श्री तुकोबाराय यांनी संतांच्या अकृत्रिम प्रेमाचे वर्णन केले तसेच संतमहिमा गायिला, त्याविषयीचे अभंग.
संतमहिमा वर्णन (अभंग संख्या २२८)
२१७४.
श्रीसंतांचिया माथा चरणांवरी । साष्टांग हें करी दंडवत ॥ १ ॥ विश्रांती
पावलों सांभाळा उत्तरीं । वाढले अंतरीं प्रेमसुख ॥ २ ॥ डौरली हे काया
कृपेच्या वोरसें । नव्हे अनारिसें उद्धरलों ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मज न घडतां
सेवा । पूर्वपुण्यठेवा वोढवला ॥ ४ ॥
२१७५. अर्भकाचे साठीं । पंतें
हातीं धरिली पाटी ॥ १ ॥ तैसे संत जगीं । क्रिया करूनि दाविती अंगीं ॥ २ ॥
बाळकाचे चाली । माता जाणुनि पाऊल घाली ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नांव । जनासाठीं
उदकीं ठाव ॥ ४ ॥
२१७६. अवघा तो शकुन । हृदयीं देवाचें चिंतन ॥ १ ॥
येथें नसतां वियोग । लाभा उणें काय मग ॥ २ ॥ छंद हरीच्या नामाचा ।
शुचिर्भूत सदा वाचा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हरीच्या दासां । शुभ काळ अवघ्या दिशा ॥
४ ॥
२१७७. आम्हां सोयरे हरिजन । जनीं भाग्य निकिंचन ॥ १ ॥
ज्यांच्या धैर्या नाहीं भंग । भाव एकविध रंग ॥ २ ॥ भूकें तहानें चित्तीं ।
सदा देव आठविती ॥ ३ ॥ तुका म्हणे धन । ज्यांचें निज नारायण ॥ ४ ॥
२१७८.
अंगें अनुभव जाला मज । संतरजचरणांचा ॥ १ ॥ सुखी जालों या सेवनें । दुःख
नेणें यावरी ॥ २ ॥ निर्माल्याचें तुळसीदळ । विष्णुजळ चरणींचें ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे भावसार । करूनि फार मिश्रित ॥ ४ ॥
२१७९. आले संत पाय ठेविती
मस्तकीं । इहीं उभयलोकीं सरता केलों ॥ १ ॥ वंदीन पाउलें लोळेन चरणीं । आजि
इच्छाधणीं फिटईल ॥ २ ॥ अवघीं पूर्व पुण्यें जालीं सानुकूळ । अवघेंचि मंगळ
संतभेटी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कृतकृत्य जालों देवा । नेणें परी सेवा डोळां
देखें ॥ ४ ॥
२१८०. आम्हीं नाचों तेणें सुखें । वाहूं टाळी गातों
मुखें ॥ १ ॥ देव कृपेचा कोंवळा । शरणागता पाळी लळा ॥ २ ॥ आम्हां जाला हा
निर्धार । मागें तारिलें अपार ॥ ३ ॥ तुका म्हणे संतीं । वर्म दिलें आम्हां
हातीं ॥ ४ ॥
२१८१. आलिंगन घडे । मोक्ष सायुज्यता जोडे ॥ १ ॥ ऐसा
संतांचा महिमा । जाली बोलायाची सीमा ॥ २ ॥ तीर्थें पर्वकाळ । अवघीं
पायांपें सकळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । त्यांची केली पावे सेवा ॥ ४ ॥
२१८२.
आजिचें हें मज तुम्हीं कृपादान । दिले संतजन मायबापीं ॥ १ ॥ आलीं मुखावाटे
अमृतवचनें । उत्तीर्णता येणें नव्हे जन्में ॥ २ ॥ तुका म्हणे तुम्हीं उदार
कृपाळ । शृंगारिलें बाळ कवतुकें ॥ ३ ॥
२१८३. आवडीची न पुरे धणी ।
प्रीत मनीं बैसलीं ॥ १ ॥ नित्य नवा कळवळा । मायबाळामध्यें तो ॥ २ ॥ सुख
सुखा भेटों आलें । होय वाल्हें पोटींचें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ब्रह्मानंदें ।
संतवृंदें चरणापें ॥ ४ ॥
२१८४. अग्निमाजी गेलें । अग्नि होऊन तेंच
ठेलें ॥ १ ॥ काय उरलें तया पण । मागील तें नाम गुण ॥ २ ॥ लोह लागे परिसा
अंगीं । तोही भूषण जाला जगीं ॥ ३ ॥ सरिता ओहळा ओघा । गंगें मिळोनि जाल्या
गंगा ॥ ४ ॥ चंदनाच्या वासें । तरु चंदन जाले स्पर्शें ॥ ५ ॥ तुका जवळा
संतां पायीं । दुजेपणा ठाव नाहीं ॥ ६ ॥
२१८५. ऐशा भाग्यें ज्यालों ।
तरी धन्य जन्मा आलों ॥ १ ॥ रुळें तळील पायरी । संत पाय देती वरी ॥ २ ॥
प्रेमामृतपान । होईल चरणरजें स्नान ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सुखें । तयां हरतील
दुःखें ॥ ४ ॥
२१८६. एका हातीं टाळ एका हातीं चिपळिया । घालिती
हुंबरी एक वाहाताती टाळिया ॥ १ ॥ मातले वैष्णव नटती नाना छंदें । नाहीं
मोक्षपदीं चाड भजनीं आवडी ॥ २ ॥ हाका आरोळिया गीत वाद्य सुखसोहळे । जाय ते न
कळे केव्हां रजनीं दिवस ॥ ३ ॥ तीर्थीं नाहीं चाड नलगे जावे वनांतरा । तुका
म्हणे हरिहरात्मकचि पृथिवी ॥ ४ ॥
२१८७. ऐसे ऐसियानें भेटती ते साधु
। ज्यांच्या दर्शनें तुटे भवबंधु । जे कां सच्चिदानंदी नित्यानंदु । जे
कां मोक्षसिद्धी तीर्थवंद्यु रे ॥ धृ. ॥ भाव सर्व कारण मूळ बंदु । सदा
समबुद्धि नास्तिक्य भेदु । भूतकृपा मोडीं द्वेषकंदु । शत्रु मित्र पुत्र
समकरी बंधु रे ॥ २ ॥ मन बुद्धि काया वाचा शुद्ध करी । रूप सर्वत्र देखोनि
नमस्कारीं । लघुत्व सर्व भावें अंगीकारीं । सांडी मांडी मीतूंपण ऐसी थोरी
रे ॥ ३ ॥ अर्थकामचाड नाहीं चित्ता । मानामान मोह माया मिथ्या । वर्तें
समाधानी जाणोनि नेणता । साधु भेट देती तया अवचिता रे ॥ ४ ॥ मनीं दृढ धरीं
विश्वास । नाहीं सांडीमांडीचा सायास । साधुदर्शन नित्यकाळ त्यास । तुका
म्हणे जो विटला जाणीवेस रे ॥ ५ ॥
२१८८. ऐसा ज्याचा अनुभव । विश्व
देव सत्यत्वें ॥ १ ॥ देव तयां जवळी असे । पाप नासे दर्शनें ॥ २ ॥ कामक्रोधा
नाहीं चाली । भूतीं जाली समता ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भेदाभेद । गेला वाद खंडोनि
॥ ४ ॥
२१८९. उदकीं कालवी शेण मलमूत्र । तो होय पवित्र कासयानें ॥ १
॥ उद्धारासी ठाव नाहीं भाग्यहीना । विन्मुख चरणा संतांचिया ॥ २ ॥ दुखवी तो
बुडे सांगडीचा तापा । अतित्याई पापाचीच मूर्ति ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जेव्हां
फिरतें कपाळ । तरी अमंगळ योग होतो ॥ ४ ॥
२१९०. उजळलें भाग्य आतां ।
अवघी चिंता वारली ॥ १ ॥ संतदर्शनें हा लाभ । पद्मनाभ जोडला ॥ २ ॥ संपुष्ट
हें हृदयपेटी । करूनि पोटीं सांठवूं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे होता ठेवा । तो या
भावा सांपडला ॥ ४ ॥
२१९१. करणें तें देवा । हेचि एक पावे सेवा ॥ १ ॥
अवघें घडे येणें सांग । भक्त देवाचें तें अंग ॥ २ ॥ हेंचि एक वर्म । काय
बोलिलों तो धर्म ॥ ३ ॥ तुका म्हणे खरें । खरें त्रिवाचा उत्तरें ॥ ४ ॥
२१९२.
करितां या सुखा । अंतपार नाहीं लेखा ॥ १ ॥ माथां पडती संतपाय । सुख कैवल्य
तें काय ॥ २ ॥ ऐसा लाभ नाहीं । दुजा विचारितां कांहीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
गोड । तेथें पुरे माझें कोड ॥ ४ ॥
२१९३. कां नवजावें बैसोनि कथे ।
ऐसें ऐका हो श्रोते । पांडुरंग तेथें । उभा असे तिष्ठत ॥ १ ॥ म्हणऊनि करी
धीर । लक्ष लावूनि सादर । भवसिंधुपार । असेल ज्या तरणें ॥ २ ॥ कथे कांहीं
अणुमात्र । न बोलावा हा वृत्तांत । देवभक्तां चित्त । समरसीं खंडणा ॥ ३ ॥
कां वैष्णव पूजावे । ऐका घेईल जो भावें । चरणरजा शिवें । वोढविला मस्तक ॥ ४
॥ ऐसें जाणा हो निभ्रांत । देव वैष्णवांचा अंकित । अलिप्त अतीत । परमित
त्यासाठीं ॥ ५ ॥ घालोनि लोळणी । तुका आला लोटांगणीं । वंदी पायवणी ।
संतचरणींचें माथां ॥ ६ ॥
२१९४. काय माझी संत पाहती जाणीव । सर्व
माझा भाव त्यांचे पायीं ॥ १ ॥ कारण सरतें करा पांडुरंगीं । भूषणाची जगीं
काय चाड ॥ २ ॥ बोबड्या उत्तरीं म्हणे हरिहरि । आणीक भिकारी नेणें दुजें ॥ ३
॥ तुका म्हणे तुम्हीं विठ्ठलाचे दास । करितों मी आस उच्छिष्टाची ॥ ४ ॥
२१९५.
काय वाणूं आतां न पुरे हे वाणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसे ॥ धृ. ॥ थोरीव
सांडिली आपुली परिसें । नेणे सिवों कैसें लोखंडासी ॥ २ ॥ जगाच्या कल्याणा
संतांच्या विभूति । देह कष्टविती परोपकारें ॥ ३ ॥ भूतांची दया हें भांडवल
संतां । आपुली ममता नाहीं देहीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे सुख पराविया सुखें । अमृत
हें मुखें स्रवतसे ॥ ५ ॥
२१९६. काय सांगों आतां संतांचे उपकार । मज
निरंतर जागविती ॥ १ ॥ काय द्यावें त्यांसी व्हावें उतराई । ठेवितां हा
पायीं जीव थोडा ॥ २ ॥ सहज बोलणें हित उपदेश । करूनि सायास शिकविती ॥ ३ ॥
तुका म्हणे वत्स धेनुवेचे चित्तीं । तैसे मज येती सांभाळीत ॥ ४ ॥
२१९७.
कुळींची हे कुळदेवी । केली ठावी संतांनीं ॥ १ ॥ बरवें जाले शरण गेलों ।
उगविलों संकटीं ॥ २ ॥ आणिला ही रूपा बळें । करूनि खळें हरिदासीं ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे समागमें । नाचों प्रेमें लागलों ॥ ४ ॥
२१९८. केला कईवाड
संतांच्या आधारें । अनुभवें खरें कळों आलें ॥ १ ॥ काय जीवित्वाची धरूनियां
आशा । व्हावें गर्भवासा पात्र भेणें ॥ २ ॥ अबाळीनें जावें निश्चिंतीच्या
ठायां । रांडा रोटा वांयां करूं नये ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बळी देतां तें निधान ।
भिकेसाठी कोण राज्य देतो ॥ ४ ॥
२१९९. कोण त्याचा पार पावला
धुंडितां । पुढें विचारितां विश्वंभरा ॥ १ ॥ अणुरेणु सूक्ष्मस्थूळा पार
नाहीं । श्रुती नेती त्याही खुंटलिया ॥ २ ॥ फळांत कीटक येवढें आकाश । ऐसीं
तरुवरास अनेक किती ॥ ३ ॥ दाविले अनंतें अर्जुनासि पोटीं । आणीक त्या सृष्टि
कृष्ण लोक ॥ ४ ॥ तुका म्हणे लागा संतांचिये कासे । ठाव घेतां कैसे वांचा
जीवें ॥ ५ ॥
२२००. कोणा पुण्या फळ आलें । आजि देखिलीं पाउलें ॥ १ ॥
ऐसें नेणों नारायणा । संतीं सांभाळिलें दीना ॥ २ ॥ कोण लाभ काळ । दिन आजिचा
मंगळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाला । एवढा लाभ का विठ्ठला ॥ ४ ॥
२२०१. कोण
पुण्ये यांचा होईन सेवक । जीहीं द्वंद्वादिक दुराविलें ॥ १ ॥ ऐसीं वर्में
मज दावीं नारायणा । अंतरींच्या खुणा प्रकटोनि ॥ २ ॥ बहु अवघड असे संतभेटी ।
तरि जगजेठी करुणा केली ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मग नये वृत्तीवरी । सुखाचे
शेजारीं पहुडईन ॥ ४ ॥
२२०२. कृपाळू सज्जन तुम्ही संतजन । हेंचि
कृपादान तुमचें मज ॥ १ ॥ आठवण तुम्हीं द्यावी पांडुरंगा । कींव माझी सांगा
काकुलती ॥ २ ॥ अनाथ अपराधी पतित आगळा । परी पायांवेगळा नका करूं ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे तुम्ही निरविल्यावरी । मग मज हरि उपेक्षीना ॥ ४ ॥
२२०३. खळा
सदा क्षुद्र दृष्टी । करी कष्टी सज्जना ॥ १ ॥ करिती आपुलाले परी । धणीवरी
व्यापार ॥ २ ॥ दया संता भांडवल । वेची बोल उपकार ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आपुलालें
। उसंतिलें ज्यांनी तें ॥ ४ ॥
२२०४. गंगाजळा पाहीं पाठी पोट नाहीं ।
अवगुण तो कांहीं अमृतासी ॥ १ ॥ रवि दीप काळिमा काय जाणे हिरा । आणिकां
तिमिरा नाश तेणें ॥ २ ॥ कर्पूरकांडणी काय कोंडा कणी । सिंधू मेळवणी काय
चाले ॥ ३ ॥ परिस चिंतामणि आणिकाचा गुणी । पालटे लागोनि नव्हे तैसा ॥ ४ ॥
तुका म्हणे तैसे जाणा संतजन । सर्वत्र संपूर्ण गगन जैसे ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)
२२०५.
चिंतनें सरे तो धन्य धन्य काळ । सकळ मंगळ मंगळाचें ॥ १ ॥ संवसारसिंधु
नाहीं हरिदासां । गर्भवास कैसा नेणती ते ॥ २ ॥ जनवन ऐसें कृपेच्या सागरें ।
दाटला आभारें पांडुरंग ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा भक्तांचें बंधन । दाखविलें
भिन्न परी एक ॥ ४ ॥
२२०६. चिंता नाहीं गांवीं विष्णुदासांचिये । घोष
जयजयकार सदा ॥ १ ॥ नारायण घरीं सांठविलें धन । अवघेचि वाण तया पोटीं ॥ २ ॥
सवंग सकळां पुरे धणीवरी । सेवावया नारी नर बाळा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे येणें
आनंदी आनंदु । गोविंदें गोविंदु पिकविला ॥ ४ ॥
२२०७. जन्मा आलों
त्याचें । आजि फळ जालें साचें ॥ १ ॥ तुम्हीं सांभाळिलें संतीं । भय निरसली
खंतीं ॥ २ ॥ कृतकृत्य जालों । इच्छा केली ते पावलों ॥ ३ ॥ तुका म्हणे काळ ।
आतां करूं न शके बळ ॥ ४ ॥
२२०८. जिचें पीडे बाळ । प्राण तियेचा
विकळ ॥ १ ॥ ऐसा मातेचा स्वभाव । सूत्र दोरी एक जीव ॥ २ ॥ सुखाची विश्रांती ।
उमटे मातेचिये चित्तीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे संत । तुम्ही बहु कृपावंत ॥ ४ ॥
२२०९.
जुंझार ते एक विष्णुदास जगीं । पापपुण्य अंगीं नातळे त्या ॥ १ ॥ गोविंद
आसनीं गोविंद शयनीं । गोविंद त्यां मनीं बैसलासे ॥ २ ॥ उर्ध्वपुंड्र भाळ
कंठीं शोभे माळ । कांपिजे कळिकाळ तया भेणें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे शंखचक्रांचे
शृंगार । नामामृत सार मुखामाजी ॥ ४ ॥
२२१०. जे कां रंजले गांजले ।
त्यांसि म्हणे जो आपुले ॥ १ ॥ तोचि साधु ओळखावा । देव तेथेचि जाणावा ॥ २ ॥
मृदु सबाह्य नवनीत । तैसें सज्जनांचें चित्त ॥ ३ ॥ ज्यासि आपंगिता नाहीं ।
त्यासि धरी जो हृदयीं ॥ ४ ॥ दया करणें जे पुत्रासी । तेचि दासा आणि दासी ॥ ५
॥ तुका म्हणे सांगूं किती । तोचि भगवंताची मूर्ति ॥ ६ ॥
२२११. जें
ज्यांचें जेवण । तेंचि याचकांसी दान ॥ १ ॥ आतां जाऊं चोजवीत । जेथें वसतील
संत ॥ २ ॥ होतीं धालीं पोटें । मागें उरलीं उच्छिष्टें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
धांव । पुढें खुंटईल हांव ॥ ४ ॥
२२१२. तीर्थाटणे एकें तपें हुंबरती ।
नाथिले धरिती अभिमान ॥ १ ॥ तैसे विष्णुदास नव्हती साबडे । एकाचिया पडे
पायां एक ॥ २ ॥ अक्षरें आणिती अंगासी जाणीव । इच्छा तें गौरव पूज्य व्हावें
॥ ३ ॥ तुका म्हणे विधिनिषेधाचे डोहीं । पडलें त्यां नाहीं देव कधीं ॥ ४ ॥
२२१३.
तुम्हीं पाय संतीं । माझे ठेवियले चित्तीं ॥ १ ॥ आतां बाधूं न शके काळ ।
जाली विषमें शीतळ ॥ २ ॥ भय नाहीं मनीं । देव वसे घरीं रानीं ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे भय । आम्हां स्वप्नीं तेंही नये ॥ ४ ॥
२२१४. तुम्ही संत
मायबाप कृपावंत । काय मी पतित कीर्ति वाणूं ॥ १ ॥ अवतार तुम्हां धराया कारण
। उद्धरावे जन जड जीव ॥ २ ॥ वाढावया सुख भक्ति भाव धर्म । कुळाचार नाम
विठोबाचें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे गुण चंदनाचें अंगीं । तैसे तुम्ही जगीं संतजन ॥
४ ॥
२२१५. तेंच किती वारंवार । बोलों फार बोलिलें ॥ १ ॥ आतां माझे
दंडवत । तुमच्या संत चरणांसी ॥ २ ॥ आवडी तें नीच नवी । जाली जीवीं वसती ॥ ३
॥ तुका म्हणे बरवें जालें । घरा आलें बंदरीचें ॥ ४ ॥
२२१६. ते माझे
सोयरे सज्जन सांगाती । पाय आठविती विठोबाचे ॥ १ ॥ येरा मान विधिपाळणापुरते
। देवाचीं तीं भुतें म्हणोनियां ॥ २ ॥ सर्वभावें जालों वैष्णवांचा दास ।
करीन त्यांची आस उच्छिष्टाची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जैसे आवडती हरिदास । तैसी
नाहीं आस आणिकांची ॥ ४ ॥
२२१७. तृषाकाळीं उदक भेटी । पडे मिठी
आवडीची ॥ १ ॥ ऐसियाचा हो कां संग । जिवलग संतांचा ॥ २ ॥ मिष्टान्नाचा योग
भुके । म्हणतां चुके पुरेसें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माते बाळा । कळवळा भेटीचा ॥ ४
॥
२२१८. दसरा दिवाळी तोचि माझा सण । सखे हरिजन भेटतील ॥ १ ॥ अमुप
जोडिल्या पुण्याचिया राशी । पार त्या सुखासी नाहीं लेखा ॥ २ ॥ धन्य दिवस
आजी झाला सोनियाचा । पिकली हे वाचा रामनामें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे काय होऊं
उतराई । जीव ठेवूं पायीं संतांचिये ॥ ४ ॥
२२१९. दास जालों
हरिदासांचा । बुद्धिकायामनें वाचा ॥ १ ॥ तेथें प्रेमाचा सुकाळ ।
टाळमृदंगकल्लोळ । नासे दुष्टबुद्धि सकळ । समाधि हरिकीर्तनीं ॥ २ ॥ ऐकतां
हरिकथा । भक्ति लागे त्या अभक्तां ॥ ३ ॥ देखोनि कीर्तनाचा रंग । कैसा उभा
पांडुरंग ॥ ४ ॥ हें सुख ब्रह्मांदिका । नाहीं नाहीं म्हणे तुका ॥ ५ ॥
२२२०.
दासां सर्वकाळ । तेथें सुखाचा कल्लोळ ॥ १ ॥ जेथें वसती हरीचे दास । पुण्य
पिके पापा नास ॥ २ ॥ फिरे सुदर्शन । घेऊनियां नारायण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे घरीं
। होय म्हणियारा कामारी ॥ ४ ॥
२२२१. देवाचा भक्त तो देवासीच गोड ।
आणिकांसी चाड नाहीं त्याची ॥ धृ. ॥ कवणाचा सोइरा नव्हेच सांगाती । अवघियां
हातीं अंतरला ॥ २ ॥ निष्काम वेडें म्हणती बापुडें । अवघियां सांकडें जाला
कैसा ॥ ३ ॥ माझें ऐसें तया न म्हणती कोणी । असे रानीं वनीं भलते ठायीं ॥ ४ ॥
प्रातः स्नान करी विभूतिचर्चन । देखोनियां जन निंदा करी ॥ ५ ॥ कंठीं
तुळसीमाळा बैसोनि निराळा । म्हणती या चांडाळा काय जालें ॥ ६ ॥ गातां शंका
नाहीं बैसे भलतें ठायीं । शिव्या देती आईबाप भाऊ ॥ ७ ॥ घरीं बाइल म्हणे
कोठें व्याली रांड । बरें होतें षंढ मरता तरी ॥ ८ ॥ जन्मोनि जाला अवघियां
वेगळा । म्हणोनि गोपाळा दुर्लभ तो ॥ ९ ॥ तुका म्हणे जो संसारा रुसला ।
तेणेंचि ठाकिला सिद्धपंथ ॥ १० ॥
२२२२. देवासी अवतार भक्तांसी संसार ।
दोहींचा विचार एकपणें ॥ १ ॥ भक्तांसी सोहळे देवाचिया अंगें । देव
त्यांच्या संगें सुख भोगी ॥ २ ॥ देवें भक्तां रूप दिलासे आकार । भक्तीं
त्याचा पार वाखाणिला ॥ ३ ॥ एका अंगीं दोन्ही झालीं हे निर्माण । देवभक्तपण
स्वामिसेवा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे येथें नाहीं भिन्नभाव । भक्त तोचि देव देव
भक्त ॥ ५ ॥
२२२३. धन्य काळ संतभेटी । पायीं मिठी पडली तो ॥ १ ॥
संदेहाची सुटली गाठी । जालों पोटीं शीतळ ॥ २ ॥ भवनदीचा जाला तारा । या
उत्तरा प्रसादें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मंगळ आतां । कोण दाता याहुनि ॥ ४ ॥
२२२४.
धन्य ते संसारीं । दयावंत जे अंतरीं ॥ १ ॥ येथें उपकारासाठीं । आले घर
ज्यां वैकुंठीं ॥ २ ॥ लटिकें वचन । नाहीं देहीं उदासीन ॥ ३ ॥ मधुरा वाणी
होटीं । तुका म्हणे वाव पोटीं ॥ ४ ॥
२२२५. धरावा तो बरा । ठाव
वसतीचा थारा ॥ १ ॥ निजलिया जागविती । निज पुरवूनि देती ॥ २ ॥ एक वेवसाव ।
त्याचा संग त्यांचा जीव ॥ ३ ॥ हितें कळे हित । ग्वाही एक एकां चित्त ॥ ४॥
विषमाचें कांहीं । आड तया एक नाहीं ॥ ५ ॥ तुका म्हणे बरीं । घरा येतील
त्यापरी ॥ ६ ॥
२२२६. न करावी स्तुति माझी संतजनीं । होईल या वचनीं
अभिमान ॥ १ ॥ भारें भवनदी नुतरवे पार । दुरावती दूर तुमचे पाय ॥ २ ॥ तुका
म्हणे गर्व पुरवील पाठी । होईल माझ्या तुटी विठोबाची ॥ ३ ॥
२२२७.
नमावे पाय हें माझें उचित । आशीर्वादें हित तुमचिया ॥ १ ॥ कृपेचा वोरस न
समाये पोटीं । म्हणोनि उफराटीं वचनें हीं ॥ २ ॥ तुमची उष्टावळी तें माझें
भोजन । झाडावें अंगण केरपुंजे ॥ ३ ॥ परि ऐसें पुण्य नाहीं माझें गांठीं ।
जेणें पडे मिठी पायांसवें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे राहे आठवण चित्तीं । ऐसी कृपा
संतीं केली तुम्हीं ॥ ५ ॥
२२२८. न लगे चंदना पुसावा परिमळ ।
वनस्पतिमेळ हाकारूनि ॥ १ ॥ अंतरींचें धांवे स्वभावे बाहेरी । धरितांही परी
आवरेना ॥ २ ॥ सूर्य नाहीं जागे करीत या जना । प्रकाशकिरणा कर म्हूण ॥ ३ ॥
तुका म्हणे मेघ नाचवी मयूरें । लपवितां खरें येत नाहीं ॥ ४ ॥
२२२९.
नाचे टाळी पिटी । प्रेमें अंग धरणीं लोटी ॥ १ ॥ माझे सखे ते सज्जन । भोळे
भाविक हरिजन ॥ २ ॥ न धरिती लाज । नाहीं जनासवें काज ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दाटे ।
कंठ नेत्रीं जळ लोटे ॥ ४ ॥
२२३०. नाहीं संतपण मिळत हें हाटीं ।
हिंडतां कपाटीं रानीं वनीं ॥ १ ॥ नये मोल देतां धनाचिया राशी । नाहीं तें
आकाशीं पाताळीं तें ॥ २ ॥ तुका म्हणे मिळे जिवाचिये साठीं । नाहीं तरी
गोष्टी सांगों नये ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२२३१. नाहीं साजत हा मोठा । मज
अळंकार खोटा ॥ १ ॥ असें तुमचा रजरेण । संतपायींची वाहाण ॥ २ ॥ नाहीं
स्वरूपीं ओळखीं । भक्तिभाव करीं देखीं ॥ ३ ॥ नाहीं शून्याकारीं । क्षर ओळखी
अक्षरीं ॥ ४ ॥ नाहीं विवेक या ठायीं । आत्मा अनात्मा तें काई ॥ ५ ॥ कांहीं
नव्हे तुका । पायां पडेन हें ऐका ॥ ६ ॥
२२३२. परमेष्ठिपदा । तुच्छ
मानिती सर्वदा ॥ १ ॥ हेंचि ज्यांचें धन । सदा हरीचें चिंतन ॥ २ ॥
इंद्रपदादिक भोग । भोग नव्हे तो भवरोग ॥ ३ ॥ सार्वभौमराज्य । त्यांसि
कांहीं नाहीं काज ॥ ४ ॥ पाताळींचे आधिपत्य । तें तों मानिती विपत्य ॥ ५ ॥
योगसिद्धिसार । त्यांसि वाटे तें असार ॥ ६ ॥ मोक्षायेवढें सुख । सुख नव्हे
तेंचि दुःख ॥ ७ ॥ तुका म्हणे हरीविण । त्यांसि वाटे अवघा शीण ॥ ८ ॥
२२३३.
पवित्र तो देह वाणी पुण्यवंत । जो वदे अच्युत सर्वकाळ ॥ १ ॥ तयाच्या
चिंतनें तरतील दोषी । जळतील राशी पातकांच्या ॥ २ ॥ देव इच्छी रज चरणींची
माती । धांवत चालती मागें मागें ॥ ३ ॥ काय त्यां उरले वेगळें आणीक ।
वैकुंठनायक जयां कंठीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे देवभक्तांचा संगम । तेथें ओघ नाम
त्रिवेणीचा ॥ ५ ॥
२२३४. पाप ताप दैन्य जाय उठाउठी । जालिया या भेटी
हरिदासांची ॥ १ ॥ ऐसें बळ नाहीं आणिकांचे अंगीं । तप तीर्थ जगीं दान व्रत ॥
२ ॥ चरणींचें रज वंदी शूळपाणी । नाचती कीर्तनीं त्यांचे माथीं ॥ ३ ॥ भव
तरावया उत्तम हे नाव । भिजों नेदी पाव हात कांहीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मना
जालें समाधान । देखिल्या चरण वैष्णवांचे ॥ ५ ॥
२२३५. पुण्य फळलें
बहुतां दिवसां । भाग्यउदयाचा ठसा । झालों सन्मुख तो कैसा । संतचरण पावलों ॥
१ ॥ आजि फिटलें माझें कोडें । भवदुःखाचें सांकडें । कोंदाटलें पुढें ।
परब्रह्म सांवळें ॥ २ ॥ आलिंगनें संतांचिया । दिव्य झाली माझी काया । मस्तक
हें पायां- । वरी त्यांच्या ठेवितां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे धन्य झालों । सुखें
संतांचिया धालों । लोटांगणीं आलों । पुढें भार देखोनी ॥ ४ ॥
२२३६.
पुण्यवंत व्हावें । घेतां सज्जनांचीं नांवें ॥ १ ॥ नेघे माझी वाचा तुटी ।
महालाभ फुकासाठीं ॥ २ ॥ विश्रांतीचा ठाव । पायीं संतांचिया भाव ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे पापें । जाती संतांचिया जपें ॥ ४ ॥
२२३७. पुनीत केलें
विष्णुदासीं । संगें आपुलिया दोषी ॥ १ ॥ कोण पाहे तयांकडे । वीर विठ्ठलाचे
गाढे । अशुभ त्यांपुढें । शुभ होऊनियां ठाके ॥ २ ॥ प्रेमसुखाचिया राशी ।
पाप नाहीं ओखदासी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे त्यांनीं । केली वैकुंठ मेदिनी ॥ ४ ॥
२२३८.
पूजा समाधान । अतिशय वाढे शीण ॥ १ ॥ हें तो जाणां तुम्ही संत । आहे बोलिली
ती नीत ॥ २ ॥ पाहिजे तें केलें । सहज प्रसंगी घडलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
माथां । पायीं माझा तुम्हां संतां ॥ ४ ॥
२२३९. पूज्या पूज्यमान ।
कथे उभे हरिजन ॥ १ ॥ ज्याची कीर्ति वाखाणिती । तेथें ओतली ते मूर्ति ॥ २ ॥
देहाचा विसर । केला आनंदें संचार ॥ ३ ॥ गेला अभिमान । लाज बोळविला मान ॥ ४ ॥
शोक मोह चिंता । यांची नेणती ते वार्ता ॥ ५ ॥ तुका म्हणे सखे । विठोबाचि
ते सारिखे ॥ ६ ॥
२२४०. प्रमाण त्याच्या बोला। देव भक्ताचा अंकिला ॥ १
॥ न पुसतां जातां नये । खालीं बैसतांही भिये । अवघा त्याचा होय । जीव
भावासहित ॥ २ ॥ वदे उपचारें वाणी । कांहीं माग म्हणऊनि ॥ ३ ॥ उदासीनाच्या
लागें । तुका म्हणे धांवें मागें ॥ ४ ॥
२२४१. प्रेम देवाचें देणें ।
देहभाव जाय जेणें । न धरावी मनें । शुद्धी देशकाळाची ॥ १ ॥ मुक्त
लज्जाविरहित । भाग्यवंत हरिभक्त । जाले वोसंडत । नामकीर्ति पवाडे ॥ २ ॥
जोडी जाली अविनाश । जन्मोनि जाले हरीचे दास । त्यांस नव्हे गर्भवास ।
परब्रह्मीं सौरस ॥ ३ ॥ हेचि वाहाती संकल्प । पुण्यप्रसंगाचे जप । तुका
म्हणे पाप । गांवीं नाहीं हरिजना ॥ ४ ॥
२२४२. बरवें देशाउर जालों ।
काय बोलें बोलावें ॥ १ ॥ लाभें लाभ दुणावला । जीव धाला दर्शनें ॥ २ ॥
भाग्यें जाली संतभेटी । आवडी पोटीं होती ते ॥ ३ ॥ तुका म्हणे श्रम केला ।
अवघा आला फळासी ॥ ४ ॥
२२४३. बोलिलों जैसे बोलविलें देवें । माझें
तुम्हां ठावें जातिकुळ ॥ १ ॥ करा क्षमा कांहीं नका धरूं कोप । संत मायबाप
दीनावरी ॥ २ ॥ वाचेचा चाळक जाला दावी वर्म । उचित ते धर्म मजपुढें ॥ ३ ॥
तुका म्हणे पुढें अपराध नेणतां । द्यावा मज आतां ठाव पायीं ॥ ४ ॥
२२४४.
ब्रह्मज्ञान जरी कळे उठाउठी । तरि कां हिंपुटीं वेदशास्त्रें ॥ धृ. ॥
शास्त्रांचें भांडण तप तीर्थाटन । पूर्वीचें भ्रमण याजसाठीं ॥ २ ॥ याजसाठीं
जप याजसाठीं तप । व्यासेंही अमुप ग्रंथ केले ॥ ३ ॥ याजसाठीं संतपाय हे
सेवावे । तरिच तरावें तुका म्हणे ॥ ४ ॥
२२४५. भक्त ऐसे जाणा जे
देहीं उदास । गेलें आशापाश निवारूनि ॥ १ ॥ विषय तो त्यांचा जाला नारायण ।
नावडे जन धन माता पिता ॥ २ ॥ निर्वाणीं गोविंद असे मागेंपुढें । कांहींच
सांकडें पडों नेदी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सत्य कर्मा व्हावे साह्य । घातलिया भय
नर्का जाणें ॥ ४ ॥
२२४६. भक्ताचा महिमा भक्तचि जाणती । दुर्लभ या
गति आणिकांसी ॥ १ ॥ जाणोनि नेणते जाले तेणें सुखें । न बोलोनि मुखें
बोलताती ॥ २ ॥ अभेदूनि भेद राखियेला अंगीं । वाढावया जगीं प्रेमसुख ॥ ३ ॥
टाळघोळ कथा प्रेमाचा सुकाळ । मूढ लोकपाळ तरावया ॥ ४ ॥ तुका म्हणे हें तों
आहे तयांठावें । तिहीं एक्याभावें जाणीतला ॥ ५ ॥
२२४७. भक्तिसुखें
जे मातले । ते कळिकाळा शूर जाले ॥ १ ॥ हातीं बाण हरिनामाचे । वीर गर्जति
विठ्ठलाचे ॥ २ ॥ महा दोषां आला त्रास । जन्ममरणां केला नास ॥ ३ ॥
सहस्रनामाची आरोळी । एक एकाहुनि बळी ॥ ४ ॥ नाहीं आणिकांचा गुमान । ज्याचें
अंकित त्यावांचून ॥ ५ ॥ तुका म्हणे त्यांच्या घरीं । मोक्षसिद्धी या कामारी
॥ ६ ॥
२२४८. भाग्यवंता हेंचि जोडी । परवडी संतांची ॥ १ ॥ धन घरीं
पांडुरंग । अभंग जें सरेना ॥ २ ॥ जनाविरहित हा लाभ । टांचें नभ सांठवणें ॥ ३
॥ तुका म्हणे विष्णुदासां । नाहीं आशा दुसरी ॥ ४ ॥
२२४९. भार
देखोनि वैष्णवांचे । दूत पळाले यमाचे ॥ १ ॥ आले आले वैष्णववीर । काळ कांपती
असुर ॥ २ ॥ गरुडटकयाच्या भारें । भूमी गर्जे जयजयकारें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
काळ । पळे देखोनियां बळ ॥ ४ ॥
२२५०. भावबळें विष्णुदास । नाहीं नाश
पावत ॥ १ ॥ योगभाग्यें घरा येती । सर्व शक्ति चालत ॥ २ ॥ पित्याचें जें काय
धन । पुत्रा कोण वंचील ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कडे बैसों । तेणें असों निर्भर ॥ ४
॥
२२५१. मनीं वसे त्याचें आवडे उत्तर । वाटे समाचार घ्यावा ऐसें ॥ १
॥ जातीचें तें झुरे येरयेरासाठीं । वियोगेंही तुटी नेघे कधीं ॥ २ ॥ भेटीची
अपेक्षा वारता आदर । पुसे नव्हे धीर मागुतालें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझ्या
जीवाचें जीवन । सोईरे हरिजन प्राणसखे ॥ ४ ॥
२२५२. माउलीची चाली
लेंकराचे ओढी । तयालागीं काढी प्राण प्रीति ॥ १ ॥ ऐसी बळिवंत आवडी जी देवा ।
संतमहानुभावा विनवितों ॥ २ ॥ मोहें मोहियेलें सर्वकाळ चित्त । विसरु तो
घेत नाहीं क्षण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दिला प्रेमाचा वोरस । सांभाळिले दास आपुले
ते ॥ ४ ॥
२२५३. माझिये जातीचें मज भेटो कोणी । आवडीची धणी फेडावया ॥
१ ॥ आवडे ज्या हरि अंतरापासूनि । ऐसियांचे मनीं आर्त माझे ॥ २ ॥ तयालागीं
जीव होतो कासावीस । पाहातील वास नयन हे ॥ ३ ॥ सुफळ हा जन्म होईल तेथून ।
देतां आलिंगन वैष्णवांसीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तोचि सुदिन सोहळा । गाऊं या
गोपाळा धणीवरी ॥ ५ ॥
२२५४. मातेचिये चित्तीं । अवघी बाळकाची
व्याप्ति ॥ १ ॥ देह विसरे आपुला । जवळी घेतां सीण गेला ॥ २ ॥ दावी
प्रेमभातें । आणि अंगावरी चढतें ॥ ३ ॥ तुका संतांपुढें । पायीं झोंबे लाडें
कोडें ॥ ४ ॥
२२५५. माझीया मीपणावरी पडो पाषाण । जळो हें भूषण नाम
माझें । पापा नाहीं पार दुःखाचे डोंगर । जालों ये भूमीसी ओझें ॥ १ ॥ काय
विटंबना सांगों किती । पाषाण फुटती ऐसें दुःख । नर नारी सकळ उत्तम चांडाळ ।
न पाहाती डोळां माझें मुख ॥ २ ॥ काया वाचा मनें अघटित करणें । चर्म चक्षु
हात पाय । निंदा द्वेष घात विश्वासीं व्यभिचार । आणिक सांगों किती काय ॥ ३ ॥
लक्ष्मीमदें मातें घडले महा दोष । पत्नी दोनी भेदाभेद । पितृवचनीं घडली
अवज्ञा अविचार । कुटिळ कुचरवादी निंद्य ॥ ४ ॥ आणीक किती सांगों तें अवगुण ।
न वळे जिव्हा कांपे मन । भूतदया उपकार नाहीं शब्दा धीर । विषयीं लंपट
शब्दहीन ॥ ५ ॥ संत महानुभाव ऐका हें उत्तर । अवगुण अविचार वृद्धि पापा ।
तुका म्हणे सरतें करा पांडुरंगीं । शरण आलों मायबापा ॥ ६ ॥
२२५६.
मायेवरी सत्ता आवडीची बाळा । संकोचोनि लळा प्रतिपाळी ॥ १ ॥ अपराध माझे न
मनावें मनीं । तुम्ही संतजनीं मायबापीं ॥ २ ॥ आरुषावचनी लेंकुराची आळी ।
साहोनि कवळी मागुताली ॥ ३ ॥ तुका म्हणे अंगीं काय नाहीं सत्ता । परी
निष्ठुरता उपजेना ॥ ४ ॥
२२५७. मुक्तिपांग नाहीं विष्णुचिया दासां ।
संसार तो कैसा न देखती ॥ १ ॥ बैसला गोविंद जडोनियां चित्तीं । आदि तेचि
अंतीं अवसानीं ॥ २ ॥ भोग नारायणा देऊनि निराळीं । ओविया मंगळीं तोचि गाती ॥
३ ॥ बळ बुद्धि त्यांची उपकारासाठीं । अमृत तें पोटीं सांठविलें ॥ ४ ॥
दयावंत तरी देवाच सारखीं । आपली पारखीं नोळखती ॥ ५ ॥ तुका म्हणे त्यांचा
जीव तोचि देव । वैकुंठ तो ठाव वसती ते ॥ ६ ॥
२२५८. मोकळे मन रसाळ
वाणी । याचि गुणीं संपन्न ॥ १ ॥ लक्ष्मी ते ऐशा नांवें । भाग्यें ज्यावें
तरि त्यांनीं ॥ २ ॥ नमन ते नम्रता अंगीं । नेघे रंगीं पालट ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे त्यांची नांवें । घेतां व्हावें संतोषी ॥ ४ ॥
२२५९. युक्ति
तंव जाल्या कुंठित सकळां । उरली हे कळा जीवनाची ॥ १॥ संतचरणीं भावें
ठेविलें मस्तक । जोडोनि हस्तक राहिलोंसें ॥ २ ॥ जाणपणे नेणें कांहींच
प्रकार । साक्षीतें अंतर अंतरासी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुम्ही केलें अभयदान ।
तेणें समाधान राहिलोंसें ॥ ४ ॥
२२६०. लवविलें तयासवें लवे जाती ।
अभिमाना हातीं सांपडेना ॥ १ ॥ भोळिवेचें लेणें विष्णुदासां साजे । तेथें
भाव दुजे हारपती ॥ २ ॥ अर्चन वंदन नवविधा भक्ति । दया क्षमा शांति तये
ठायीं ॥ ३ ॥ तये गांवीं नाहीं दुःखाची वसति । अवघाचि भूतीं नारायण ॥ ४ ॥
अवघेचि जालें सोंवळें ब्रह्मांड । विटाळाचे तोंड न देखती ॥ ५ ॥ तुका म्हणे
गाजे वैकुंठीं सोहळा । याही भूमंडळामाजी कीर्ति ॥ ६ ॥
२२६१. लेंकरा
लेववी माता अळंकार । नाहीं अंतपार आवडीसी ॥ १ ॥ कृपेचें पोसणें तुमचें मी
दीन । आजि संतजन मायबाप ॥ २ ॥ आरुषा उत्तरीं संतोषे माउली । कवळुनि घाली
हृदयांत ॥ ३ ॥ पोटा आले त्याचे नेणे गुणदोष । कल्याणचि आस असावी हे ॥ ४ ॥
मनाची ते चाली मोहाचिये सोई । ओघ गंगा काई परतों जाणें ॥ ५ ॥ तुका म्हणे
कोठें उदार मेघां शक्ति । माझी तृषा किती चातकाची ॥ ६॥
२२६२.
लेंकुराचें हित । वाहे माउलीचें चित्त ॥ १ ॥ ऐसी कळवळ्याची जाती । करी
लाभाविण प्रीति ॥ २ ॥ पोटीं भार वाहे । त्याचें सर्वस्वही साहे ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे माझें । तुम्हां संतांवरी ओझें ॥ ४ ॥
२२६३. वक्त्या आधीं मान ।
गंध अक्षता पूजन । श्रोता यति झाला जाण । तरी त्या नाहीं उचित ॥ १ ॥ शीर
सर्वांगा प्रमाण । यथाविधि कर चरण । धर्माचें पाळण । सकळीं सत्य करावें ॥ २
॥ पट्ट पुत्र सांभाळी । पिता त्याची आज्ञा पाळी । प्रमाण सकळीं । ते
मर्यादा करावी ॥ ३ ॥ वरासनीं पाषाण । तो न मानावा सामान्य । येर उपकरणें ।
सोनियाचीं परी नीच ॥ ४ ॥ सोनियाचा पैंजण । मुगुटमणि केला हीण । जयाचें कारण
। तया ठायीं अळंकार ॥ ५ ॥ सेवका स्वामीसाठीं मान । त्यांचें नाम त्यांचें
धन । तुका म्हणे जाण । तुम्ही संत यदर्थी ॥ ६ ॥
२२६४. वाट वैकुंठीं
पाहाती । भक्त कैं पां येथें येती । तयां जन्ममरणखंती । नाहीं चित्तीं
परलोक ॥ १ ॥ धन्य धन्य हरीचे दास । तयां सुलभ गर्भवास । ब्रह्मादिक करिती
आस । तीर्थे वास भेटीची ॥ २ ॥ कथाश्रवण व्हावयास । यमधर्मा थोर आस । पाहे
रात्रंदिवस । वाट कर जोडोनि ॥ ३ ॥ रिद्धिसिद्धि न पाचारितां । त्या धुंडिती
हरिभक्ता । मोक्षसायुज्यता । वाट पाहे भक्तांची ॥ ४ ॥ असती जेथें उभे ठेले
। सदा प्रेमसुखें धाले । आणीकही उद्धरिलें । महादोषी चांडाळ ॥ ५ ॥ सकळ
करिती त्यांची आस । सर्वभावें ते उदास । धन्य भाग्य त्यांस । तुका म्हणे
दर्शनें ॥ ६ ॥
२२६५. वैष्णवांसंगती सुख वाटे जीवा । आणीक मी देवा
कांहीं नेणें ॥ १ ॥ गायें नाचें उड़ें आपुलिया छंदें । मनाच्या आनंदें
आवडीनें ॥ २ ॥ लाज भय शंका दुराविला मान । न कळे साधन यापरतें ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे आतां आपुल्या सायासें । आम्हां जगदीशें सांभाळावें ॥ ४ ॥
२२६६.
वैष्णव तो जया । अवघी देवावरी माया ॥ १ ॥ नाहीं आणीक प्रमाण । तन धन तृण
जन ॥ २ ॥ पडतां जडभारी । नेमा न टळे निर्धारीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे याती । हो
कां तयाची भलती ॥ ४ ॥
२२६७. शुद्धबीजा पोटीं । फळें रसाळ गोमटीं ॥ १
॥ मुखीं अमृताची वाणी । देह देवाचे कारणीं ॥ २ ॥ सर्वांग निर्मळ । चित्त
जैसें गंगाजळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाती । ताप दर्शनें विश्रांति ॥ ४ ॥
२२६८.
हींच त्यांची पंचभूतें । जीवन भातें प्रेमाचें ॥ १ ॥ कळवळा धरिला संतीं ।
ते निगुती कैवाड ॥ २ ॥ हाच काळ वर्तमान । समाधान ही संपत्ती ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे दिवसरातीं । हेंचि खाती अन्न ते ॥ ४ ॥
२२६९. सकळ चिंतामणी
शरीर । जरी जाय अहंकार समूळ आशा । निंदा हिंसा नाहीं कपट देहबुद्धि ।
निर्मळ स्फटिक जैसा ॥ १ ॥ मोक्षाचें तीर्थ न लगे वाराणसी । येती तयापासीं
अवघीं जनें । तीर्थांसी तीर्थ जाला तोचि एक । मोक्ष तेणें दर्शनें ॥ २ ॥ मन
शुद्ध तया काय करिसी माळा । मंडित सकळां भूषणांसी । हरीच्या गुणें
गर्जताति सदा । आनंद तया मानसीं ॥ ३ ॥ तन मन धन दिलें पुरुषोत्तमा । आशा
नाहीं कवणाची । तुका म्हणे तो परिसाहूनि आगळा । काय महिमा वर्णूं त्याची ॥ ४
॥
२२७०. संसारसोहळे भोगिती सकळ । भक्तां त्याचें बळ विठोबाचें ॥ १ ॥
भय चिंता धाक न मनिती मनीं । भक्तां चक्रपाणि सांभाळीत ॥ २ ॥ पाप पुण्य
त्यांचें धरूं न शके अंग । भक्तांसी श्रीरंग सर्वभावें ॥ ३ ॥ नव्हती ते
मुक्त आवडे संसार । देव त्यांचा भार सर्व वाहे ॥ ४ ॥ तुका म्हणे देव भक्तां
वेळाईत । भक्त ते निश्चिंत त्याचियानें ॥ ५ ॥
२२७१. संतांच्या
पादुका घेईन मोचे खांदीं । हातीं टाळ दिंडी नाचेन पुढें ॥ १ ॥ भजनविधि
नेणें साधन उपाय । सकळ सिद्धि पाय हरिदासांचे ॥ २ ॥ ध्यान गति मति आसन
समाधि । हरिनाम गोविंदीं प्रेमसुख ॥ ३ ॥ नेणतां निर्लज्ज नेणें नादभेद ।
सुखें हा गोविंद गाऊं गीतीं ॥ ४ ॥ सर्व जोडी मज गोत आणि वित्त । तुका म्हणे
संतमहंतपाय ॥ ५ ॥
२२७२. संतचरणरज लागतां सहज । वासनेचें बीज जळोनि
जाय ॥ १ ॥ मग रामनामीं उपजे आवडी । सुख घडोघडी वाढों लागे ॥ २ ॥ कंठीं
प्रेम दाटे नयनीं नीर लोटे । हृदयीं प्रगटे रामरूप ॥ ३ ॥ तुका म्हणे साधन
सुलभ गोमटे । परि उपतिष्ठें पूर्वपुण्यें ॥ ४ ॥
२२७३. संतांनीं सरता
केलों तैशापरी । चंदनीं ते बोरी व्यापियेली ॥ १ ॥ गुण दोष याती न विचारी
कांहीं । ठाव दिला पायीं आपुलिया ॥ २ ॥ तुका म्हणे आलें समर्थाच्या मना ।
तरि होय राणा रंक त्याचा ॥ ३ ॥
२२७४ संकोचित जीव महत्त्वाच्या भारें
। दासत्वचि बरें बहु वाटे ॥ १ ॥ कळावी जी माझी आवडी हे संतां । देणें तरि
आतां हेंचि द्यावें ॥ २ ॥ तुमचे चरण पावविलों सेवा । म्हणऊनि हेवा हाचि
करीं ॥ ३ ॥ विनवुनी तुका वंदितो चरण । लेखा रजरेण चरणींचा ॥ ४ ॥
२२७५.
संत पाउलें साजिरीं । गंगा आली आम्हांवरी ॥ १ ॥ जेथे पडे रजधुळी । तेथें
करावी आंघोळी ॥ २ ॥ सेतुबंध वाराणसी । अवघी तीर्थे तयापासीं ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे धन्य झालों । संत सागरी मिळालों ॥ ४ ॥
२२७६. संत आले घरा ।
तों मी अभागी दातारा ॥ १ ॥ कासयानें पूजा करूं । चरण हृदयींच धरूं ॥ २ ॥
काया कुरवंडी । करून ओंवाळून सांडी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भावें । हात जोडीं असो
ठावें ॥ ४ ॥
२२७७. संत मारगी चालती । त्यांची लागो मज माती ॥ १ ॥
काय करावी साधनें । काय एक नव्हे तेणें ॥ २ ॥ शेष घेईन उच्छिष्ट । धाय
धणीवरी पोट ॥ ३ ॥ तुका म्हणे संतां पायीं । जीव ठेविला निश्चयीं ॥ ४ ॥
२२७८.
संत गातीं हरिकीर्तनीं । त्यांचें घेइन पायवणी ॥ १ ॥ हेंचि तप तीर्थ माझें
। आणीक मी नेणें दुजें ॥ २ ॥ काया कुरवंडी करीन । संत महंत ओंवाळीन ॥ ३ ॥
संत महंत माझी पूजा । आन भाव नाहीं दुजा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे नेणें कांहीं ।
अवघे आहे संतांपायीं ॥ ५ ॥
२२७९. संतसेवेसी अंग चोरी । दृष्टी न पडो
तयावरी ॥ १ ॥ ऐसियासी व्याली रांड । जळो जळो तिचें तोंड ॥ २ ॥ संतचरणीं
ठेवितां भाव । आपेंआप भेंटें देव ॥ ३ ॥ तुका म्हणे संतसेवा । माझ्या
पूर्वजांचा ठेवा ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)
२२८०. संतांसी क्षोभवी कोण्याही
प्रकारें । त्याचें नव्हे बरें उभयलोकीं ॥ १ ॥ देवाचा तो वैरी शत्रु
दावेदार । पृथ्वीही थार नेदी तया ॥ २ ॥ संतांपाशी ज्याचा नुरेचि विश्वास ।
त्याचें जाले दोष बळिवंत ॥ ३ ॥ तुका म्हणे क्षीर वासराच्या अंगें । किंवा
धावें लागे विषमें मारूं ॥ ४ ॥
२२८१. संतसंगें याचा वास सर्वकाळ ।
संचला सकळ मूर्तिमंत ॥ १ ॥ घालूनिया काळ अवघा बाहेरी । त्यासीच अंतरीं वास
दिला ॥ २ ॥ आपुलेसें जिहीं नाहीं उरों दिलें । चोजवितां भले ऐसीं स्थळें ॥ ३
॥ तुका म्हणे नाहीं झाकत परिमळ । चंदनाचे स्थळ चंदनचि ॥ ४ ॥
२२८२.
संतांचिया पायीं हा माझा विश्वास । सर्वभावें दास झालों त्यांचा ॥ १ ॥
तेंचि माझें हित करिती सकळ । जेणें हा गोपाळ कृपा करी ॥ २ ॥ भागलिया मज
वाहतील कडे । त्यांचेयानें जोडे सर्व सुख ॥ ३ ॥ तुका म्हणे शेष घेईन आवडी ।
वचन न मोडी बोलिलें तें ॥ ४ ॥
२२८३. संतांचें घरींचा दास मी कामारी
। दारीं परिवरीं लोळतसें ॥ १ ॥ चरणींचें रज लागती अंगांस । तेणें बेताळीस
उद्धरती ॥ २ ॥ उच्छिष्ट हें जमा करूनि पत्रावळी । घालीन कवळी मुखामाजी ॥ ३ ॥
तुका म्हणे मी आणीक विचार । नेणें हेंचि सार मानीतसें ॥ ४ ॥
२२८४.
संतासी तों नाहीं सन्मानाची चाड । परि पडे द्वाड अव्हेरी तो ॥ १ ॥ म्हणऊनि
तया न वजावें ठाया । होतसे घात या दुर्बळाचा ॥ २ ॥ भावहीना आड येतसे आशंका ।
उचितासी चुका घालावया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जया संकोच दर्शनें । तया ठाया
जाणें अनुचित ॥ ४ ॥
२२८५. संतांच्या धिक्कारें अमंगळ जिणें ।
विश्वशत्रु तेणें सांडी परी ॥ १ ॥ कुळ आणि रूप वायां संवसार । गेला भरतार
मोकलितां ॥ २ ॥ मूळ राखे तया फळा काय उणें । चतुर लक्षणें राखों जाणे ॥ ३ ॥
तुका म्हणे सायास तो एके ठायीं । दीप हातीं तईं अवघें बरें ॥ ४ ॥
२२८६.
संता आवडे तो काळाचाही काळ । समर्थाचें बाळ जेवीं समर्थ ॥ १ ॥ परी सत्ता
तेथें नाहीं एकेविणें । मोहें न पवे सीण ऐसें राखे ॥ २ ॥ केले अन्याय ते
सांडवी उपचारें । न देखें दुसरें नाशा मूळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मुख्य
कल्पतरुछाया । काय नाहीं दया तये ठायीं ॥ ४ ॥
२२८७. संतांचें सुख
झालें या देवा । म्हणऊनि सेवा करी त्यांची ॥ १ ॥ तेथें माझा काय कोण तो
विचार । वर्णावया पार महिमा त्यांचा ॥ २ ॥ निर्गुण आकार जाला गुणवंत । घाली
दंडवत पूजोनियां ॥ ३ ॥ तीर्थे त्यांची इच्छा करिती नित्यकाळ । व्हावया
निर्मळ आपणांसी ॥ ४ ॥ अष्ट महासिद्धींचा कोण आला पाड । वागों नेदी आड कोणी
तया ॥ ५ ॥ तुका म्हणे ते हे बळिया शिरोमणी । राहिले चरणीं निकटवासें ॥ ६ ॥
२२८८.
संतांचिये गांवीं प्रेमाचा सुकाळ । नाहीं तळमळ दुःख लेश ॥ १ ॥ तेथें मी
राहीन होऊनि याचक । घालितील भीक तेचि मज ॥ २ ॥ संतांचिये गांवीं वरो भांडवल
। अवघा विठ्ठल धन वित्त ॥ ३ ॥ संतांचें भोजन अमृताचे पान । करीती कीर्तन
सर्वकाळ ॥ ४ ॥ संतांचा उदीम उपदेशाची पेठ । प्रेम सुख साठीं घेती देती ॥ ५ ॥
तुका म्हणे तेथें आणिक नाहीं परी । म्हणोनि भिकारी झालों त्यांचा ॥ ६ ॥
२२८९.
संतांचा महिमा तो बहु दुर्गम । शाब्दिकांचें काम नाहीं येथें ॥ धृ. ॥ बहु
दुधड जरी जाली म्हैस गाय । तरी होईल काय कामधेनु ॥२ ॥ तुका म्हणे अंगें
व्हावें तें आपण । तरीच महिमान येईल कळों ॥ ३ ॥
२२९०. सर्वविशीं
माझा त्रासलासे जीव । आतां कोण भाव निवडूं एक ॥ १ ॥ संसाराची मज न साहेचि
वार्ता । आणीक म्हणतां माझे कोणी ॥ २ ॥ देहसुख कांहीं बोलिले उपचार । विष
तें आदर बंध वाटे ॥ ३ ॥ उपाधि दाटणी प्रतिष्ठा गौरव । होय माझा जीव कासावीस
॥ ४ ॥ तुका म्हणे कांहीं आणीक न साहे । आवडती पाय वैष्णवाचे ॥ ५ ॥
२२९१.
सर्व सुखें आजी येथेंचि वोळलीं । संतांचीं देखिलीं चरणांबुजें ॥ १ ॥
सर्वकाळ होतों आठवीत मनीं । फिटली ते धणी येणें काळें ॥ २ ॥ तुका म्हणे
वाचा राहिली कुंठित । पुढें जालें चित्त समाधान ॥ ३ ॥
२२९२. सर्व
भाग्यहीन । असे सांभाळिलों दीन ॥ १ ॥ पायीं संतांचें मस्तक । असों जोडोनि
हस्तक ॥ २ ॥ जाणें तरी सेवा । दीन दुर्बळाची देवा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जीव ।
समर्पून भाकीं कींव ॥ ४ ॥
२२९३. सांगतां हें नये सुख । कीर्ति मुख न
पुरे ॥ १ ॥ आवडीनें सेवन करूं । जीवींचें धरूं जीवींच ॥ २ ॥ उपमा या देतां
लाभा । काशा शोभा सारिखी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नुचलीं डोई । ठेविली पायीं
संतांचे ॥ ४ ॥
२२९४. सुख वाटे येचि ठायीं । बहु पायीं संतांचें ॥
म्हणऊनि केला वास । नाहीं नाश ये ठायीं ॥ २ ॥ न करवे हाली चाली । निवारली
चिंता हे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे निवे तनु । रजकणु लागतां ॥ ४ ॥
२२९५.
स्तुति करिजेसा नाहीं अधिकार । न कळे विचार योग्यतेचा ॥ १ ॥ तुमचें मी दास
संतांचें दुर्बळ । करूनि सांभाळ राखापायीं ॥ २ ॥ राम कृष्ण हरि मंत्र
उच्चारणा । आवडी चरणां विठोबाच्या ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुमचें सेवितों
उच्छिष्ट । क्षमा करा धीट होऊनियां ॥ ४ ॥
२२९६. सोलीव जें सुख
अतिसुखाहुनी । उभें तें अंगणीं वैष्णवांच्या ॥ १ ॥ वृंदावन सडे चौक रंगमाळा
। नाचें तो सोहळा देखोनिया ॥ २ ॥ भूषणमंडित सदा सर्वकाळ । मुद्रा आणि माळ
तुळशी कंठीं ॥ ३ ॥ नामवोघ मुखीं अमृताचें सार । मस्तक पवित्र सहित रजें ॥ ४
॥ तुका म्हणे मोक्ष भक्ताचिया मना । नये हा वासना त्यांची करी ॥ ५ ॥
२२९७.
हरिजनां प्राण विकली हे काया । अंकित मी तया घरीं झालों ॥ १ ॥ म्हणियें
सत्वर करीन सांगतां । घेईन मी देतां शेष त्यांचें ॥ २ ॥ आस करूनियां राहेन
अंगणीं । उच्छिष्टाची धणी घ्यावयासी ॥ ३ ॥ चालतां तें मार्गीं चरणींचें रज ।
उडती सहज घेईन आतां ॥ ४ ॥ दुरी त्यांपासूनि न वजें दवडितां । तुका म्हणे
लाता घेईन अंगें ॥ ५ ॥
२२९८. हिरा ठेवितां ऐरणीं । वांचे मारितां
जो घणीं ॥ १ ॥ तोचि मोल पावे खरा । करणीचा होय चुरा ॥ २ ॥ मोहरा तोचि अंगें
। सूत न जळे ज्याचे संगें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तोचि संत । सोसी जगाचे आघात ॥ ४
॥
२२९९. हें तों एक संतांठायीं । लाभ पायीं उत्तम ॥ १ ॥ म्हणवितां
त्यांचे दास । पुढें आस उरेना ॥ २ ॥ कृपादान केलें संतीं । कल्पांतींही
सरेना ॥ ३ ॥ तुका म्हणे संतसेवा । हेचि देवा उत्तम ॥ ४ ॥
२३००.
शेवटींची विनवणी । संतजनीं परिसावी ॥ १ ॥ विसर तो न पडावा । माझा देवा
तुम्हांसी ॥ २ ॥ पुढें फार बोलों कायी । अवघे पायीं विदित ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
पडिलों पायां । करा छाया कृपेची ॥ ४ ॥
२३०१. नव्हती ते संत करितां
कवित्व । संतांचे ते आप्त नव्हती संत ॥ १ ॥ येथें नाहीं वेश सरत आडनांव ।
निवडे घावडाव व्हावा अंगीं ॥ २ ॥ नव्हती ते संत धरितां भोपळा । करितां
वाकळा प्रावरणासी ॥ ३ ॥ नव्हती ते संत करितां कीर्तन । सांगतां पुराणें
नव्हती संत ॥ ४ ॥ नव्हती ते संत वेदाच्या पठणें । कर्म आचरणें नव्हती संत ॥
५ ॥ नव्हती ते संत करितां तप तीर्थाटन । सेविलिया वन नव्हती संत ॥ ६ ॥
नव्हती संत माळामुद्रांच्या भूषणें । भस्म उधळणें नव्हती संत ॥ ७ ॥ तुका
म्हणे नाहीं निरसला देह । तोंवरी आघवे संसारिक ॥ ८ ॥
२३०२. तरिच
शोभे वेडी । नग्न होय धड फाडी ॥ १ ॥ काय बोलाचें गौरव । आंत वरी दोन भाव ॥ २
॥ मृगजळ न्याहाळितां । ताहान न वजे सेवितां ॥ ३ ॥ न पाहे आणिकांची वास।
शूर बोलिजे तयास ॥ ४ ॥ तुका म्हणे या लक्षणें । संत अळंकार लेणें ॥ ५ ॥
२३०३.
वेश वंदाया पुरते । कोण ब्राह्मण निरुते ॥ १ ॥ ऐसें सांगा मजपाशीं । संतां
निरवितो येविशीं ॥ २ ॥ असां जी प्रवीण । ग्रंथीं कळे शुद्ध हीन ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे लोपें । सत्याचिया घडती पापें ॥ ४ ॥
२३०४. करावा संकोच
चित्ताचि भोवता । होय तें बहुतां सुख कीजे ॥ १ ॥ देवाची पूजा हे भूतांचें
पाळण । मत्सर तो शीण बहुतांचा ॥ २ ॥ रुसावें फुगावें आपुलिया वरी । उरला तो
हरि सकळही ॥ ३ ॥ तुका म्हणे संतपण याचि नांव । जरी होय जीव सकळांचा ॥ ४ ॥
२३०५.
जाणे भक्तीचा जिव्हाळा । तोचि दैवाचा पुतळा ॥ १ ॥ आणिक नये माझ्या मना ।
हो कां पंडित शाहाणा ॥ २ ॥ नामरूपीं जडलें चित्त । त्याचा दास मी अंकित ॥ ३
॥ तुका म्हणे नवविध । भक्ति जाणे तोचि शुद्ध ॥ ४ ॥
२३०६. हरीच्या
दासां भय । ऐसें बोलों तेंही नये ॥ १ ॥ राहोनियां आड । उभा देव पुरवी कोड ॥
२ ॥ हरीच्या दासां चिंता । अघटित हे वार्ता ॥ ३ ॥ खावें ल्यावें द्यावें ।
तुका म्हणे पुरवावें ॥ ४ ॥
२३०७. वीर विठ्ठलाचे गाढे । कळिकाळ
पायां पडे ॥ १ ॥ करिती घोष जयजयकार । जळती दोषांचे डोंगर ॥ २ ॥ क्षमा दया
शांति । बाण अभंग हे हातीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बळी । तेचि एक भूमंडळीं ॥ ४ ॥
२३०८.
उदासीनाचा देह ब्रह्मरूप । नाहीं पुण्य पाप लागत त्या ॥ १ ॥ अनुताप अंगीं
अग्निचिया ज्वाळा । नाहीं मृगजळा विझों येत ॥ २ ॥ दोष ऐशा नांवें देहाचा
आदर । विटाळलें अंतर अहंभावें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाय नासोनियां खंती । तंवचि
हे चित्तीं बद्धता ते ॥ ४ ॥
२३०९. भाग्यवंतां हेचि काम । मापी नाम
वैखरी ॥ १ ॥ आनंदाची पुष्टि अंगीं । श्रोते संगीं उद्धरती ॥ २ ॥ पिकलें तया
खाणें किती । पंगतीस सुकाळ ॥ ३ ॥ तुका करी प्रणिपात । दंडवत आचारियां ॥ ४ ॥
२३१०.
तरी सदा निर्भर दास । चिंता आस विरहित ॥ १ ॥ अवघाच एक ठाव । सर्व भाव
विठ्ठलीं ॥ २ ॥ निरविलें तेव्हां त्यांस । जाला वास त्यांमाजी ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे रूप ध्यावें । नाहीं ठावे गुणदोष ॥ ४ ॥
२३११. उत्तम त्या याति
। देवा शरण अनन्यगति ॥ १ ॥ नाहीं दुजा ठाव । कांहीं उत्तम मध्यम भाव ॥ २ ॥
उमटती ठसे । ब्रह्मप्राप्ति अंगीं दिसे ॥ ३ ॥ भाविक विश्वासी । तुका म्हणे
नमन त्यांसी ॥ ४ ॥
२३१२. धन वित्त कुळें । अवघियानें ते आगळें ॥ १ ॥
ज्यांचे नारायण गांठीं । भरला हृदय संपुटीं ॥ २ ॥ अवघेंचि गोड । त्यांचें
पुरे सर्व कोड ॥ ३ ॥ तुका म्हणे अस्त । उदयो त्यांच्या तेजानास्त ॥ ४ ॥
२३१३.
पवित्र सोंवळीं । एक तींच भूमंडळीं ॥ १ ॥ ज्यांचा आवडता देव । अखंडित
प्रेमभाव ॥ २ ॥ तींच भाग्यवंतें । सरतीं पुरतीं धनवित्तें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
देवा । त्यांची केली पावे सेवा ॥ ४ ॥
२३१४. ज्यासी आवडी हरिनामाची ।
तोचि एक बहु शुचि ॥ १ ॥ जपे हरिनाम बीज । तोचि वर्णामाजी द्विज ॥ २ ॥ तुका
म्हणे वर्णधर्म । अवघे आहे सम ब्रह्म ॥ ३ ॥
२३१५. कल्पतरु रुया
नव्हती बाभुळा । पुरविती फळा इच्छितिया ॥ १ ॥ उदंड त्या गाई म्हैसी आणि
शेळ्या । परि त्या निराळ्या कामधेनु ॥ २ ॥ तुका म्हणे देव दाखविल दृष्टी ।
तयासवें भेटी थोर पुण्य ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२३१६. कोण पुण्य कोणा
गांठीं । ज्यासी ऐसियांची भेटी ॥ १ ॥ जिहीं हरी धरिला मनीं । दिलें
संसारासी पाणी ॥ २ ॥ कोण हा भाग्याचा । ऐसियासी बोले वाचा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
त्याचे भेटी । होय संसारासी तुटी ॥ ४ ॥
२३१७. आपुलिया हिता जो असे
जागता । धन्य माता पिता तयाचिया ॥ १ ॥ कुळीं कन्यापुत्र होती जीं सात्त्विक
। तयाचा हरिख वाटे देवा ॥ २ ॥ गीता भागवत करिती श्रवण । अखंड चिंतन
विठोबाचें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मज घडो त्याची सेवा । तरी माझ्या दैवा पार
नाहीं ॥ ४ ॥
२३१८. त्यांचिया चरणा माझे दंडवत । ज्यांचें धनवित्त
पांडुरंग ॥ १ ॥ तेथें माझा जीव पावला विसांवा । म्हणऊनि हांवा भरलोंसे ॥ २ ॥
चरणींचे रज लावीन कपाळा । जीं पदें राउळासोई जाती ॥ ३ ॥ आणिक तीं भाग्यें
येथें कुरवंडी । करूनियां सांडीं इंद्राऐसी ॥ ४ ॥ वैष्णवांचे घरीं देवाची
वसति । विश्वास हा चित्तीं सर्वभावें ॥ ५ ॥ तुका म्हणे सखे हरीचे जे दास ।
आतां पुढें आस दुजी नाहीं ॥ ६ ॥
२३१९. बोल बोलतां वाटे सोपें । करणी
करितां टीर कांपे ॥ १ ॥ नव्हे वैराग्य सोपारें । मज बोलतां न वाटे खरें ॥ २
॥ विष खावें ग्रासोग्रासीं । धन्य तोचि एक सोसी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे करूनि
दावी । त्याचे पाय माझे जीवीं ॥ ४ ॥
२३२०. वैष्णवांची कीर्ति गाइली
पुराणीं । साही अठरा जणीं चहूं वेदीं ॥ १ ॥ ऐसे कोणी दावा ग्रंथांचे वाचक ।
कर्मठ धार्मिक पुण्यशील ॥ २ ॥ आदिनाथ शंकर नारद मुनीश्वर । शुका ऐसा थोर
आणिक नाहीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मुगुटमणी हरि भक्ति । आणीक विश्रांति आरतिया ॥
४ ॥
२३२१. नेणो काय नाड । आला उचित काळ आड ॥ १ ॥ नाहीं जाली
संतभेटी । येवढी हानी काय मोठी ॥ २ ॥ सहज पायांपाशीं । जवळी पावलिया ऐसी ॥ ३
॥ चुकी जाली आतां काय । तुका म्हणे उरली हाय ॥ ४ ॥
२३२२. बहु भितो
जाणपणा । आड न यो नारायणा । घेईन प्रेमपान्हा । भक्तिसुख निवाडें ॥ १ ॥
यासी तुळे ऐसें कांहीं । दुजें त्रिभुवनीं नाहीं । काला भात दहीं ।
ब्रह्मादिकां दुर्लभ ॥ २ ॥ निमिषार्ध संतसंगती । वास वैकुंठीं कल्पांतीं ।
मोक्षपदें येती । ते विश्रांती बापुडी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हेंचि देईं ।
मीतूंपणा खंड नाहीं । बोलिले त्या नाहीं । अभेदाची आवडी ॥ ४ ॥
२३२३.
बोलिलों ते धर्म अनुभव अंगें । काय पांडुरंगें उणें केलें ॥ १ ॥ सर्व
सिद्धि पायीं वोळगती दासी । इच्छा नाहीं ऐसी व्हावें कांहीं ॥ २ ॥
संतसमागमें अळंकारूं वाणी । करूं हे पेरणी शुद्ध बीजे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
रामकृष्णनामें गोड । आवडीचें कोड माळ ओऊं ॥ ४ ॥
२३२४. वदवावी वाणी
माझी कृपावंता । वागपुष्पें संतां समर्पीशी ॥ १ ॥ सर्व संकटांचा तुम्हां
परिहार । घालावा म्यां भार पांडुरंगा ॥२ ॥ एकसरें चित्त ठेवूनियां पायीं ।
जालों उतराई होतो तेणें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे येथें जालें अवसान । काया वाचा मन
वेचूनियां ॥ ४ ॥
२३२५. रवि दीप हिरा दाविती देखणें । अदृश्य
दर्शनें संतांचिया ॥ १ ॥ त्यांचा महिमा काय वर्णू मी पामर । न कळे तो साचार
ब्रह्मादिकां ॥ २ ॥ तापली चंदन निववितो कुडी । त्रिगुण तो काढी संतसंग ॥ ३
॥ मायबापें पिंड पाळियेला माया । जन्ममरण जाया संतसंग ॥ ४ ॥ संतांचें वचन
वारी जन्मदुःख । मिष्टान्न तें भूकनिवारण ॥ ५ ॥ तुका म्हणे जवळी न
पाचारितां जावें । संत चरणीं भावें रिघावया ॥ ६ ॥
२३२६. पवित्र तें
कुळ पावन तो देश । जेथें हरीचे दास जन्म घेती ॥ १ ॥ कर्मधर्म त्यांचा झाला
नारायण । त्यांचेनि पावन तिन्ही लोक ॥ २ ॥ वर्णअभिमानें कोण झाले पावन ।
ऐसें द्या सांगून मजपाशीं ॥ ३ ॥ अंत्यजादि योनि तरल्या हरिभजनें । तयांचीं
पुराणं भाट झालीं ॥ ४ ॥ वैश्य तुळाधार गोरा तो कुंभार । धागा हा चांभार
रोहिदास ॥ ५ ॥ कबीर मोमीन लतिफ मुसलमान । सेना न्हावी जाण विष्णुदास ॥ ६ ॥
कान्होपात्रा खोदु पिंजारी तो दादु । भजनीं अभेदु हरीचे पायीं ॥ ७ ॥
चोखामेळा वंका जातीचे महार । त्यासी सर्वेश्वर ऐक्य करी ॥ ८ ॥ नामयाची जनी
कोण तिचा भाव । जेवी पंढरीराव तियेसवें ॥ ९ ॥ मैराळ जनक कोण कुळ त्याचें ।
महिमान तयाचें काय सांगो ॥ १० ॥ यातायातीधर्म नाहीं विष्णुदासां । निर्णय
हा ऐसा वेदशास्त्रीं ॥ ११ ॥ तुका म्हणे तुम्हीं विचारावें ग्रंथ । तारिलें
पतित नेणों किती ॥ १२ ॥
२३२७. घातला दुकान । देती आलियासी दान ॥ १ ॥
संत उदार उदार । भरलें अनंत भांडार ॥ २ ॥ मागत्याची पुरे । धणी आणिकांसी
उरे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पोतें । देवें भरिलें नव्हें रितें ॥ ४ ॥
२३२८.
हरिचिया भक्ता नाहीं भयचिंता । दुःख निवारिता नारायण ॥ १ ॥ नलगे वाहणें
संसार उद्वेग । जडों नेदी पांग देवराव ॥ २ ॥ असो द्यावा धीर सदा समाधान ।
आहे नारायण जवळीच ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझा सखा पांडुरंग । व्यापियलें जग
तेणें एकें ॥ ४ ॥
२३२९. प्रारब्ध क्रियमाण । भक्तां संचित नाहीं जाण
॥ १ ॥ अवघा देवचि झाला पाहीं । भरोनियां अंतर्बाहीं ॥ २ ॥सत्वरजतमबाधा ।
नव्हे हरिभक्तांसी कदा ॥ ३ ॥ देवभक्तपण । तुका म्हणे नाहीं भिन्न ॥ ४ ॥
२३३०.
ध्यानीं योगीराज बैसले कपाटीं । लागे पाटोवाटीं तयांचिया ॥ १ ॥ ताहान भूक
त्यांचें राखे शीत उष्ण । जाले उदासीन देहभावें ॥ २ ॥ कोण सखें तयां आणीक
सोयरें । असे त्यां दुसरें हरीविण ॥ ३ ॥ कोण सुख त्यांच्या जीवासी आनंद ।
नाहीं राज्यमद घडी तयां ॥ ४ ॥ तुका म्हणे विष अमृतासमान । कृपा नारायण
करितां होय ॥ ५ ॥
२३३१. जन्मा येऊनि तया लाभ झाला । बिडवई भेटला
पांडुरंग । संसारदुःखें नासियेली तेणें । उत्तम हें केणें नामघोष ॥ १ ॥
धन्य तेचि संत सिद्ध महानुभाव । पंढरीचा ठाव ठाकियेला । प्रेमदाते तेच
पतितपावन । धन्य दरुषण होय त्याला ॥ धृ. ॥ पावटणी पंथे झालिया सिद्धी ।
वोळगे समाधि सायुज्यता । प्रेम अराणूक नाहीं भय धाक । मज तेणें सुख काय
चिंता ॥ ३ ॥ ते दुर्लभ संसारासी । जडजीवउद्धारलोकासी । तुका म्हणे त्यासी ।
धन्य भाग्य दरुषणें ॥ ४ ॥
२३३२. भक्तसमागमें सर्व भावें हरी । सर्व
काम करी न सांगतां ॥ १ सांठवला राहे हृदयसंपुष्टीं । बाहेर धाकुटी मूर्ति
उभा ॥ २ ॥ मागण्याची वास पाहे मुखाकडे । चिंतिल्या रोकडे मनोरथ ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे जीव भाव देवापायीं । ठेवूनि ते कांहीं न मागती ॥ ४ ॥
२३३३.
जेथे वैष्णवाचा वास । धन्य भूमी पुण्य देश ॥ १ ॥ दोष नाहीं ओखदासी । दूत
सांगे यमापाशीं ॥ २ ॥ गरुडटकयांच्या भारें । भूमि गर्जे जयजयकारें ॥ ३ ॥
सहज तया जना छंद । वाचे गोविंद गोविंद ॥ ४ ॥ तुळसीवने रंगमाळा । अवघा
वैकुंठ सोहळा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे भेणें । काळ नये तेणें रानें ॥ ६ ॥
२३३४.
तेथें सुखाची वसति । गाती वैष्णव नाचती । दिंड्या पताका झळकती । जे गर्जति
हरिनामें ॥ १ ॥ दोषा झाली घेघेमारी । पळती भरले दिशा चारी । न येती
माघारीं । नाहीं उरी परताया ॥ २ ॥ विसरोनि देवपणा । उभा पंढरीचा राणा ।
विटोनि निर्गुणा । रूप धरिलें गोजिरें ॥ ३ ॥ पोट सेवितां न धाये । भूक
भुकेलीच राहे । तुका म्हणे पाहे । कोण वास मुक्तीची ॥ ४ ॥
४२३३५.
चंदनाचे हात पायही चंदन । परिसा नाहीं हीन कोणी अंग ॥ १ ॥ दीपा नाहीं पाठीं
पोटीं अंधकार । सर्वांगीं साकर अवघी गोड ॥ २ ॥ तुका म्हणे तैसा
सज्जनापासून । पाहातां अवगुण मिळेचि ना ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२३३६.
वैराग्याचें भाग्य । संतसंग हाचि लाग ॥ १ ॥ संतकृपेचे हे दीप । करी साधका
निष्पाप ॥ २ ॥ तोचि देवभक्त । भेदाभेद नाहीं ज्यांत ॥ ३ ॥ तुका प्रेमें
नाचे गाय । गाणियांत विरोन जाय ॥ ४ ॥
२३३७. संतसमागम एखादिये परी ।
व्हावें त्यांचे द्वारीं श्वानयाती ॥ १ ॥ तेथें रामनाम होईल श्रवण । घडेल
भोजन उच्छिष्टाचें ॥ २ ॥ कामारी बटीक सेवेचा सेवक । दीनपणें रंक तेथें भले ॥
३ ॥ तुका म्हणे सर्व सुख त्या संगती । घडेल पंगती संतांचिया ॥ ४ ॥
२३३८.
सदैव हे वारकरी । जे पंढरी देखती ॥ १ ॥ पदोपदीं विठ्ठल वाचा । तया कैंचा
संसार ॥ २ ॥ दोष पळाले पळाले । पैल आले हरिदास ॥ ३ ॥ प्रेमभातें भरलें
अंगीं । निर्लज्ज रंगी नाचती ॥ ४ ॥ गोपीचंदनाची उटी । तुळसी कंठीं मिरवती ॥
५ ॥ दुर्बळा या शक्तिहीना । त्याही जना पुरता ॥ ६ ॥ तुका म्हणे देव
चित्तीं । मोक्ष हातीं रोकडा ॥ ७ ॥
२३३९. ब्रह्मज्ञान दारीं येतें
काकुलती । अव्हेरिलें संतीं विष्णुदासीं ॥ १ ॥ रिघों पाहे माजी बळेंचि
त्यांचें घर । दवडिती दूर म्हणोनियां ॥ २ ॥ तुका म्हणे येथें न चाले सायास ।
पडिलें उदास त्यांच्या गळां ॥ ३ ॥
२३४०. वैष्णव चोरटीं । आली घरासी
करंटीं ॥ १ ॥ आजि आपुलें जतन । करा भांडें पांघरूण ॥ २ ॥ ज्याचे घरीं
खावें । त्याचें सर्वस्वहि न्यावें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माग । नाहीं लागों देत
लाग ॥ ४ ॥
२३४१. भक्तांहूनि देवा आवडतें काइ । त्रिभुवनीं नाहीं आन
दुजें ॥ धृ. ॥ नावडे वैकुंठ क्षीराचा सागर । धरोनि अंतर राहे दासा ॥ २ ॥
सर्वभावें त्यांचें सर्वस्वही गोड । तुळसीदळ कोड करूनि घ्यावें ॥ ३ ॥
सर्वस्वही त्यांचा म्हणवी विकिला । चित्त द्यावें बोला सांगितल्या ॥ ४ ॥
तुका म्हणे भक्तिसुखाचा बांधला । आणीक विठ्ठला धर्म नाहीं ॥ ५ ॥
२३४२.
धन्य दिवस आजी दर्शन संतांचें । नांदें तया घरीं दैवत पंढरीचें ॥ १ ॥ धन्य
पुण्यरूप कैसा झाला संसार । देव आणि भक्त दुजा नाहीं विचार ॥ २ ॥ धन्य
पूर्व पुण्य वोढवलें निरुतें । संतांचें दर्शन झालें भाग्यें बहुतें ॥ ३ ॥
तुका म्हणे धन्य आम्हां जोडिली जोडी । संतांचें चरण आतां जीवें न सोडीं ॥ ४
॥
२३४३. मायवणीं धाल्या धाय । गर्भ आंवतणें न पाहे ॥ १ ॥ तैसे
पूजितां वैष्णव । सुखें संतोषतो देव ॥ २ ॥ पुत्राच्या विजयें । पिता सुखावत
जाये ॥ ३ ॥ तुका म्हणे अमृतसिद्धि । हरे तृषा आणि व्याधि ॥ ४ ॥
२३४४.
धन्य आजि दिन । जालें संताचें दर्शन ॥ १ ॥ जाली पापातापा तुटी । दैन्य
गेलें उठाउठीं ॥ २ ॥ जालें समाधान । पायीं विसावलें मन ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
आले घरा । तोचि दिवाळीदसरा ॥ ४ ॥
२३४५. शरण शरण वाणी । शरण त्रिवाचा
विनवणी ॥ १ ॥ स्तुति न पुरे हे वाचा । सत्य दास मी दासांचा ॥ २ ॥ देह न
सांभाळून । पायांवरी लोटांगण ॥ ३ ॥ विनवी तुका संतां दीन । नोहे गौरवीं
उत्तीर्ण ॥ ४ ॥
२३४६. सोनियाचा कळस । माजी भरिला सुरारस ॥ १ ॥ काय
करावें प्रमाण । तुम्ही सांगा संतजन ॥ २ ॥ मृत्तिकेचा घट । माजी अमृताचा
सांठ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हित । तें मज सांगावें त्वरित ॥ ४ ॥
२३४७.
पाळितों वचन । परी बहु भीतें मन ॥ १ ॥ करितों पायांशी सलगी । नये बैसों
अंगसंगीं ॥ २ ॥ जोडोनियां कर । उभें असावें समोर ॥ ३ ॥ तुका म्हणे संत ।
तुम्ही मी बहु पतित ॥ ४ ॥
२३४८. जडलों तों आतां पायीं । होऊं काई
वेगळा ॥ १ ॥ तुम्हीं संतीं कृपा केली । गंगे चाली ओघाची ॥ २ ॥ सांभाळिलों
मायबापा । केलों तापावेगळा ॥ ३ ॥ वोरसें या जीव धाला । तुका ठेला मौन्यचि ॥
४ ॥
२३४९. मागें पुढें झालों लाठा । अवघा मोठा सरळ ॥ १ ॥ नाहीं
कोठें रितें अंग । नित्य रंग नवाचि ॥ २ ॥ पोसिंद्याचे पडिलों हातीं । ओझें
माती चुकली ॥ ३ ॥ जोगावलों पोटीं खर । पाठी भार वरी नाहीं ॥ ४ ॥ अवघिया
मोकळ्या दिशा । नाहीं वोळसा कामाचा ॥ ५ ॥ संताचिये लोळे द्वारीं । पळती
दुरी गोमाशा ॥ ६ ॥ पहातो गे महाद्वारीं । वरी झूली वाकळा ॥ ७ ॥ कांहीं न
साहेसा झाला । तुका नेला समर्थें ॥ ८ ॥
२३५०. भल्याचें कारण
सांगावें स्वहित । जैसी कळे नीत आपणासी ॥ १ ॥ परी आम्ही असों एकाचिये हातीं
। नाचविताे चित्तीं त्याचें तैसें ॥ २ ॥ वाट सांगे त्याच्या पुण्या नाहीं
पार । होती उपकार अगणित ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुम्ही बहु कृपावंत । आपुलें उचित
केलें संतीं ॥ ४ ॥
२३५१. अवघे चुकविले सायास । तप रासी जीवा नास ॥ १
॥ जीव देऊनियां बळी । अवघीं तारिलीं दुबळीं । केला भूमंडळीं । माजी थोर
पवाडा ॥ २ ॥ कांहीं न मगे याची गती । लुटवितो जगा हातीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
भक्तराजा । कोण वर्णी पार तुझा ॥ ४ ॥
२३५२. हा गे आलों कोणी म्हणे
बुडतिया । तेणें किती तया बळ चढे ॥ १ ॥ तुम्हीं तंव भार घेतला सकळ ।
आश्वासिलों बाळ अभयकरें ॥ २ ॥ भुकेलिया आस दावितां निर्धार । किती होय धीर
समाधान ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दिली चिंतामणीसाठीं । उचित काचवटी दंडवत ॥ ४ ॥
२३५३.
पाठीवरी भार । जातो वाहूनियां खर ॥ १ ॥ संत नेतील त्या ठाया । माझी आधीन
त्यां काया ॥ २ ॥ मोठें चौफळ । अंगीं उच्छिष्टाचें बळ ॥ ३ ॥ न संडी मारग ।
येथें न चोरूनि अंग ॥ ४ ॥ आपुलिया सत्ता । चालविलें नाहीं चिंता ॥ ५ ॥
कळवळिला तुका । जनाचार येथें नका ॥ ६ ॥
२३५४. त्रिविधकर्माचे
वेगळाले भाव । निवडूनि ठाव दाखविले ॥ १ ॥ आलियाचा झाडा राहिल्याचा ठाव ।
सुख तो गौरव संतां अंगीं ॥ २ ॥ हिशेबें आलें तें सकळांसी प्रमाण । तेथें
नाहीं आन चालों येत ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाहीं पापपुण्य खंतीं । झाड्याची
हुजुती हातां आली ॥ ४ ॥
२३५५. आज्ञा पाळुनियां असें एकसरें । तुमचीं
उत्तरें संतांचीं हीं ॥ १ ॥ भागवूनि देह ठेवियेला पायीं । चरणावरी डोई
येथूनचि ॥ २ ॥ येणे जाणें हें तो उपाधीचें मूळ । पूजा ते सकळ अकर्तव्य ॥ ३ ॥
तुका म्हणे असें चरणींचा रज । पदींच सहज जेथें तेथें ॥ ४ ॥
२३५६.
तुमचिये दासीचा दास करूनि ठेवा । आशीर्वाद द्यावा हाचि मज ॥ १ ॥ नवविधा काय
बोलिली जे भक्ती । द्यावी माझ्या हातीं संतजनीं ॥ २ ॥ तुका म्हणे तुमच्या
पायांच्या आधारें । उतरेन खरें भवनदी ॥ ३ ॥
२३५७. आतां तुम्ही
कृपावंत । साधुसंत जिवलग ॥ १ ॥ गोमटें तें करा माझें । भार ओझें तुम्हांसी ॥
२ ॥ वंचिलें तें पायापाशीं । नाहीं यासी वेगळें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सोडिल्या
गांठी । दिली मिठी पायांसी ॥ ४ ॥
२३५८. पायां पडावें हें माझें
भांडवल । सरती हे बोल कोठें पायीं ॥ १ ॥ तरी हे सलगी कवतुक केलें । लडिवाळ
धाकुलें असें बाळ ॥ २ ॥ काय उणें तुम्हां संतांचिये घरीं । विदित या परी
सकळही ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझी उचित हे सेवा । नये करूं ठेवाठेवीं कांहीं ॥ ४
॥
२३५९. गंगा आली आम्हांवरी । संतपाउलें साजिरीं ॥ १ ॥ तेथें करीन
अंघोळी । उडे चरणरजधुळी । येती तीर्थावळी । पर्वकाळ सकळ ॥ २ ॥ पाप पळालें
जळालें । भवदुःख दुरावलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे धन्य जालों । संतसागरीं न्हालों
॥ ४ ॥
२३६०. भाग्याचा उदय । ते हे जोडी संतपाय ॥ १ ॥ येथूनियां
नुठवूं माथा । मरणावांचूनि सर्वथा ॥ २ ॥ होईं बळकट । माझ्या मना तूं रे धीट
॥ ३ ॥ तुका आला लोटांगणीं । भक्तिभाग्या जाली धणी ॥ ४ ॥
२३६१. जग
ऐसें बहुनांवें । बहुभावें भावना ॥ १ ॥ पाहों बोलों बहु नये । सत्य काय
सांभाळा ॥ २ ॥ कारियासी जें कारण । तें जतन करावें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
संतजनीं । हेंचि मनीं धरावें ॥ ४ ॥
२३६२. अभिनव सुख तरी या विचारें ।
विचारावें बरें संतजनीं ॥ १ ॥ रूपाच्या आठवें दोन्हीही आपण । वियोग तो
क्षण होत नाहीं ॥ २ ॥ पूजा तरि चित्तें कल्पावें ब्रह्मांड । अहाच तो खंड
एकदेशी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझा अनुभव यापरी । डोई पायांवरी ठेवीतसें ॥ ४ ॥
२३६३.
ऐका हें वचन माझें संतजन । विनवितों जोडुन कर तुम्हां ॥ धृ. ॥ तर्क
करूनियां आपुल्या भावना । बोलतिया जना कोण वारी ॥ २ ॥ आमुच्या जीवींचा तोचि
जाणे भाव । रखुमाईचा नाहो पांडुरंग ॥ ३ ॥ चित्त माझें त्याचे गुंतलेसें
पायीं । म्हणऊनि कांहीं नावडे त्या ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मज न साहे मीनती । खेद
होय चित्तीं भंग मना ॥ ५ ॥
२३६४. नव्हे हें गुरुत्व मेघवृष्टि वाणी
। ऐकावी कानीं संतजनीं ॥ १ ॥ आरुष हा शब्द देवाचा प्रसाद । करविला वाद
तैसा केला ॥ २ ॥ देहपिंड दान दिला एकसरें । मुळींचें तें खरें टांकसाळ ॥ ३ ॥
तुका म्हणे झरा लागला नवनीत । सेविलिया हित पोट धाय ॥ ४ ॥
२३६५. न
मनावी चिंता तुम्ही संतजनीं । हिरा स्फटिकमणी केंवि होय ॥ १ ॥ पडिला प्रसंग
स्थळां त्या सारिखा । देखिला पारिखा भाव कांहीं ॥ २ ॥ बहुतांसी भय एकाचिया
दंडें । बहुत या तोंडें वचनासी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाहीं वैखरी बासर ।
करावया चार वेडे वेडे ॥ ४ ॥
२३६६. ऐका जी संतजन । सादर मन करूनि ॥ १
॥ सकळांचें सार एक । कंटक ते त्यजावे ॥ २ ॥ विशेषता कांद्याहुनी ।
सेवित्या घाणी आगळी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ज्याची जोडी । ते परवडी बैसीजे ॥ ४ ॥
२३६७.
जैसें तैसें बाळ मातेसी आवडे । बोलतां बोबडे शब्द गोड ॥ १ ॥ आपुलें आवडी
लेववी खाववी । पाहोनियां जीवीं सुख वाटे ॥ २ ॥ तुका म्हणे काय देऊं परिहार ।
काय तें साचार जाणा संत ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२३६८. आरुष माझी वाणी
बोबडीं उत्तरें । केली ते लेंकुरें सलगी पायीं ॥ १ ॥ करावें कवतुक संतीं
मायबापीं । जीवन देऊनि रोपीं विस्तारिजे ॥ २ ॥ आधारें वदली प्रसादाची वाणी ।
उच्छिष्ट सेवनीं तुमचिया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हेचि करितों विनंती । मागेन
पुढती सेवादान ॥ ४ ॥
२३६९. हरिभक्त माझे जिवलग सोइरे । हृदयीं पाउलें
धरीन त्यांचीं ॥ १ ॥ अंत:काळीं येती माझ्या सोडवणें । मस्तक बैसणें देईन
त्यांसी ॥ २ ॥ आणिक सोइरे सज्जन वो कोणी । वैष्णवांवांचोनि नाहीं मज ॥ ३ ॥
देईन आळिंगण धरीन चरण । संवसारसीण नासे तेणें ॥ ४ ॥ कंठीं तुळशीमाळा नामाचे
धारक । ते माझे तारक भवनदीचे ॥ ५ ॥ तयांचे चरणीं घालीन मी मिठी । चाड ही
वैकुंठीं नाहीं मज ॥ ६ ॥ आळसें दंभें भावें हरीचें नाम गाती । ते माझे
सांगाती परलोकींचे ॥ ७ ॥ कायावाचामनें देईन क्षेम त्यासी । चाड जीवित्वासी
नाहीं मज ॥ ८ ॥ हरीचें नाम मज म्हणविती कोणी । तया सुखा धणी धणीवरी ॥ ९ ॥
तुका म्हणे तया उपकारें बांधलों । म्हणऊनि आलों शरण संतां ॥ १० ॥
२३७०.
घेसी तरी घेईं संतांची हे भेटी । आणीक ते गोष्टी नको मना ॥ १ ॥ सर्वभावें
त्यांचें देव भांडवल । आणीक ते बोल न बोलती ॥ २ ॥ करिसील तो करी संतांचा
सांगात । आणीक ते मात नको मना ॥ ३ ॥ बैससील तरी बैस संतांमधीं । आणिक ते
बुद्धी नको मना ॥ ४ ॥ जासी तरी जाई संतांचिया गांवा । होईल विसावा तेथें
मना ॥ ५ ॥ तुका म्हणे संत सुखाचे सागर । मना निरंतर धणी घेईं ॥ ६ ॥
२३७१.
बरवी हे वेळ सांपडली संधि । साह्य झाली बुद्धि संचितासी ॥ १ ॥ येणें पंथें
माझी चालिलीं पाउलें । दरुषण झालें संतांपायीं ॥ २ ॥ त्रासिलें दरिद्रें
दोषा झाला खंड । त्याचि काळें पिंड पुनीत झाला ॥ ३ ॥ तुका म्हणे झाला अवघा
व्यापार । आली वेरझार फळासी हे ॥ ४ ॥
२३७२. डौरलों भक्तिसुखें ।
सेवूं अमृत हें मुखें ॥ १ ॥ संतसंगें सारूं काळ । प्रेमसुखाचा कल्लोळ ॥ २ ॥
ब्रह्मादिकांसी शिराणी । तो हा आनंद मेदिनी ॥ ३ ॥ नाहीं वैकुंठींचा पांग ।
धांवे कथे पांडुरंग ॥ ४ ॥ मुक्त व्हावें काशासाठीं । कैची येणें रसें तुटी
॥ ५ ॥ तुका म्हणे गोड । हेंचि पुरें माझें कोड ॥ ६ ॥
२३७३.
गुणांचाचि सांठा । करूं न वजों आणिका वाटा ॥ १ ॥ करिती छंद नानापरी । भरोनि
शिणती आडभरी ॥ २ ॥ नेमिली पंगती । आम्हां संताची संगती ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
लीळा । येर कवतुक पाहों डोळां ॥ ४ ॥
२३७४. काय नाहीं माता गौरवीत
बाळा । काय नाहीं लळा पाळीत ते ॥ १ ॥ काय नाहीं त्याची करीत ते सेवा । काय
नाहीं जीवा गोमटें तें ॥ २ ॥ अमंगळपणें कंटाळा न धरी । उचलोनि करीं कंठीं
लावी ॥ ३ ॥ लेववीं आपुले अंगें अळंकार । संतोषा ये फार देखोनियां ॥ ४ ॥
तुका म्हणे स्तुति योग्य नाहीं परी । तुम्हां लाज थोरी अंकिताची ॥ ५ ॥ (धृ.
नाही)
२३७५. नव्हती माझे बोल जाणा हा निर्धार । मी आहें मजूर
विठोबाचा ॥ १ ॥ निर्धारा वचन सोडविलें माझ्या । कृपाळूवें लज्जा राखियेली ॥
२ ॥ निर्भर मानसीं जालों आनंदाचा । गोडावली वाचा नामघोषें ॥ ३ ॥ आतां भय
माझें नासलें संसारीं । जालोंसें यावरी गगनाचा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे हा तों
संतांचा प्रसाद । लाधलों आनंद प्रेमसुख ॥ ५ ॥
२३७६. हरीच्या दासां
सोपें वर्म । सर्व धर्म पाउलें ॥ १ ॥ कडिये देव वाहे खांदी । वैष्णव मांदी
क्रीडेसी ॥ २ ॥ सरती येणें आटाआटी । नाहीं तुटी लाभाची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
समाधान । सदा मन आमुचें ॥ ४ ॥
२३७७. जायाचें शरीर जाईल क्षणांत ।
कां हा गोपीनाथ पावेचि ना ॥ १ ॥ तुम्ही संत सारे कृपेचे सागर । निरोप हा
फार सांगा देवा ॥ २ ॥ अनाथ अज्ञान कोणी नाहीं त्याला । पायापें विठ्ठला
ठेवीं मज ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐसी करा निरवण । मग तो रक्षण करील माझें ॥ ४ ॥
२३७८.
येथींचिया अळंकारें । काय खरें पूजन ॥ १ ॥ वैकुंठींच्या लावू वाटा । सर्व
सांठा ते ठायीं ॥ २ ॥ येथींचिया नाशिवंतें । काय रितें चाळवूं ॥ ३ ॥ तुका
म्हणे वैष्णवजन । माझे गण समुदाय ॥ ४ ॥
२३७९. सर्वपक्षीं हरि साहे
सखा जाला । ओल्या अंगणीच्या कल्पलता त्याला ॥ १ ॥ सहजचाली चालतां पायवाटे ।
चिंतामणीसमान होती गोटे ॥ २ ॥ तुका तरी सहज बोले वाणी । त्याचे घरीं
वेदांत वाहे पाणी ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२३८०. पायांच्या प्रसादें ।
कांहीं बोलिलों विनोदें ॥ १ ॥ मज क्षमा करणें संतीं । नव्हे अंगभूत युक्ति ॥
२ ॥ नव्हे हा उपदेश । तुमचे बडबडिलों शेष ॥ ३ ॥ तुमचे कृपेचें पोसणें ।
जन्मोजन्मीं तुका म्हणे ॥ ४ ॥
२३८१. कळेल हे खुण । तरि दावी नारायण ॥
१ ॥ सत्य संतांपाशीं राहे । येरां भय आड आहे ॥ २ ॥ अणुचिया ऐसें । असे
भरलें प्रकाशें ॥ ३ ॥ इंद्रियांचे धनी । ते हे जाती समजूनि ॥ ४ ॥ तर्क
कुतर्क वाटा । नागवण घटापटा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे ल्यावें । डोळां अंजन बरवें ॥
६ ॥
२३८२. विष्णुमय सर्व वैष्णवांसी ठावें । येरांनीं वहावें भार
माथां ॥ १ ॥ साधनें संकटें सर्वांलागीं शीण । व्हावा लागे क्षीण अहंभाव ॥ २
॥ भाव हा कठिण वज्र हे भेदवे । परी न छेदवे मायाजाळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वर्म
भजनेंचि सांपडे । येरासी तों पडे वोस दिशा ॥ ४ ॥
२३८३. सकळ पूजा
स्तुति । करावी ते व्हावी याती ॥ १ ॥ म्हणऊनि वारा जन । संत पूजा नारायण ॥ २
॥ सेवावें तें बरी । दावी उमटूनि ढेंकरीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सुरा । दुधा
म्हणतां केवीं बरा ॥ ४ ॥
२३८४. पडोनियां राहीं । उगाच संतांचिये
पायीं ॥ १ ॥ नलगे पुसणें सांगावें । चित्त शुद्ध करीं भावें ॥ २ ॥ सहज ते
स्फीती । उपदेश पर युक्ति ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भाव । जवळी धरूनि आणी देव ॥ ४ ॥
२३८५.
जेथें जावें तेथें कपाळ सरिसें । लाभ तो विशेषें संतसंगें ॥ १ ॥
पूर्वपुण्यें जरी होतीं सानुकूळ । अंतरायमूळ नुपजे तेथें ॥ २ ॥ भाग्य तरी
नव्हे धन पुत्र दारा । निकट वास बरा संतांपायीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हेचि
करावी मिरासी । बळी संतापाशीं द्यावा जीव ॥ ४ ॥
२३८६. बहुतां
जन्मींचें संचित । सबळ होय जरि बहुत । तरीचि होय हरिभक्त । कृपावंत मानसीं ॥
१ ॥ म्हणवी म्हणियारा तयाचा । दास आपुल्या दासांचा । अनुसरलें वाचा । काया
मनें विठ्ठलीं ॥ २ ॥ असे भूतदया मानसीं । अवघा देखें हृषीकेशी । जीवें न
विसंबें त्यासी । मागें मागें हिंडतसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे निर्विकार ।
शरणागतां वज्रपंजर । जे जे अनुसरलें नर । तयां जन्म चुकलें ॥ ४ ॥
२३८७.
शुद्धचर्या हें संतांचें पूजन । लागतचि धन नाहीं वित्त ॥ १ ॥ सगुणाचे सोई
सगुण विश्रांति । आपणचि येती चोजवीत ॥ २ ॥ कीर्तनींच वोळे कृपेचा वोरस ।
दुरीपणें वास सन्निधता ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वर्म सांगतों सवेगें । मन लावा
लागे स्वहिताच्या ॥ ४ ॥
२३८८. भूतदयापरत्वें जया तया परी । संत
नमस्कारीं सर्वभावें ॥ १ ॥ शिकल्या बोलाचा धरिशील ताठा । तरी जासी वाटा
यमपंथें ॥ २ ॥ हिरा परिस मोहरा आणीक पाषाण । नव्हे परी जन संतां तैसी ॥ ३ ॥
सरिता वोहोळ गंगा सागरा समान । लेखी तयाहून अधम नाहीं ॥ ४ ॥ आणीक अमूप
होती तारांगणें । रवीसी समान लेखूं नये ॥ ५ ॥ तुका म्हणे नाहीं नम्रता
अंगीं । नव्हे ते फिरंगी कठिण लोह ॥ ६ ॥
२३८९. हरिजनाची कोणा न
घडावी निंदा । साहात गोविंदा नाहीं त्याचें ॥ १ ॥ रूपा येऊनियां धरी अवतार ।
भक्तां अभयकर खळां कष्ट ॥ २ ॥ दुर्वास हा छळूं आला अंबऋषी । सुदर्शन
त्यासी जाळित फिरे ॥ ३ ॥ द्रौपदीच्या क्षोभे कौरवांची शांति । होऊनि
श्रीपति साह्य केली ॥ ४ ॥ न साहेचि बब्रु पांडवां पारिखा । दुराविला सखा
बळिभद्र ॥ ५ ॥ तुका म्हणे अंगीं राखिली दुर्गंधी । अश्वत्थामा वधी
पांडवपुत्रां ॥ ६ ॥
२३९०. उपकारी असे आरोनी उरला । आपुलें तयाला पर
नाहीं ॥ १ ॥ लाभावरी घ्यावें सांपडलें काम । आपला तो श्रम न विचारी ॥ २ ॥
जीवा ऐसें देखें आणिकां जीवांसी । निखळचि रासि गुणांचीच ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
देव तयाचा पांगिला । न भंगें संचला धीर सदा ॥ ४ ॥
२३९१. चोरासी
चांदणें वेश्येसी सेजार । परिसेसीं खापर काय होय ॥ १ ॥ दुधाचे आधणीं वैरिले
पाषाण । कदा काळीं जाण पाक नव्हे ॥ २ ॥ तुका म्हणे जरी पूर्वपुण्यें
सिद्धि । तरिच राहे बुद्धि संतसंगीं ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२३९२.
संतांचें गुणदोष आणितां या मना । केलिया उगाणा सुकृताचा ॥ १ ॥ पिळोनियां
पाहे पुष्पाचा परिमळ । चिरोनि केळी केळ गाढव तो ॥ २ ॥ तुका म्हणे गंगे
अग्नीसी विटाळ । लावी तो चांडाळ दुःख पावे ॥ ३ ॥ (धृ. नाही)
२३९३.
संतापाशीं बहु असावें मर्यादा । फलकटाचा धंदा उरफोडी ॥ १ ॥ बासर तो भुंके
गाढवाचे परी । उडे पाठीवरीं यमदंड ॥ २ ॥ समयो नेणें तें वेडें चाहाटळ ।
अवगुणाचा ओंगळ मान पावे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे काय वांया चाळवणी । पिट पिट घाणी
हागवणीची ॥ ४ ॥
२३९४. संतांचा अतिक्रम । देव पूजा तो अधर्म ॥ १ ॥
येती दगड तैसे वरी । मंत्रपुष्प देवाशिरीं ॥ २ ॥ अतीतासी गाळी । देवा
नैवेद्यासी पोळी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । ताडण भेदकाची सेवा ॥ ४ ॥
२३९५.
अवघा भार वाटे देवा । संतसेवा न करितां ॥ १ ॥ कसोटी हे असे हातीं । सत्य
भूतीं भगवंत ॥ २ ॥ चुकलोंसा दिसे पंथ । गेलें संत तो ऐसा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे
सोंग वांयां । कारण या अनुभवें ॥ ४ ॥
२३९६. दुष्ट भूषण सज्जनाचें ।
अलभ्यलाभ पुण्य त्याचें ॥ १ ॥ धन्य ऐसा परउपकारी । जाय नरका आणिकां वारि ॥ २
॥ मळ खाये संवदणी । करी आणिकांची उजळणी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे त्याचा । प्रीति
आदर करा साचा ॥ ४ ॥
२३९७. झविली महारें । त्याची व्याली असे पोरें ॥
१ ॥ करी संतांचा मत्सर । कोपे उभारोनि कर ॥ २ ॥ बीज तैसें फळ । वरी आलें
अमंगळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ठावें । ऐसें झालें अनुभवें ॥ ४ ॥
२३९८.
भुंकुनियां सुनें लागे हत्तीपाठीं । होऊनि हिंपुटी दुःख पावे ॥ १ ॥ काय
त्या मशकें तयासी करावें । आपुल्या स्वभावें पीडतसे ॥ २ ॥ मातले माकड विटवी
पंचानना । घेतलें मरणा धरणें तेणें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे संतां पीडितील खळ ।
घेती तोंड काळें करूनियां ॥ ४ ॥
२३९९. संतांची स्तुति ते दर्शनाच्या
योगें । पडिल्या प्रसंगें ऐसें कीजे ॥ १ ॥ संकल्प ते सदा स्वामिचेचि
चित्तीं । फांको नये वृत्ती अखंडित ॥ २ ॥ दास्यत्व तें असे एकविध नांवें ।
उरों नये जीवें भिन्नत्वेंसी ॥ ३ ॥ निज बीजा येथें तुका अधिकारी । पाहिजे
ते पेरी तये वेळीं ॥ ४ ॥
२४००. कासयासी व्हावें आम्ही जीवन्मुक्त ।
सांडूनियां थीत प्रेमसुख ॥ १ ॥ वैष्णवांचा दास झाला नारायण । काय त्या
मिळोन असों सुखी ॥ २ ॥ काय त्या गाठींचें पडलें सुटोन । उगेचि बैसोन धीर
धरूं ॥ ३ ॥ सुख आम्हांसाठीं केलें हें निर्माण । निर्दैव तो कोण हाणे लाता ॥
४ ॥ तुका म्हणे मज नलगे सायुज्यता । राहेन त्या संतां समागमें ॥ ५ ॥
२४०१.
देव ते संत देव ते संत । निमित्य त्या प्रतिमा ॥ १ ॥ मी तो सांगतसें भावें
। असो ठावें सकळां ॥ २ ॥ निराकारी ओस दिशा । येथें इच्छा पुरतसे ॥ ३ ॥
तुका म्हणे रोकडें केणें । सेवितां येणें पोट धाय ॥ ४ ॥
No comments:
Post a Comment