॥ आपुल्या संकोचें ।
म्हणऊनि तेथें टांचे ॥ ३ ॥ घेतों खऱ्या मापें । तुका देखोनियां सोपें ॥ ४ ॥
२०१९.
जाळी महाकर्में । दावी निजसुखवर्में ॥ १ ॥ ऐसें कळलें आम्हां एक । झालों
नामाचे धारक ॥ २ ॥ तपाचे सायास । नलगे घ्यावा वनवास ॥ ३ ॥ तुका म्हणे येणें
। कळिकाळ हें ठेंगणें ॥ ४ ॥
२०२०. जिव्हे जाला चळ । नाहीं अवसान
तें पळ ॥ १ ॥ हेंचि वोसणावोनी उठी । देव सांठविला पोटीं ॥ २ ॥ नाहीं ओढा
वारा । पडिला प्रसंग तो बरा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाली । मज हे अनावर बोली ॥ ४ ॥
२०२१.
जे गाती अखंड विठ्ठलाचें गीत । त्यांचे पायीं चित्त ठेवीन मी ॥ १ ॥ जयांसी
आवडे विठ्ठलाचें नाम । ते माझे परम प्राणसखे ॥ २ ॥ जयांसी विठ्ठल आवडे
लोचनीं । त्यांचें पायवणी स्वीकारीन ॥ ३ ॥ विठ्ठलासी जिहीं दिला सर्वभाव ।
त्यांच्या पायीं जीव ठेवीन मी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे रज होईन चरणींचा । म्हणविती
त्यांच्या हरीचे दास ॥ ५ ॥
२०२२. जेथें लक्ष्मीचा वास । गंगा आली
पापा नाश ॥ १ ॥ तुझीं पाउलें सुकुमार । तेथें मन माझें भ्रमर ॥ २ ॥ ठाव
धरिला संतजनीं । सुखें राहिले लपोनी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वांकी । भाट झाली
तिन्हीं लोकीं ॥ ४ ॥
२०२३. जेविले ते संत मागें उष्टावळी । अवघ्या
पत्रावळी करूनि झाडा ॥ १ ॥ सोंवळ्या ओंवळ्या राहिलों निराळा । पासूनि सकळां
अवघ्या दुरीं ॥ २ ॥ परें परतें मज न लगे सांगावें । हें तों बरें देवें
शिकविलें ॥ ३ ॥ दुसऱ्याते आम्ही नाहीं आतळत । जाणोनि संकेत उभा असे ॥ ४ ॥
येथें कांहीं कोणी न धरावी शंका । मज चाड एका भोजनाची ॥ ५ ॥ लांचावला तुका
मारितसे झड । पुरविलें कोड नारायणें ॥ ६ ॥
२०२४. ज्यानें आड यावें
कांहीं । त्याचें नाहीं बळ आतां ॥ १ ॥ मन येथें साह्य जालें । हरीच्या
धालें गुणवादीं ॥ २ ॥ चुकुर तो गेला काळ । जालें बळ संगाचें ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे धरूं सत्ता । होईल आतां करूं तें ॥ ४ ॥
२०२५. डोळां भरिलें
रूप । चित्तीं पायांचा संकल्प ॥ १ ॥ अवघी घातली वांटणी । प्रेम राहिले
कीर्तनी ॥ २ ॥ जिव्हा केली माप । रासी हरिनाम अमुप ॥ ३ ॥ भरूनियां भाग ।
तुका बैसला पांडुरंग ॥ ४ ॥
२०२६. तपासी तें मन करूं पाहे घात ।
धरोनि सांगात इंद्रियांचा ॥ १ ॥ म्हणोनि कीर्तन मज । सांडोनियां लाज हेंचि
करीं ॥ २ ॥ पहातां आगमनिगमाचे ठाव । तेथें नाहीं भाव एकविध ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे येथें नाहीं वो विकार । नाम एक सार विठोबाचें ॥ ४ ॥
२०२७.
तीर्थींची अपेक्षा स्थळीं वाढे धर्म । जाणावे तें वर्म बहु पुण्य ॥ १ ॥ बहु
बरी ऐसी भाविकाची जोडी । काळ नाहीं घडी जात वांयां ॥ २ ॥ करूनि चिंतन
करवावें आणिकां । तो या जाला लोकां नाव जगीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐसे परउपकारी
। त्यांच्या पायांवरी डोई माझी ॥ ४ ॥
२०२८. जोंवरि तोंवरि शोभतील
गारा । जंव नाहीं हिरा प्रकाशला ॥ १ ॥ जोंवरि तोंवरि शोभती दीपिका ।
नुगवतां एका भास्करासी ॥ २ ॥ जोंवरि तोंवरि सांगती संतपणाचिया गोष्टी । जंव
नाहीं भेटी तुकयासवें ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२०२९. दिनरजनीं हाचि धंदा ।
गोविंदाचे पवाडे ॥ १ ॥ संकल्पिला देह देवा । सकळ हेवा ते ठायीं ॥ २ ॥
नाहीं अवसान घडी । सकळ जोडी इंद्रिया ॥ ३ ॥ कीर्ति मुखें गर्जे तुका । करी
लोकां सावध ॥ ४ ॥
२०३०. देवकीनंदनें । केलें आपुल्या चिंतनें ॥ १ ॥
मज आपुलिया ऐसें । मना लावूनियां पिसें ॥ २ ॥ गोवळे गोपाळां । केलें
लावूनियां चाळा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे संग । केला दूरी नव्हे मग ॥ ४ ॥
२०३१.
देव तिळीं आला । गोडें गोड जीव धाला ॥ १ ॥ साधला हा पर्वकाळ । गेला
अंतरींचा मळ ॥ २ ॥ पापपुण्य गेलें । एका स्नानेंचि खुंटलें ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे वाणी । शुद्ध जनार्दन जनीं ॥ ४ ॥
२०३२. देवाचें निर्माल्य कोण
शिवे हातीं । संकल्पासी होती विकल्प ते ॥ १ ॥ वाहिले देह हें देवा एकसरें ।
होईल तें बरें तेणें द्वारें ॥ २ ॥ होता भार त्याची निवारली खंती । येथें
आतां रिती साठवण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे इच्छे पावविले कष्ट । म्हणऊनि नष्ट
दुरावली ॥ ४ ॥
२०३३. देवा वरील भार । काढूं नये कांहीं पर ॥ १ ॥
तहान भुके आठवण । घडे तें बरें चिंतन ॥ २ ॥ देखावी निश्चिंती । तेंचि अंतर
श्रीपती ॥ ३ ॥ वैभव सकळ । तुका मानितो विटाळ ॥ ४ ॥
२०३४. देवें जीव
धाला । संसार तो कडू झाला ॥ १ ॥ तेचि येताती ढेंकर । आनंदाचे हरिहर ॥ २ ॥
वेधी आणिकांस । ऐसा जया अंगीं कस ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भूक । येणें न लगे आणीक ॥
४ ॥
२०३५. देहभाव आम्ही राहिलों ठेवूनि । निवांत चरणीं विठोबाच्या ॥
१ ॥ आमुच्या हिताचा जाणोनि उपाव । तोचि पुढें देव करीतसे ॥ २ ॥ म्हणऊनि
नाहीं सुख दुःख मनीं । ऐकिलिया कानीं वचनाचें ॥ ३ ॥ जालों मी निःसंग निवांत
एकला । भार त्या विठ्ठला घालूनियां ॥ ४ ॥ तुका म्हणे जालों जयाचे अंकित ।
तोचि माझें हित सर्व जाणे ॥ ५ ॥
२०३६. दैन्य दुःख आम्हां न येती
जवळी । दहन हे होळी होती दोष ॥ १ ॥ सर्व सुखें येती मानें लोटांगणीं । कोण
यांसी आणी दृष्टीपुढें ॥ २ ॥ आमुची आवडी संतसमागम । आणीक त्या नाम
विठोबाचें ॥ ३ ॥ आमुचें मागणें मागों त्याची सेवा । मोक्षाची निर्दैवा कोणा
चाड ॥ ४ ॥ तुका म्हणे पोटीं सांठविला देव । न्यून तो हा भाव कोण आम्हां ॥ ५
॥
२०३७. दोहीं बाहीं आम्हां वास । असो कास घालूनि ॥ १ ॥ बोल बोलों
उभयतां । स्वामीसत्ता सेवेची ॥ २ ॥ एकसरें आज्ञा केली । असों चाली ते निती ॥
३ ॥ तुका म्हणे जोहारितों । आहे होतों ते ठायीं ॥ ४ ॥
२०३८.
द्रव्याचा तों आम्ही धरितों विटाळ । तया पाठीं काळ लाग करी ॥ १ ॥ करोनियां
हेंचि राहिलों जीवन । एक नारायण नाम ऐसें ॥ २ ॥ तुका म्हणे हेंचि करूनि जतन
। आलिया ही दान याचकासी ॥ ३ ॥
२०३९. धर्म रक्षावयासाठीं । करणें
आटी आम्हांसि ॥ १ ॥ वाचा बोलों वेदनीति । करूं संतीं केलें तें ॥ २ ॥ न
बाणतां स्थिति अंगीं । कर्म त्यागी लंड तो ॥ ३ ॥ तुका म्हणे अधर्म त्यासी ।
भक्ति दूषी हरीची ॥ ४ ॥
२०४०. धर्माचें पाळण । करणें पाखांड खंडण ॥
१ ॥ हेंचि आम्हां करणें काम । बीज वाढवावें नाम ॥ २ ॥ तीक्षण उत्तरें ।
हातीं घेऊनि बाण फिरे ॥ ३ ॥ नाहीं भीड भार । तुका म्हणे साना थोर ॥ ४ ॥
२०४१.
धरावें तें भय । जाती अंतरोनि पाय ॥ १ ॥ झाल्या तुटी देवासवें । काय
वांचोनि करावें ॥ २ ॥ कोणासी पारिखें । लेखूं आपणासारिखें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
असो । अथवा हे आतां नसो ॥ ४ ॥
२०४२. धरिलीं जीं होतीं चित्तीं ।
डोळां तेचि दिसती ॥ १ ॥ आलें आवडीसी फळ । झालें कारण सकळ ॥ २ ॥ घेईन
भातुकें । मागोनियां कवतुकें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लाड । विठोबा पुरवील कोड ॥ ४
॥
२०४३. धरोनि दोन्हीं रूपें पाळणें संहार । करी कोप रुद्र दयाळ
विष्णु ॥ धृ. ॥ जटाजूट एका मुगुट माथां शिरीं । कमळापति गौरीहर एक ॥ २ ॥
भस्मउद्धळण लक्ष्मीचा भोग । शंकर श्रीरंग उभयरूपीं ॥ ३ ॥ वैजयंती माळ
वासुकीचा हार । लेणें अळंकार हरिहरा ॥ ४ ॥ कपाळ झोळी एका स्मशानींचा वास ।
एक जगन्निवास विश्वंभर ॥ ५ ॥ तुका म्हणे मज उभयरूपीं एक । सारोनि संकल्प
शरण आलों ॥ ६ ॥
२०४४. नका मजपाशीं । वदों प्रपंचाचें विशीं ॥ १ ॥
आतां नाइकवे कानीं । मज देवाविण वाणी ॥ २ ॥ येऊनियां रूपा । कोण पाहे
पुण्यपापा ॥ ३ ॥ मागें आजिवरी । जालें माप नेलें चोरी ॥ ४ ॥ सांडियेलीं
पानें । पुढें पिका अवलोकनें ॥ ५ ॥ पडों नेदी तुका । आड गुंफूं कांहीं चुका
॥ ६ ॥
२०४५. नको ऐसें जालें अन्न । भूक ताहान ते गेली ॥ १ ॥
गोविंदाची आवडी जीवा । करीन सेवा धणीवरी ॥ २ ॥ राहिलें तें राहो काम । सकळ
धर्म देहींचे ॥ ३ ॥ देह धरिला त्याचें फळ । आणीक काळ धन्य हा ॥ ४ ॥ जाऊं
नेदी करितां सोस । क्षमा दोष करवीन ॥ ५ ॥ तुका म्हणे याचे पाठी । आतां साटी
जीवाची ॥ ६ ॥
२०४६. न पडो आतां हाडीं घाव । मध्यें कींव नासक ॥ १ ॥
करविली आत्महत्या । जीवा कां त्या द्वंद्वाच्या ॥ २ ॥ आशापाशीं गुंतला गळा
। तेणें कळाहीन झालों ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लावू मुळी । जीवकुळीं थारेसी ॥ ४ ॥
२०४७.
नये पुसों आज्ञा केली एकसरें । आम्हांसी दुसरें नाहीं आतां ॥ १ ॥ ज्याचा
तो बळिवंत सर्व निवारता । आम्हां काय चिंता करणें लागे ॥ २ ॥ बुद्धीचा
जनिता विश्वाचा व्यापक । काय नाहीं एक अंगीं तया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मज होईल
वारिता । तरी काय सत्ता नाहीं हातीं ॥ ४ ॥
२०४८. नव्हता भेटी तोंचि
बरें । होतां चोरें नाडिलें ॥ १ ॥ अवघियांचा केला झाडा । रिता वाडा खोंकर ॥
२ ॥ चिंतनाचें मूळ चित्त । नेलें वित्त हरुनि ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मूळा आलें ।
होतें केलें तैसेंचि ॥ ४ ॥
२०४९. नव्हतों सावचित्त । तेणें अंतरलें
हित ॥ १ ॥ पडिला नामाचा विसर । वाढविला संवसार ॥ २ ॥ लटिक्याचे पुरीं ।
गेलों वाहोनियां दुरीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाव । आम्हां सांपडला भाव ॥ ४ ॥
२०५०.
न संडावा ठाव । ऐसा निश्चयाचा भाव ॥ १ ॥ आतां पुरे पुन्हां यात्रा । हेचि
सारूनि सर्वत्रा ॥ २ ॥ सन्निधचि सेवा । असों करूनियां देवा ॥ ३ ॥ आज्ञेच्या
पाळणें । असें तुका संतां म्हणे ॥ ४ ॥
२०५१. नाचावेंसें वाटे मना ।
छंद गुणा अधीन ॥ १ ॥ चेष्टविलीं माझीं गात्रें । सत्तासूत्रें हालतीं ॥ २ ॥
नामरूपें रंगा आलीं । तेचि चाली स्वभावें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पांडुरंगे ।
अंग संगें कवळिलें ॥ ४ ॥
२०५२. नाहीं दिलें कधीं कठिण उत्तर । तरी
कां अंतर पडियेलें ॥ १ ॥ म्हणऊनि आतां वियोग न साहे । लांचावलें देहे
संघष्टणें ॥ २ ॥ वेळोवेळां वाचे आठवितां नाम । अधिकचि प्रेम चढे घेतां ॥ ३ ॥
तुका म्हणे पांडुरंगे जननिये । घेऊनि कडिये बुझाविलें ॥ ४ ॥
२०५३.
नाहीं मज कृपा केली पांडुरंगे । संतांचिया संगें पोट भरीं ॥ १ ॥ चतुराचे
सभे पंडित कुशळ । मी काय दुर्बळ विष्णुदास ॥ २ ॥ तुका म्हणे नेणें करूं
समाधान । धरिले चरण विठोबाचे ॥ ३ ॥
२०५४. नाहीं म्यां वंचिला मंत्र
कोणापाशीं । राहिलों जीवासीं धरूनि तो ॥ १ ॥ विटेवरी भावें ठेवियेलें मन ।
पाउलें समान चिंतीतसे ॥ २ ॥ पावविलों पार धरिला विश्वास । घालूनियां कास
बळकट ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मागें पावले उद्धार । तिहीं हा आधार ठेविलासे ॥ ४ ॥
२०५५.
नाहीं त्रिभुवनीं सुख या समान । म्हणऊनि मन स्थिरावलें ॥ १ ॥ धरियेली
जीवीं पाउलें कोवळीं । कंठीं एकावळी नाममाळा ॥ २ ॥ शीतळ होऊनि पावलों
विश्रांति । न साहे पुढती चाली चित्ता ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाले सकळ सोहळे ।
पुरविलें डोहळे पांडुरंगे ॥ ४ ॥
२०५६. विरोधाचें मज न साहे वचन ।
बहु होतें मन कासावीस ॥ १ ॥ म्हणऊनि जीवा न साहे संगति । बैसतां एकांतीं
गोड वाटे ॥ २ ॥ देहाची भावना वासनेचा संग । नावडे उबग आला यांचा ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे देव अंतरे यामुळें । आशामोहजाळें दुःख वाढे ॥ ४ ॥
२०५७.
नेणें अर्थ कांहीं नव्हती माझे बोल । विनवितों कोपाल संत झणीं ॥ १ ॥ नव्हती
माझे बोल बोले पांडुरंग । असे अंगसंगें व्यापूनियां ॥ २ ॥ मज मूढा शक्ति
कैंचा हा विचार । निगमादिकां पार बोलावया ॥ ३ ॥ राम कृष्ण हरी मुकुंदा
मुरारी । बोबड्या उत्तरीं हेंचि ध्यान ॥ ४ ॥ तुका म्हणे गुरुकृपेचा आधार ।
पांडुरंगें भार घेतला माझा ॥ ५ ॥
२०५८. नेणें जप तप अनुष्ठान याग ।
काळें तंव लाग घेतलासे ॥ १ ॥ रिघालों या भेणें देवाचे पाठीसी । लागे
ज्याचें त्यासी सांभाळणें ॥ २ ॥ मापें माप सळे चालिली चढती । जाली मग राती
काय चाले ॥ ३ ॥ तुका म्हणे चोरा हातीं जें वांचले । लाभावरी आलें वारिलेशु ॥
४ ॥
२०५९. न्यावयासी मूळ पाठवील कधीं । मज कृपानिधी पांडुरंग ॥ १ ॥
प्राण फुटे माझा त्याचिया वियोगें । घडी जाय युगें येकीयेकी ॥ २ ॥
त्याचिये गांवींची आवड ती जीवा । जीव हा सांडावा वोवाळूनी ॥ ३ ॥ दिनो दिन
चिंता वाटते बहुत । नावडे संचित करावेंसें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आतां आहे तेंचि
सरो । कोण करी भरोवरी मग ॥ ५ ॥
२०६०. पडिलें भोवणी । होतों बहु
चिंतवणी ॥ १ ॥ होतों चुकलों मारग । लाहो केला लागवेग ॥ २ ॥ इंद्रियांचे
संदी । होतों सांपडलों बंदी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बरें जालें । विठ्ठलसे वाचे
आलें ॥ ४ ॥
२०६१. पढिये तें मागा पांडुरंगापाशीं । मज दुर्बळासी काय
पीडा ॥ १ ॥ याचसाठीं दुराविला संवसार । वाढे हे अपार माया तृष्णा ॥ २ ॥
कांहीं करितां कोठें नव्हे समाधान । विचारीतां पुण्य तेंचि पाप ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे आतां निश्चळचि भलें । तुज आठविलें पांडुरंगा ॥ ४ ॥
२०६२.
पापपुण्य दोन्ही वाहाती मारग । स्वर्गनर्कभोग यांची पेणीं ॥ १ ॥ एका आड एक
नलगे पुसावें । जेविल्या देखावें मागें भूक ॥ २ ॥ राहाटीं पडिली भरोनियां
रितीं । होतील मागुतीं येतीं जातीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्ही खेळतों या मधीं ।
नाहीं केलें बुद्धि स्थिर पाहों ॥ ४ ॥
२०६३. पाववावें ठाया । असे
सवें बोलों तया ॥ १ ॥ भावा ऐसी क्रिया राखे । खोट्या खोटेपणें वाखे ॥ २ ॥ न
ठेवूं अंतर । कांहीं भेदाचा पदर ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जीवें भावें । सत्या
मानविजे देवें ॥ ४ ॥
२०६४. पावलों प्रसाद इच्छा केली तैसी । झालें
या चित्तासी समाधान ॥ १ ॥ मायबाप माझा उभा कृपादानी । विटे सम जोडूनि
पादांबुजें ॥ २ ॥ सांभाळासी येऊं नेदीतां उणीव । अधिकार गौरव राखे तैसा ॥ ३
॥ तुका म्हणे सर्व अंतर्बाह्य आहे । जया तैसा राहे कवळूनी ॥ ४ ॥
२०६५.
पाहतां श्रीमुख सुखावलें सुख । डोळियांची भूक न वजे माझ्या ॥ १ ॥ जिव्हे
गोड तीन अक्षरांचा रस । अमृत जयास फिकें पुढें ॥ २ ॥ श्रवणाची वाट चोखाळली
शुद्ध । गेले भेदाभेद निवारोनी ॥ ३ ॥ महामळें मन होतें जें गादलें । शुद्ध
चोखाळलें स्फटिक जैसें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे माझ्या जीवाचें जीवन । विठ्ठल
निधान सांपडलें ॥ ५ ॥
२०६६. पाळियेले लळे । माझे विठ्ठले कृपाळे ॥ १
॥ बहुजन्माचें पोसणें । सरतें पायांपाशीं तेणें ॥ २ ॥ सवे दिली लागों ।
भातें आवडीचें मागों ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भिन्न । नाहीं दिसों दिलें क्षण ॥ ४ ॥
२०६७.
पाळिला विध तो आजि फळा आला । ऐसा हा कळला साच भाव ॥ १ ॥ नामाची आवडी
लागलीसं चित्ता । पाय आठवितां सुख वाटे ॥ २ ॥ धरील्या देहाचें साधलें कारण ।
पुढिल्या खंडण गर्भवासा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लाभ झाला एकसरें । आणिक दुसरें
नाहीं आतां ॥ ४ ॥
२०६८. पाळोनियां मोठें केलें । त्यासी बोलें ओळखी ॥
१ ॥ जवळोनि नवजे दुरी । लाड करी कौतुकें ॥ २ ॥ खूण उभा विटेवर । कटी कर
ठेऊनियां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे घातली वरी । झुलीं थोरी मोलाची ॥ ४ ॥
२०६९.
पुसावेंसें हेंचि वाटे । जें जें भेटे तयासी ॥ १ ॥ देव कृपा करील मज । काय
लाज राहींल ॥ २ ॥ अवघियांचा विसर जाला । हा राहिला उद्योग ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे चिंता वाटे । कोण भेटे सांगेसा ॥ ४ ॥
२०७०. पुष्ट कांति निवती
डोळे । हे सोहळे श्रीरंगीं ॥ १ ॥ अंतर्बाही विलेपन । हें भूषण मिरवूं ॥ २ ॥
इच्छेऐसी आवडी पुरे । विश्वंभरे जवळीं ॥ ३ ॥ तुका करी नारायण । या सेवन
नामाचें ॥ ४ ॥
२०७१. पोट धालें आतां जीवनीं आवडी । पुरवावी परवडी
बहुतांची ॥ १ ॥ काय आंचवणा तांतडीचें काम । मागील ते श्रम न पवाची ॥ २ ॥
वाढितिया पोटीं बहु असे वाव । सांभाळितां ठाव काय वेचे ॥ ३ ॥
दाविल्यावांचूनि नाहीं कळों येत । तेथेंही दुश्चित एकपण ॥ ४ ॥ नावेचा भार
तो उदकाचे शिरीं । काय हळू भारी तये ठायीं ॥ ५ ॥ तुका म्हणे गीतीं गाऊनि
गोविंदू । करूं ब्रह्मानंदू एकसरें ॥ ६ ॥
२०७२. प्रेमसूत्र दोरी ।
नेतो तिकडे जातो हरी ॥ १ ॥ मनेंसहित वाचा काया । अवघे दिले पंढरीराया ॥ २ ॥
सत्ता सकळ तया हातीं । माझी कींव काकुळती ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ठेवी तैसें ।
आम्ही राहों त्याचे इच्छे ॥ ४ ॥
२०७३. बरवयांबरवंट । विटे चरण सम
नीट ॥ १ ॥ तें म्यां हृदयीं धरिले । तापशमन पाउलें ॥ २ ॥ सकळ तीर्थां
अधिष्ठान । करी लक्ष्मी संवाहन ॥ ३ ॥ तुका म्हणे अंतीं । ठाव मागितल संतीं ॥
४ ॥
२०७४. बरें जालें आलीं ज्याचीं त्याच्या घरा । चुकला पान्हेरा
ओढाळांचा ॥ १ ॥ बहु केलें दुःखी त्याचिया सांभाळें । आतां तोंड काळें तेणें
लोभें ॥ २ ॥ त्याचिया अन्यायें भोगा माझें अंग । सकळही लाग घ्यावा लागे ॥ ३
॥ नाहीं कोठें स्थिर राहों दिलें क्षण । आजिवरी सिण पावलों तो ॥ ४ ॥
वेगळाल्या खोडी केली तडातोडी । सांगावया घडी नाहीं सुख ॥ ५ ॥ निरवूनि तुका
चालिला गोवारें । देवापाशीं भार सांडवूनि ॥ ६ ॥
२०७५. बळिवंत आम्ही
समर्थाचे दास । घातली या कास कळिकाळासी ॥ १ ॥ तेथे माणसाचा कोण आला पाड ।
उल्लंघोनि जड गेलों आधीं ॥ २ ॥ संसाराचे बळी साधिलें निधान । मारिले दुर्जन
षडवर्ग ॥ ३ ॥ तुका म्हणे एक उरला धरिता ठाव । येर केले वाव तृणवत ॥ ४ ॥
२०७६.
बळियाचे अंकित । आम्ही जालों बळिवंत ॥ १ ॥ लाताळिला संसार । केला
षडउर्मींचा मार ॥ २ ॥ जन तन धन । केलें तृणाही समान ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आतां ।
आम्ही मुक्तीचिया माथां ॥ ४ ॥
२०७७. बळें बाह्यात्कारें संपादिलें
सोंग । नाहीं जाला त्याग अंतरींचा ॥ १ ॥ ऐसें येतें नित्य माझ्या अनुभवा ।
मनासी हा ठावा समाचार ॥ २ ॥ जागृतीचा नाहीं अनुभव स्वप्नीं । जातों विसरूनि
सकळही ॥ ३ ॥ प्रपंचाबाहेरी नाहीं आलें चित्त । केले करी नित्य वेवसाव ॥ ४ ॥
तुका म्हणे मज बहुरुप्याचि परी । जालें सोंग वरी आंत तैसें ॥ ५ ॥
२०७८.
बहु कृपावंतें माझीं मायबापें । मी माझ्या संकल्पे अंतरलों ॥ १ ॥
संचितानें नाहीं चुकों दिली वाट । लाविलें अदट मजसवें ॥ २ ॥ आतां मी रुसतों
न कळतां वर्म । परी ठावे धर्म सर्व देवा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे उभा राहिला न
बैसे । आमुचिया आसे उद्वेग त्या ॥ ४ ॥
२०७९. बहुजन्मीं केला लाग ।
तो हा भाग लाधलों ॥ १ ॥ जीव देईन हा बळी । करीन होळी संसारा ॥ २ ॥ गेलें मग
नये हातां । पुढती चिंता वाटतसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तांतड करूं । पाय धरूं
बळकट ॥ ४ ॥
२०८०. बहु बरें एकाएकीं । संग चुकी करावा ॥ १ ॥ ऐसें
बरें जालें ठावें । अनुभवें आपुल्या ॥ २ ॥ सांगावें तें काम मना । सलगी जना
नेदावी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे निघे आगी । दुजे संगी आतळतां ॥ ४ ॥
२०८१.
बाळ काय जाणे जीवन उपाय । वाहे बापमाय सर्व चिंता ॥ १ ॥ आइते भोजन खेळणे
अंतरीं । अंकिताच्या शिरीं भार नाहीं ॥ २ ॥ आपुलें शरीर रक्षितां न कळे ।
सांभाळूनि लळे पाळी माय ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझा विठ्ठल जनिता । आमुची ते
सत्ता तयावरी ॥ ४ ॥
२०८२. बुद्धीचा जनिता लक्ष्मीचा पति । आठवितां
चित्तीं काय नव्हे ॥ १ ॥ आणिकां उपाया कोण वांटी मन । सुखाचें निधान
पांडुरंग ॥ २ ॥ गीती गावों नाचों छंदें वाहों टाळी । वैष्णवांचे मेळीं
सुखरूप ॥ ३ ॥ अनंत ब्रह्मांडें एके रोमावळी । आम्ही केला भोळीं भावें उभा ॥
४ ॥ लटिका हा केला संसारसिंधु । मोक्ष खरा बंधु नाहीं पुढें ॥ ५ ॥ तुका
म्हणे ज्याच्या नामाचे अंकित । राहिलों निश्चिंत त्याच्या बळें ॥ ६ ॥
२०८३.
बैसोनियां खाऊं जोडी । ओढाओढी चुकवूनि ॥ १ ॥ ऐसें केलें नारायणें । बरवें
जिणें सुखाचें ॥ २ ॥ घरींच्या घरीं भांडवल । नलगे बोल वेचावे ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे आटाआटी । चुकली दाटी सकळ ॥ ४ ॥
२०८४. बोलणें तें आम्ही बोलों
उपयोगीं । पडिलें प्रसंगीं काळा ऐसे ॥ १ ॥ जयामध्ये देव आदि मध्यें अंतीं ।
खोल पाया भिंती न खचेची ॥ २ ॥ करणें तें आम्ही करूं एकवेळे । पुढलिया बळें
वाढी खुंटे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे असो आज्ञेचीं धारकें । म्हणऊनि एकें बोलें
सारूं ॥ ४ ॥
२०८५. बोलविलें जेणें | तोचि त्याचे गुह्य जाणे ॥ १ ॥
मी तो काबाडाचा धनी । जेवूं मागावें थिंकोनि ॥ २ ॥ मजुराच्या हातें । माप
जालें गेलें रितें ॥ ३ ॥ जाला पुरविता । पांडुरंग माझा पिता ॥ ४ ॥
मायबापासवें । बाळें कौतुकें खेळावें ॥ ५ ॥ जैसा करिती धंदा । तैसा
पडोनियां छंदा ॥ ६ ॥ त्याच्या साच गाई म्हैसी । येणें खेळावें मातीशीं ॥ ७ ॥
तुका म्हणे बोल । माझा बोलतो विठ्ठल ॥ ८ ॥
२०८६. बोलाल या आतां
आपुल्या पुरतें । मज या अनंतें गोवियेलें ॥ १ ॥ झाडिला न सोडी हातींचा पालव
। वेधी वेधें जीव वेधियेला ॥ २ ॥ तुमचे ते शब्द कोरडिया गोष्टी । मज सवें
मिठी अंगसंगें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुम्हां होईल ये परी । अनुभवावरीं येईल मग ॥
४ ॥
२०८७. बोलावें म्हूण बोलतों उपाय । प्रवाहें जाय गंगाजळ ॥ १ ॥
भाग्ययोगें कोणां घडेल सेवन । कैचे येथें जन अधिकारी ॥ २ ॥ मुखी देतां घांस
पळवितां तोंड । अंगींचिया भांड असुखानें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पूजा करितों
देवाची । आपुलिया रुची मनाचिये ॥ ४ ॥
२०८८. बोलावें तें आम्ही आतां
अबोलणें । एकाचि वचनें सकळासि ॥ १ ॥ मेघवृष्टि कांहीं न विचारी ठाव । जैसा
ज्याचा भाव त्यासी फळें ॥ २ ॥ तुका म्हणे नाहीं समाधानें चाड । आपणाही नाड
पुढिलासी ॥ ३ ॥
२०८९. बंधनाचा तोडूं फांसा । देऊं आशा टाकोनि ॥ १ ॥
नाहीं तेंच घेतां शिरी । होईल दुरी निजपंथ ॥ २ ॥ नाथिलेंचि माझे तुझें ।
कोण ओझें वागवी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे अंतराय । देवीं काय जिणें तें ॥ ४ ॥
२०९०.
व्यापक हा विश्वंभर । चराचर ज्याचेनी ॥ १ ॥ पंढरीराय विटेवरी । त्याचीं
धरीं पाउलें ॥ २ ॥ अवघियांचा हाचि ठाव । देवीं देव सकळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे न
करी सोस । भेदें दोष उफराटे ॥ ४ ॥
२०९१. साधनाच्या कळा आकार आकृति ।
कारण नवनीतीं मथनाचे ॥ १ ॥ पक्षियासी नाहीं मारगीं आडताळा । अंतरिक्षीं
फळासीचि पावें ॥ २ ॥ भक्तीची जोडी ते उखत्याचि साठीं । उणें पुरें तुटी
तेथें नाहीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आलें सांचत सांचणी । आजी जाली धणी एकसरें ॥ ४
॥
२०९२. येणें बोधें आम्ही असों सर्वकाळ । करूं हे निर्मळ हरिकथा ॥
१ ॥ आम्ही भूमीवरी एक पै दैवाचें । निधान हें वाचें सांपडलें ॥ २ ॥ तरतील
कुळें दोन्ही उभयतां । गातां आइकतां सुखरूप ॥ ३ ॥ न चळे हा मंत्र न म्हणें
यातीकुळ । नलगे काळ वेळ विचारावी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे माझा विठ्ठल विसावा ।
सांठवीन हांवा हृदयांत ॥ ५ ॥
२०९३. रुसलों या आम्हीं आपुल्या संसारा
। तेथें जनाचारा कोण पाड ॥ १ ॥ आम्हां इष्ट मित्र सज्जन सोयरे । नाहीं या
दुसरें देवाविण ॥ २ ॥ दुराविले बंधु सखे सहोदर । आणिक विचार काय तेथें ॥ ३ ॥
उपाधिवचन नाइकती कान । त्रासलें हें मन बहु माझें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे करा
ठाकेल ते दया । सुख दुःख वांयां न धरावें ॥ ५ ॥
२०९४. सुनियाचा हाचि
भाव । आपुला ठाव राखावा ॥ १ ॥ दुजियाचा येऊं वारा । नेदूं घरावरी देऊं ॥ २
॥ केली याची फाडाफाडी । तडामोडी क्षेत्राची ॥ ३ ॥ पातेजत नाहीं लोकां ।
देव तुका वांचूनीं ॥ ४ ॥
२०९५. सुनियाची आवडी देवा । घेत सेवा नाहीं
कांहीं ॥ १ ॥ शिकविलें जवळी बैसों । जेथें असों तेथेंचि ॥ २ ॥ नेदी दुजें
बोल करूं । गुरुगुरु न साहे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कुर्वाळितां । अंग सत्ता
संगाची ॥ ४ ॥
२०९६. ब्रह्मादिक जया लाभासि ठेंगणें । बळिये आम्ही
भले शरणागत ॥ १ ॥ कामनेच्या त्यागें भजनाचा लाभ । झाला पद्मनाभ सेवाऋणी ॥ २
॥ कामधेनूचिया क्षीरा पार नाहीं । इच्छेचिये वाही वरुषावें ॥ ३ ॥ बैसलिये
ठायीं लागलें भरतें । त्रिपुटीवरतें भेदी ऐसें ॥ ४ ॥ हारी नाहीं आम्हां
विष्णुदासां जगीं । नारायण अंगीं विसावला ॥ ५ ॥ तुका म्हणे बहु लाठे हें
भोजन । नाहीं रिता कोण रहात राहों ॥ ६ ॥
२०९७. भक्ति आम्ही केली
सांडूनि उद्वेग । पावलों हें संगसुख याचें ॥ १ ॥ सुख आम्हां झालें धरितां
याचा संग । पळालें उद्वेग सांडूनियां ॥ २ ॥ तुका म्हणे बहु सुख झालें जीवा ।
घडली या सेवा विठोबाची ॥ ३ ॥
२०९८. भाग्यवंत आम्ही विष्णुदास जगीं ।
अभंग प्रसंगी धैर्यवंत ॥ १ ॥ नाहीं ते पुरवीत आणुनि जवळी । गाऊनि माउली
गीत सुखें ॥ २ ॥ प्रीति अंगीं असे सदा सर्वकाळ । वोळली सकळ सुखें ठायीं ॥ ३
॥ आपुल्या स्वभावें जैसे जेथें असों । तैसे तेथें दिसों साजिरेचि ॥ ४ ॥
वासनेचा कंद उपडिलें मूळ । दुरितें सकळ निवारिलीं ॥ ५ ॥ तुका म्हणे
भक्तजनांची माउली । करील साउली विठ्ठल आम्हां ॥ ६ ॥
२०९९. भूतीं देव
म्हणोनि भेटतों या जना । नाहीं हे भावना नरनारी ॥ १ ॥ जाणे भाव पांडुरंग
अंतरींचा । नलगे द्यावा साचा परिहार ॥ २ ॥ दयेसाठीं केला उपाधिपसारा । जड
जीवा तारा नाव कथा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाहीं पडत उपवास । फिरतसे आस धरोनियां ॥
४ ॥
२१००. भोळे भाविक हे जुनाट चांगले । होय तैसे केलें भक्तिभावें
॥ १ ॥ म्हणऊनि चिंता नाहीं आम्हां दासां । न भ्यों गर्भवासा जन्म घेतां ॥ २
॥ आपुलिया इच्छा करूं गदारोळ । भोगूं सर्वकाळ सर्व सुखें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
आम्हां देवाचा सांगात । नाहीं विसंबत येरयेरां ॥ ४ ॥
२१०१. मऊ
मेणाहून आम्ही विष्णुदास । कठिण वज्रास भेदू ऐसे ॥ १ ॥ मेले जित असों
निजोनियां जागे । जो जो जें जें मागे तें तें देऊं ॥ २ ॥ भले तरी देऊं
गांडीची लंगोटी । नाठ्याळाचे काठी देऊं माथां ॥ ३ ॥ मायबापाहूनि बहु
मायावंत । करूं घातपात शत्रुहूनि ॥ ४ ॥ अमृत तें काय गोड आम्हांपुढें । विष
तें बापुडें कडू किती ॥ ५ ॥ तुका म्हणे आम्ही अवघेचि गोड । ज्याचें पुरे
कोड त्याचेपरी ॥ ६ ॥
२१०२. मन झालें भाट । कीर्ति मुखें घडघडाट ।
पडियेली वाट । येचि चाली स्वभावें ॥ १ ॥ बोलें देवाचे पवाडे । नित्य नवेचि
रोकडें । ज्यापरी आवडे । तैसा तैसा करूनि ॥ २ ॥ रोखीं राहावें समोर । पुढें
मागें चाले भार । करावें उत्तर । सेवा रुजू करूनि ॥ ३ ॥ पुरविला देकारें ।
संतोषाच्या अभय करें । अंगींच्या उतारें । तुकया स्वामी शृंगारी ॥ ४ ॥
२१०३.
मागें जैसा होता माझे अंगीं भाव । तैसा एक ठाव नाहीं आतां ॥ १ ॥ ऐसें
ग्वाही माझें मन मजपाशीं । तुटी मुदलेंसी दिसे पुढें ॥ २ ॥ पुढिलांचे मना
आणी गुणदोष । पूज्य आपणांस करावया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाली कोंबड्याची परी ।
पुढेंचि उकरी लाभ नेणे ॥ ४ ॥
२१०४. मागणें तें मागों देवा । करूं
भक्ती त्याची सेवा ॥ १ ॥ काय उणें तयापाशीं । रिद्धीसिद्धी ज्याच्या दासी ॥
२ ॥ कायावाचामन । करूं देवा हें अर्पण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे विश्वंभर ।
ज्याच्यानें हें चराचर ॥ ४ ॥
२१०५. भूत भविष्य कळों यावें वर्तमान ।
हें तों भाग्यहीन त्याची जोडी ॥ १ ॥ आम्हीं विष्णुदासीं देव ध्यावा
चित्तें । होणार तें होतें प्रारब्धेंचि ॥ २ ॥ जगरूढीसाठीं घातले दुकान ।
जातो नारायण अंतरोनि ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हा हो प्रपंच गाढा । थोरली ते पीडा
रिद्धिसिद्धि ॥ ४ ॥
२१०६. मागें बहुतां जन्मीं । हेंचि करीत आलों
आम्ही । भवतापश्रमीं । दुःखें पीडिले निववूं त्यां ॥ १ ॥ गर्जो हरीचे पवाडे
। मेळवूं वैष्णव बागडे । पाझर रोकडे । काढूं पाषाणामध्यें ॥ २ ॥ भाव शुद्ध
नामावळी । हर्षें नाचों पिटूं टाळी । घालूं पायां तळी । कळिकाळ या बळें ॥ ३
॥ कामक्रोध बंदी खाणी । तुका म्हणे दिले दोन्ही । इंद्रियांचें धनी ।
आम्ही जालों गोसावी ॥ ४ ॥
२१०७. माझिये बुद्धीचा खुंटला उपाय ।
करिसील काय पाहणें तें ॥ १ ॥ सूत्रधारी तूं हें सकळचाळिता । कासया अनंता
भार वाहो ॥ २ ॥ वाहिले संकल्प न पवती सिद्धी । येऊं देहबुद्धीवरी नये ॥ ३ ॥
तुका म्हणे दुःखीं करिती तरंग । चिंतूं पांडुरंग आवरूनि ॥ ४ ॥
२१०८.
माझ्या मुखावाटा नयो हें वचन । व्हावें हें संतान द्रव्य कोणा ॥ १ ॥
फुकाचा विभाग पतन दुःखासी । दोहींमुळे त्यासी तेंचि साधे ॥ २ ॥ नाइकावी
निंदा स्तुति माझ्या कानें । सादर या मनें होऊनिया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देव
असाध्य यामुळें । आशा मोह जाळीं गुंतलिया ॥ ४ ॥
२१०९. मायामोहजाळीं
होतों सांपडला । परी या विठ्ठला कृपा आली ॥ १ ॥ काढूनि बाहेर ठेविलों
निराळा । कवतुक डोळां दाखविलें ॥ २ ॥ नाचे उडे माया करी कवतुक । नाशवंत
सुखें साच केलीं ॥ ३ ॥ रडे फुंदे दुःखें कुटितील माथा । एकासी रडतां तेंही
मरे ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मज वाटतें नवल । मी हे माझे बोल ऐकोनियां ॥ ५ ॥
२११०.
माया साक्षी आम्ही नेणों भीड भार । आप आणि पर नाहीं दोन्ही ॥ १ ॥
सत्याचियेसाठी अवघाचि भर । नावडे व्यापार तुटीचा तो ॥ २ ॥ पोभाळितां चरे
अंतरीचें दुःख । लांसें फांसें मुख उघडावें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नव्हे
स्फीतीचा हा ठाव । निवाड्यासी देव साक्षी केला ॥ ४ ॥
२१११. मुखीं
विठ्ठलाचें नाम । मग कैंचा भवभ्रम ॥ धृ. ॥ चालतां बोलतां खातां । जेवितां
निद्रा करितां ॥ २ ॥ सुखें असों संसारीं । मग जवळीच हरि ॥ ३ ॥ मुक्ति वरील
भक्ति जाण । अखंड मुखीं नारायण ॥ ४ ॥ मग देवभक्त झाला । तुका तुकी उतरला ॥ ५
॥
२११२. मुनि मुक्त जाले भेणें गर्भवासा । आम्हां विष्णुदासां सुलभ
तो ॥ १ ॥ अवघाची संसार केला ब्रह्मरूप । विठ्ठलस्वरूप म्हणोनियां ॥ २ ॥
पुराणीं उपदेश साधन उद्भट । आम्हां सोपी वाट वैकुंठींची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
जनां सकळांसहित । घेऊं अखंडित प्रेमसुख ॥ ४ ॥
२११३. मोक्षपद तुच्छ
केलें याकरणें । आम्हां जन्म घेणें युगायुगीं ॥ १ ॥ विटे ऐसें सुख नव्हे
भक्तिरस । पुढतापुढती आस सेवावें हें ॥ २ ॥ देवा हातीं रूप धरविला आकार ।
नेदूं निराकार होऊं त्यासी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे चित्त निवांत राहिलें । ध्याईं
तीं पाउलें विटेवरी ॥ ४ ॥
२११४. म्हणउनि खेळ मांडियेला ऐसा । नाहीं
कोणी दिशा वर्जीयली ॥ १ ॥ माझिया गोतें हें वसलें सकळ । न देखिजे मूळ
विटाळाचें ॥ २ ॥ करूनि ओळखी दिली एकसरें । न देखों दुसरें विषमासी ॥ ३ ॥
तुका म्हणे नाहीं काळापाशीं गोवा । स्थिति मति देवावांचूनियां ॥ ४ ॥
२११५.
मृत्युलोकीं आम्हां आवडती परी । नाहीं एका हरिनामेंविण ॥ १ ॥ विटलें हें
चित्त प्रपंचापासूनि । वमन तें मनीं बैसलेंसें ॥ २ ॥ सोनें रूपें आम्हां
मृत्तिकेसमान । माणिक पाषाण खडे जैसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तैशा दिसतील नारी ।
रिसाचियापरी आम्हां पुढें ॥ ४ ॥
२११६. याचिया आधारें राहिलो
निश्चिंत । ठेवूनियां चित्त पायीं सुखें ॥ १ ॥ माझें सुख दुःख जाणे हित फार
। घातलासे भार पांडुरंगा ॥ २ ॥ कृपेचीं पोसणीं ठायींचीं अंकिलीं । म्हणऊनि
लागली त्यास चिंता ॥ ३ ॥ मन राखे हातीं घेउनियां काठी । इंद्रियें थापटी
फांकों नेदी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे यासी अवघड नाहीं । शरणागता कांहीं रक्षावया ॥
५ ॥
२११७. याची सवे लागली जीवा । गोडी हेवा संगाचा ॥ १ ॥ परते न
सरवे दुरी । क्षण हरीपासूनि ॥ २ ॥ जाले तरी काय तंट । आतां चट न सांडे ॥ ३ ॥
तुका म्हणे चक्रचाळे । वेड बळें लाविलें ॥ ४ ॥
२११८. याती मतिहीन
रूपें लीन दीन । आणीक अवगुण जाणोनियां ॥ १ ॥ केला त्या विठ्ठलें माझा
अंगीकार । ऐसा हा विचार जाणोनियां ॥ २ ॥ जें कांहीं करतों तें माझें स्वहित
। आली हे प्रचित कळों चित्ता ॥ ३ ॥ जालें सुख जीवा आनंद अपार । परमानंदें
भार घेतला माझा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे यासी नामाचा अभिमान । म्हणोनि शरण तारी
बळें ॥ ५ ॥
२११९. येणें जाणें तरी । राहे देव कृपा करी ॥ १ ॥ ऐसें
तंव पुण्य नाहीं । पाहातां माझे गांठीं कांहीं ॥ २ ॥ भय निवारिता । कोण
वेगळा अनंता ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वारे भोग । वारी तरी पांडुरंग ॥ ४ ॥
२१२०.
राम राज्य राम प्रजा लोकपाळ । एकचि सकळ दुजें नाहीं ॥ १ ॥ मंगळावांचूनि
उमटेना वाणी । अखंडचि खाणी एकी रासी ॥ २ ॥ मोडलें हें स्वामी ठायाठाव सेवा ।
वाढवावा हेवा कोणा अंगें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे अवघे दुमदुमिलें देवें । उरलें
तें गावें हेंचि आतां ॥ ४ ॥
२१२१. रिद्धिसिद्धि दासी कामधेनु घरीं ।
परी नाहीं भाकरी भक्षावया ॥ १ ॥ लोडें बालिस्तें पलंग सुपत्ति । परी नाहीं
लंगोटी नेसावया ॥ २ ॥ पुसाल तरी आम्हां वैकुंठीचा वास । परी नाहीं राह्यास
ठाव कोठें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्ही राजे त्रैलोक्याचे । परी नाहीं कोणाचें
उणें पुरें ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२१२२. लटिकियाच्या आशा । होतों पडिलों
वोळसा । होऊनियां दोषां । पात्र मिथ्या अभिमानें ॥ १ ॥ बरवी उघडली दृष्टी ।
नाहीं तरी होतों कष्टी । अक्रंदते सृष्टी । मात्र या चेष्टांनीं ॥ २ ॥
मरणाची नाहीं शुद्धि । लोभीं प्रवर्तली बुद्धि । परती तों कधीं । घडेचि ना
माघारी ॥ ३ ॥ सांचवूनि मरे धन । लावी पोरांसी भांडण । नाहीं नारायण । तुका
म्हणे स्मरला ॥ ४ ॥
२१२३. लावूनि काहाळा । सुखें करितों सोहळा ॥ १ ॥
सादावीत गेलों जना । भय नाहीं सत्य जाणा ॥ २ ॥ गातां नाचतां विनोदें ।
टाळघागरियांच्या छंदें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भेव । नाहीं पुढें येतो देव ॥ ४ ॥
२१२४.
लेंकरा आइतें पित्याचें जतन । दावी निजधन सर्व जोडी ॥ १ ॥ त्यापरी आमुचा
जालासे सांभाळ । देखिलाची काळ नाहीं आड ॥ २ ॥ भुकेचे सन्निध वसे स्तनपान ।
उपायाची भिन्न चिंता नाहीं ॥ ३ ॥ आळवूनि तुका उभा पैलथडी । घातली या उडी
पांडुरंगे ॥ ४ ॥
२१२५. वचनाचा अनुभव हातीं । बोलविती देव मज ॥ १ ॥
परी हें न कळे अभाविकां । जडलोकां जीवासी ॥ २ ॥ अनुश्रुत हे प्रासादिक ।
कृपा भीक स्वामीची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वरावरी । जातों तरी सांगत ॥ ४ ॥
२१२६.
वचना फिरती अधम जन । नारायण तो नव्हे ॥ १ ॥ केला असतां अंगीकार । न मनीं
भार समर्थ ॥ २ ॥ संसाराचा नाहीं पांग | देवें सांग सकळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
कीर्ति वाणूं । मध्यें नाणूं संकल्प ॥ ४ ॥
२१२७. वारकरी पायांपाशीं ।
आले त्यांसी विनविलें ॥ १ ॥ काय काय तें आइका । विसरों नका रंकासी ॥ २ ॥
चिंतावोनि चिंता केली । हे राहिली अवस्था ॥ ३ ॥ तुका म्हणे संवसारा ।
रुसलीं खरा यासाठीं ॥ ४ ॥
२१२८. विठो सांपडावया हातीं । ठावी झाली
गती । न धरी भय चित्तीं । बळ किती तयाचें ॥ १ ॥ लागे आपणचि हातीं । कींव
भाकावी काकुलती । करी मग चित्तीं । असेल तें तयाचें ॥ २ ॥ एकलिया भावबळें ।
कैं सांपडे तो काळें । वैष्णवाच्या मेळें । उभा ठाके हांकेसी ॥ ३ ॥ बांधा
माझिया जीवासी । तुका म्हणे प्रेमपाशीं । न सोडी तयासी । सर्वस्वासी उदार ॥
४ ॥
२१२९. विश्वास तो देव । म्हूण धरियेला भाव ॥ १ ॥ माझी वदवितो
वाणी । जेणें धरिली धरणी ॥ २ ॥ जोडिली अक्षरें । नव्हती बुद्धीच्या विचारें
॥ ३ ॥ नाहीं केली आटी । कांहीं मानदंभासाठी ॥ ४ ॥ कोणी भाग्यवंत । तया कळे
हें उचित ॥ ५ ॥ तुका म्हणे झरा । आहे मुळींचाचि खरा ॥ ६ ॥
२१३०.
वेद अनंत बोलिला । अर्थ इतुलाचि शोधिला ॥ १ ॥ विठोबासी शरण जावें ।
निजनिष्ठा नाम गावें ॥ २ ॥ सकळशास्त्रांचा विचार । अंतीं इतुलाचि निर्धार ॥
३ ॥ अठरापुराणीं सिद्धांत । तुका म्हणे हाचि हेत ॥ ४ ॥
२१३१.
वेदाचा तो अर्थ आम्हांसीच ठावा । येरांनी वाहवा भार माथां ॥ धृ. ॥
खादल्याची गोडी देखिल्यासी नाहीं । भार धन वाही मजुरीचें ॥ २ ॥
उत्पत्तिपाळणसंहाराचें निज । जेणे नेलें बीज त्याचे हातीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
आम्हां सांपडलें मूळ । आपणचि फळ आलें हाता ॥ ४ ॥
२१३२. वोखटा तरी
मी विटलों देहासी । पुरे आतां ऐसी जोडी पुन्हां ॥ १ ॥ किती मरमर सोसावी
पुढती । राहिलों संगती विठोबाचे ॥ २ ॥ आतां कोण याचा करील आदर । जावो कलेवर
विटंबोनी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आतां सांडी तेचि सांडीं । कोण फिरे लंडी यासी
मागें ॥ ४ ॥
२१३३. वृक्षवल्ली आम्हां सोयरे वनचरें । पक्षीही
सुस्वरें आळविती ॥ १ ॥ येणें सुखें रुचे एकांताचा वास । नाहीं गुण दोष अंगा
येत ॥ २ ॥ आकाश मंडप पृथिवी आसन । रमे तेथें मन क्रीडा करूं ॥ ३ ॥
कंथाकमंडलू देहउपचारा । जाणवितो वारा अवसरूं ॥ ४ ॥ हरिकथा भोजन परवडी
विस्तार । करोनि प्रकार सेवूं रुची ॥ ५ ॥ तुका म्हणे होय मनासी संवाद ।
आपुलाचि वाद आपणांसी ॥ ६ ॥
२१३४. शास्त्रांचें जें सार वेदांची जो
मूर्ती । तो आम्हा सांगाती प्राणसखा ॥ १ ॥ म्हणउनि नाहीं आणिकांचा पांग ।
सर्व झालें सांग नामें एका ॥ २ ॥ सगुण निर्गुण जयाचिये अंगें । तोचि
आम्हांसंगें क्रीडा करी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्ही विधीचे जनिते । स्वयंभ आइते
केले नव्हो ॥ ४ ॥
२१३५. शिकवूनि बोल । केलें कवतुक नवल ॥ १ ॥
आपणियां रंजविलें । बापें माझिया विठ्ठलें ॥ २ ॥ हातीं प्रेमाचें भातुकें ।
आम्हां देऊनियां निकें ॥ ३ ॥ तुका करी टाहो । पाहे रखुमाईचा नाहो ॥ ४ ॥
२१३६.
शीतळ साउली आमुची माउली । विठाई वोळली प्रेमपान्हा ॥ १ ॥ जाउनि वोसंगा
रिघेन वोरस । लागेल तें इच्छे पीइनवरी ॥ २ ॥ कृपा तनु माझी सांभाळी दुभोनि ।
अमृतसंजीवनी लोटलीसे ॥ ३ ॥ आनंदाचा ठाव नाहीं माझें चित्तीं । सागर तो
किती उपमेसी ॥ ४ ॥ सैर जाय पडे तयेसी सांकडें । सांभाळीत पुढें मागें आसे ॥
५ ॥ तुका म्हणे चिंता कैसी ते मी नेणें । लडिवाळ तान्हें विठाईचें ॥ ६ ॥
२१३७.
सर्वकाळ डोळां बैसो नारायण । नयो अभिमान आड पुढें ॥ १ ॥ धाड पडो माझ्या
थोरपणावरी । वाचे हरि हरि उच्चारीन ॥ २ ॥ जळो अंतरींचें सर्व जाणपण ।
विवादवचन अहंतेचें ॥ ३ ॥ सकळां चरणीं गळित माझा जीव । तुका म्हणे भाव एकविध
॥ ४ ॥
२१३८. सर्व काळ माझे चित्तीं । हेचि खंती राहिली ॥ १ ॥
बैसलें तें रूप डोळां । वेळोवेळां आठवे ॥ २ ॥ वेव्हाराची सरली मात । अखंडीत
अनुसंधान ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वेध जाला । अंगा आला श्रीरंग ॥ ४ ॥
२१३९.
सर्वविशीं आम्ही हेचि जोडी केली । स्वामीची साधिली चरणसेवा ॥ १ ॥
पाहिलेंचि नाहीं मागें परतोनी । जिंकिला तो क्षणोक्षणीं काळ ॥ २ ॥ नाहीं
पडों दिला विचाराचा गोवा । नाहीं पोटीं हेवा येऊं दिला ॥ ३ ॥ केली लागवेगीं
अवघी तांतडी । भावना ते कुडी दुराविली ॥ ४ ॥ कोठें मग ऐसें होतें सावकाश ।
जळो तया आस वेव्हाराची ॥ ५ ॥ तुका म्हणे लाभ घेतला पालवीं । आतां नाहीं
गोवी कासयाची ॥ ६ ॥
२१४०. सत्ता वर्ते मन । पाळी विठ्ठलाची आण ॥ १ ॥
आज्ञा वाहोनियां शिरीं । सांगितलें तेंचि करीं ॥ २ ॥ सरलीसे धांव । नलगे
वाढवावी हांव ॥ ३ ॥ आहे नाहीं त्याचें । तुका म्हणे कळे साचे ॥ ४ ॥
२१४१.
संतांची उच्छिष्टें बोलतों उत्तरें । काय म्यां गंव्हारें जाणावें हें ॥
१॥ विठ्ठलाचें नाम घेतां नये शुद्ध । तेथें मज बोध काय कळे ॥ २ ॥ करितों
कवित्व बोबड्या उत्तरीं । झणी मजवरी कोप धरा ॥ ३ ॥ काय माझी याती नेणा हा
विचार । काय मी तें फार बोलों नेणें ॥ ४ ॥ तुका म्हणें मज बोलवितो देव ।
अर्थ गुह्य भाव तोचि जाणे ॥ ५ ॥
२१४२. संसाराच्या नांवें घालूनियां
शून्य । वाढता हा पुण्य धर्म केला ॥ १ ॥ हरिभजनें हें धवळिलें जग । चुकविला
लाग कळिकाळाचा ॥ २ ॥ कोणाहि नलगे साधनांचा पांग । करणें केला त्याग
देहबुद्धि ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सुख समाधि हरिकथा । नेणें भवव्यथा गाईल तो ॥ ४ ॥
२१४३.
संसार तो कोण लेखे । आम्हां सखे हरिजन ॥ १ ॥ काळ ब्रह्मानंदें सरे । आवडी
उरे संचली ॥ २ ॥ स्वप्नीं तेही नाहीं चिंता । रात्रीं जाता दिवस ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे ब्रह्मरसें । होय सरिसें भोजन ॥ ४ ॥
२१४४. साकरेच्या योगें
वर्ख । राजा कागदातें देखे ॥ १ ॥ तैसें आम्हां माणुसपण । रामनाम
केण्यागुणें ॥ २ ॥ फिरंगीच्या योगें करी । राजा काष्ठ हातीं धरी ॥ ३ ॥
रत्नकनका योगें लाख । कंठीं धरिती श्रीमंत लोक ॥ ४ ॥ देवा देवपाट ।
देव्हाऱ्यावरी बैसे स्पष्ट ॥ ५ ॥ ब्रह्मानंदयोगें तुका । पढीयंता जनलोकां ॥
६ ॥
२१४५. सांगों जाणती शकुन । भूत भविष्य वर्तमान ॥ १ ॥ त्यांचा
आम्हांसी कांटाळा । पाहों नावडती डोळां ॥ २ ॥ रिद्धिसिद्धीचें साधक ।
वाचासिद्ध होती एक ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाती । पुण्यक्षयें अधोगती ॥ ४ ॥
२१४६.
सावध झालों सावध झालों । हरीच्या आलों जागरणा ॥ १ ॥ जेथें वैष्णवांचें भार
। जयजयकार गर्जतसे ॥ २ ॥ पळोनियां गेली झोंप । होतें पापआड तें ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे तया ठाया । वोल छाया कृपेची ॥ ४ ॥
२१४७. सोसें सोसें मारूं
हाका । होईल चुका म्हणऊनि ॥ १ ॥ मागें पुढें क्षणभरी । नव्हे दुरी अंतर ॥ २
॥ नाम मुखीं बैसला चाळा । वेळोवेळां पडताळीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सुखी केलें ।
या विठ्ठलें बहुतांसी ॥ ४ ॥
२१४८. शिकविले तैसा पढों जाणे पुंसा ।
कैंची साच दशा तैसी अंगीं ॥ १ ॥ स्वप्नींचिया सुखें नाहीं होत राजा । तैसा
दिसे माझा अनुभव ॥ २ ॥ कासया हा केला जिव्हे अळंकार । पायांसीं अंतर दिसतसे
॥ धृ. ॥ दर्पणीचें धन हातीं ना पदरीं । डोळा दिसे परी सत्याचिये ॥ ४ ॥ आस
केली तरी लाळचि घोंटावी । ठकाठकी तेवीं दिसतसे ॥ ५ ॥ कवित्व रसाळ वदविली
वाणी । साक्षही पुराणीं घडे ऐसी ॥ ६ ॥ तुका म्हणे गुरें राखोनि गोंवारी ।
माझी म्हणे परी लाभ नाहीं ॥ ७ ॥
२१४९. सुकाळ हा दिवसरजनी । नित्य
धणी नवीच ॥ १ ॥ करूनि सेवूं नाना परी । राहे उरी गोडीनें ॥ २ ॥ सरे ऐसा
नाहीं झरा । पंक्तीकरा समवेत ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बरवा पान्हा । कान्हाबाई
माउलीचा ॥ ४ ॥
२१५०. सुखें होतों कोठें घेतली सुती । बांधविला गळा
आपुलें हातीं ॥ १ ॥ काय करूं बहू गुंतलों आतां । नयेचि सरतां मागें पुढें ॥
२ ॥ होतें गाठीं तें सरलें आतां । आणिक माथां ऋण झालें ॥ ३ ॥
सोंकरिलियाविण गमाविलीं पिकें । रांडापोरें भिकें लावियेलीं ॥ ४ ॥
बहुतांचीं बहु घेतलीं घरें । न पडे पुरे कांहीं केल्या ॥ ५ ॥ तुका म्हणे
कांहीं न धरावी आस । जावें हें सर्वस्व टाकोनिया ॥ ६ ॥
२१५१.
स्मरतां कां घडे नास । विष्णुदास यावरी ॥ १ ॥ ऐसी सीमा जाली जगीं । तरी मी
वेगीं अनुसरलों ॥ २ ॥ धरिलें तें निवडे आतां । न घडे चित्ता वेगळें ॥ ३ ॥
तुका म्हणे नाश नाहीं । पुराणेंहि गर्जती ॥ ४ ॥
२१५२. हरिनामाचें
करूनि तारूं । भवसिंधु पार उतरलों ॥ १ ॥ फावलें फावलें आतां । पायीं संतां
विनटलों ॥ २ ॥ हरिनामाचा शस्त्र घोडा । संसार गाढा छेदिला ॥ ३ ॥ हरिनामाचें
धनुष्यकांडें । विन्मुख तोंडें कळिकाळ ॥ ४ ॥ येणेंचि बळें सरिते आम्ही ।
हरीचे नामें लोकीं तिहीं ॥ ५ ॥ तुका म्हणे जालों साचे । श्रीविठ्ठलाचे
डिंगर ॥ ६ ॥
२१५३. हा गे माझा अनुभव । भक्तिभाव भाग्याचा ॥ १ ॥ केला
ऋणी नारायण । नव्हे क्षण वेगळा ॥ २ ॥ घालोनियां भार माथां । अवघी चिंता
वारली ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वचनासाठीं । नाम कंठीं धरियेलें ॥ ४ ॥
२१५४.
हाचि परमानंद आळंगीन बाहीं । क्षेम देतां ठायीं द्वैत तुटे ॥ १ ॥ बोलायासि
मात मन निवे हर्षे चित्त । दुणी वाढे प्रीत प्रेमसुख ॥ २ ॥ जनांत भूषण
वैकुंठीं सरतां । फांवलें स्वहिता सर्वभावें ॥ ३ ॥ तुटला वेव्हार माया
लोकाचार । समूळ संसार पारुषला ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तो हा विठ्ठलचि व्हावा ।
आणिक या जीवा चाड नाहीं ॥ ५ ॥
२१५५. हो कां नर अथवा नारी । ज्यांचा
आवडता हरि ॥ १ ॥ ते मज विठोबासमान । नमूं आवडी ते जन ॥ २ ॥ ज्यांचें अंतर
निर्मळ । त्यांचे सबाह्य कोमळ ॥ ३ ॥ त्यांचा संग सर्वकाळ । घडी मज हे मंगळ ॥
४ ॥ तुका म्हणे प्राण । काया कुरवंडी करीन ॥ ५ ॥
२१५६. होतों
सांपडलों वेठी । जातां भेटी संसारा ॥ १ ॥ तो या वाटे कृपा केली । भेटी जाली
विठोसी ॥ २ ॥ होता भार माथां माझे । बहु ओझें अमुप ॥ ३ ॥ तुका म्हणे केली
चिंता । कोण दाता भेटेल ॥ ४ ॥
२१५७. रवि रश्मिकळा । नये काढितां
निराळा ॥ १ ॥ तैसा आम्हां जाला भाव । अंगीं जडोनि ठेला देव ॥ २ ॥ गोडी
साकरेपासुनि । कैसी निवडिती दोन्हीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाद उठी । विरोनि जाय
नभा पोटीं ॥ ४ ॥
२१५८. कांहींच मी नव्हें कोणिये गांवींचा । एकटा
ठायींचा ठायीं एक ॥ १ ॥ नाहीं जात कोठे येत फिरोनियां । अवघेचि वायांविण
बोल ॥ २ ॥ नाहीं मज कोणी आपुलें दुसरें । कोणाचा मी खरें कांहीं नव्हे ॥ ३ ॥
नाहीं आम्हां ज्यावें मरावें लागत । आहों अखंडित जैसे तैसे ॥ ४ ॥ तुका
म्हणे नाम रूप नाहीं आम्हां । वेगळा या कर्मा अकर्मासी ॥ ५ ॥
२१५९.
ठेविलें जतन । करूनियां निज धन ॥ १ ॥ जयापासाव उत्पत्ति । तें हें बीज
धरिलें हातीं ॥ २ ॥ निवडिलें वरळा भूस । सार आइन जिन्नस ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
नारायण । भाग संचिताचा गुण ॥ ४ ॥
२१६०. नाहीं येथें वाणी । सकळां
वर्णीं घ्यावी धणी ॥ १ ॥ जालें दर्पणाचें अंग । ज्याचा त्यासीं दावी रंग ॥ २
॥ एका भावाचा एकांत । पीक पिकला अनंत ॥ ३ ॥ तुका खळे दाणीं । करी बैसोनि
वांटणी ॥ ४ ॥
२१६१. मीचि मज व्यालों । पोटा आपुलिया आलों ॥ १ ॥ आतां
पुरलें नवस । निरसोनी गेली आस ॥ २ ॥ जालों बारा बळी । गेलों मरोनि तें
काळीं ॥ ३ ॥ दोहींकडे पाहे । तुका आहे तैसा आहे ॥ ४ ॥
२१६२. अद्वयचि
द्वय झालेंचि कारण । धरिलें नारायणें भक्तिसुख ॥ १ ॥ अपरोक्ष आकार झाला
चतुर्भुज । एकतत्वीं बीज भिन्न नाहीं ॥ २ ॥ शून्य निरसूनि राहिलें निर्मळ ।
तें दिसे केवळ विटेवरी ॥ ३ ॥ सुखें घ्यावें नाम वदना ही चाड । सरिता वापी
आड एक पाणी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मीच आहे तेणें सुखें । भेद नाहीं मुखें नाम
गातां ॥ ५ ॥
२१६३. अनंताच्या ऐकों कीर्ति । ज्याच्या चित्तीं हरिनाम
॥ १ ॥ उल्लंघूनि गेले सिंधु । हा भवबंधु तोडोनियां ॥ २ ॥ हळुहळू तेचि
वाहीं । चालों कांहीं अधिकारें ॥ ३ ॥ खुंटुनियां गेले नावा । नाहीं हेवा
खोळंबा ॥ ४ ॥ नलगे मोल द्यावा रुका । भाव एका कारणें ॥ ५ ॥ भीमातिरीं थडवा
केला । उठा चला लवलाहें ॥ ६ ॥ तुका म्हणे पाहतों वाट । उभा नीट पाउलीं ॥ ७
॥
२१६४. आवडीच्या ऐसें झालें । मुखा आलें हरिनाम ॥ १ ॥ आतां घेऊं
धणीवरी । मागें उरीं नुरेतो ॥ २ ॥ सांठवण मना ऐसी । पुढें रासी अमुप ॥ ३ ॥
तुका म्हणे कारण झालें । विठ्ठल या तीं अक्षरीं ॥ ४ ॥
२१६५. काय
माझें नेती वाईट म्हणोन । करूं समाधान काशासाठीं ॥ १ ॥ काय मज लोक नेतील
परलोका । जातां कोणी एक निवारील ॥ २ ॥ न म्हणे कोणासी उत्तम वाईट । सुखें
माझी कूट खावो मागें ॥ ३ ॥ सर्व माझा भार असे पांडुरंगा । काय माझें
जगासवें काज ॥ ४ ॥ तुका म्हणे माझें सर्वही साधन । नामसंकीर्तन विठोबाचें ॥
५ ॥
२१६६. तुका वेडा अविचार । करी बडबड फार ॥ १ ॥ नित्य वाचे हाचि
छंद । राम कृष्ण हरि गोविंद ॥ २ ॥ धरी पांडुरंगी भाव । आणीक नेणें दुजा देव
॥ ३ ॥ गुरुज्ञान सर्वा ठायीं । दुजें न विचारी कांहीं ॥ ४ ॥ बोल नाइकें
कोणाचे । कथे नागवाचि नाचे ॥ ५ ॥ संग उपचारें कांटाळे । सुखें भलते ठायीं
लोळे ॥ ६ ॥ कांहीं उपदेशिलें नेणें । वाचे विठ्ठल विठ्ठल म्हणे ॥ ७ ॥ केला
बहुतीं फजित । तरी हेंचि करी नित्य ॥ ८ ॥ अहो पंडित जन । तुका टाकावा
थुंकोन ॥ ९ ॥
२१६७. दूध दही ताक पशूचें पाळण । त्यामध्यें कारण घृत
सार ॥ १ ॥ हेंचि वर्म आम्हां भाविकांचे हातीं । म्हणऊनि चित्तीं धरिला राम ॥
२ ॥ लोह कफ गारा अग्नीचिया काजें । येऱ्हवीं तें ओझें कोण वाहे ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे खोरीं पाहारा जतन । जोंवरि हें धन हातीं लागे ॥ ४॥
२१६८. न
मिळो खावया न वाढो संतान । परी हा नारायण कृपा करो ॥ १ ॥ ऐसी माझी वाचा मज
उपदेशी । आणीक लोकांसी हेंचि सांगे ॥ २ ॥ विटंबो शरीर होत कां विपत्ती ।
परि राहो चित्तीं नारायण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाशिवंत हें सकळ । आठवी गोपाळ
तेंचि हित ॥ ४ ॥
२१६९. पुरविली आळी । जे जे केली तें तें काळी ॥ १ ॥
माय तरी ऐसी सांगा । कृपाळुवा पांडुरंगा ॥ २ ॥ घेतलें नुतरी । उचलोनी
कडियेवरी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे घांस । मुखीं घाली ब्रह्मरस ॥ ४ ॥
२१७०.
विठ्ठल सोयरा सज्जन विसांवा । जाईन त्याच्या गांवा भेटावया ॥ १ ॥ सीण भाग
त्यासी सांगेन आपुला । तो माझा बापुला सर्व जाणे ॥ २ ॥ माय माउलीया
बंधुवर्ग जाणा । भाकीन करुणा सकळिकांसी ॥ ३ ॥ संत महंत सिद्ध महानुभाव मुनि
। जीवभाव जाऊनि सांगेन त्या ॥ ४ ॥ माझिये माहेरी सुखा काय उणें । नलगे
येणें जाणें तुका म्हणे ॥ ५ ॥
२१७१. सुखाचें ओतलें । दिसे श्रीमुख
चांगलें ॥ १ ॥ मनें धरिला अभिलाष । मिठी घातली पायांस ॥ २ ॥ होतां
दृष्टादृष्टीं । ताप गेला उठाउठी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाला । लाभें लाभ
दुणावलां ॥ ४ ॥
२१७२. लाडकी लेक मी संताची । मजवरी कृपा बहुतांची ॥
धृ. ॥ अखई चुडा हातीं आला । आंकण मोती नाकाला ॥ २ ॥ बोध मुराळी श्रृंगारिला
। चवऱ्यायशीचा सिक्का केला ॥ ३ ॥ तुका तुकीं उतरला । साहानकेचा कौल दिला ॥
४ ॥
२१७३. उजळावया आलों वाटा । खरा खोटा निवाडा ॥ १ ॥ बोलविले
बोलें बोल । धनी विठ्ठल सन्निध ॥ २ ॥ तरी मनीं नाहीं शंका । बळें एका
स्वामीच्या ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नये आम्हां । पुढें कामा गाबाळ ॥ ४ ॥
No comments:
Post a Comment