१९. करुणापर अभंग

श्री तुकोबाराय यांनी साधना काळात विविध तापांमुळे कष्टी होऊन देवाची करुणा भाकली, त्याविषयीचे अभंग.  

करुणापर अभंग (अभंग संख्या २८३)

१५००. संसाराच्या तापें तापलों मी देवा । करितां या सेवा कुटुंबाची ॥ १ ॥ म्हणऊनि तुझे आठविले पाय । ये वो माझे माय पांडुरंगे ॥ २ ॥ बहुतां जन्मींचा जालों भारवाही । सुटिजे हें नाहीं वर्म ठावें ॥ ३ ॥ वेढियलों चोरीं अंतर्बाह्यात्कारीं । कणव न करी कोणी माझी ॥ ४ ॥ बहु पांगविलों बहु नागविलों । बहु दीस झालों कासाविस ॥ ५ ॥ तुका म्हणे आतां धांव घाली वेगीं । ब्रीद तुझें जगीं दीनानाथ ॥ ६ ॥

१५०१. सर्प भुलोन गुंतला नादा । गारुडियें फांदा घातलासे । हिंडवुनि पोट भरी दारोदारीं । कोंडुनि पेटारी असे रया ॥ १ ॥ तैसी परी मज जाली पांडुरंगा । गुंतलों तो मी गा सोडवी आतां । माझें मज कांहीं न चलेसें जालें । कृपा हे तुज न करितां ॥ २ ॥ आविसें मीन लावियला गळीं । भक्ष तो गिळी म्हणूनियां । काढूनि बाहेरी प्राण घेऊं पाहे । तेथें बाप माये कवण रया ॥ ३ ॥ पक्षी पिलयां पातलें आशा । देखोनियां फांसा गुंते बळें । मरण सायासें नेणें धांवोनि वोरसे । जीवित्वा नास जालीं बाळें ॥ ४ ॥ गोडपणें मासी लिगाडीं गुंतली । सांपडे फडफडी अधिकाधिक । तुका म्हणे प्राण घेतला आशा । पंढरीनिवासा धांव घाली ॥ ५ ॥

१५०२. सुटायाचा कांहीं करितों उपाय । तों हें देखे पाय गोवियेले ॥ १ ॥ ऐसिया दुःखाचे सांपडलों संदी । हारपली बुद्धि बळ माझें ॥ २ ॥ प्रारब्ध क्रियमाण संचिताचे । वोढत ठायींचे आले साचे ॥ ३ ॥ विधिनिषेधाचे सांपडलों चेपे । एकएका लोपे निवडेना ॥ ४ ॥ सारावें तें वाढे त्याचियाची अंगें । तृष्णेचिया संगें दुःखी जालों ॥ ५ ॥ तुका म्हणे आतां करीं सोडवण । सर्वशक्तिहीन जालों देवा ॥ ६ ॥

१५०३. भय वाटे पर । न सुटे हा संसार ॥ १ ॥ ऐसा पडिलों काचणी । करीं धांवा म्हणऊनि ॥ २ ॥ विचारितां कांहीं । तों हें मन हातीं नाहीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । येथें न पुरे रिघावा ॥ ४ ॥

१५०४. अंतरींचा भाव जाणोनियां गुज । तैसें केलें काज पांडुरंगा ॥ १ ॥ घातलें वचन न पडेचि खालीं । तूं आम्हां माउली अनाथांची ॥ २ ॥ मज याचकाची पुरविली आशा । पंढरीनिवासा मायबापा ॥ ३ ॥ नाशिली आशंका माझिया जीवाची । उरली भेदाची होती कांहीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आतां केलों मी निर्भर । गाईन अपार गुण तुझे ॥ ५ ॥

१५०५. बोलविसी तैसें आणीं अनुभवा । नाहीं तरी देवा विटंबना ॥ धृ. ॥ मिठेंविण काय करावें मिष्टान्न । शव जीवेंविण शृंगारिलें ॥ २ ॥ संपादणीविण विटंबिलें सोंग । गुणेंविण चांग रूप हीन ॥ ३ ॥ कन्यापुत्रेंविण मंगळदायकें । वेचिलें हे फिकें द्रव्य तरी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तैसी होते मज परी । न देखें अंतरीं प्रेमभाव ॥ ५ ॥

१५०६. श्वाना दिली सवे । पायांभोंवतें तें भोवे ॥ १ ॥ तैसी जाली मज परी । वसें निकट सेजारीं ॥ २ ॥ जेवितां जवळी । येऊनियां पुस घोळी ॥ ३ ॥ कोपेल तो धनी । तुका म्हणे नेणें मनी ॥ ४ ॥

१५०७. मुखें बोलावें तें जीविंचे जाणसी । विदित पायांपाशीं सर्व आहे ॥ १ ॥ आतां हेंचि भलें भाकावी करुणा । विनियोग तो जाणां तुम्ही याचा ॥ २ ॥ आपलें तो येथें केलें नव्हे कांहीं । साधनाच्या वाहीं पडो नयें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देह दिला पिंडदान । वेळोवेळां कोण चिंता करी ॥ ४ ॥

१५०८. कवतुकवाणें । बोलों बोबड्या वचनें ॥ १ ॥ हें तो नसावें अंतरीं । आम्हां धरायाचें दुरी ॥ २ ॥ स्तुति तैसी निंदा । माना समची गोविंदा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बोले । मज तुम्हीं शिकविलें ॥ ४ ॥

१५०९. जन पूजी याचा मज कां आभार । हा तुम्ही विचार जाणां देवा ॥ १ ॥ पत्र कोण मानी वंदितील सिक्का । गौरव सेवका त्याचि मुळें ॥ २ ॥ मी मीपणें होतों जनामधीं आधीं । कोणें दिलें कधीं काय तेव्हां ॥ ३ ॥ आतां तूं भोगितां सर्व नारायणा । नको आम्हां दीना पीडा करूं ॥ ४ ॥ आपुलिया हातें देसील मुशारा । तुका म्हणे खरा तोचि आम्हां ॥ ५ ॥

१५१०. पाळिलों पोसिलों जन्मजन्मांतरीं । वागविलों करीं धरोनियां ॥ १ ॥ आतां काय माझा घडेल अव्हेर । मागें बहु दूर वागविलें ॥ २ ॥ नेदी वारा अंगीं लागों आघाताचा । घेतला ठायींचा भार माथां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बोल करितों आवडी । अविट तेचि गोडी अंतरींची ॥ ४ ॥

१५११. मजपुढें नाहीं आणीक बोलतां । ऐसे कांहीं चित्ता वाटतसे ॥ १ ॥ याचा कांहीं तुम्हीं देखावा परिहार । सर्वज्ञ उदार पांडुरंगा ॥ २ ॥ कामक्रोधें नाहीं सांडिलें आसन । राहिले वसोन देहामध्यें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आतां जालों उतराई । कळों यावें पायीं निरोपिलें ॥ ४ ॥

१५१२. काळावरी घालूं तरि तो सरिसा । न पुरतां इच्छा दास कैसे ॥ १ ॥ आतां नाहीं कांहीं उसिराचें काम । न खंडावें प्रेम नारायणा ॥ २ ॥ देणें लागे मग विलंब कां आड । गोड तरि गोड आदि अंत ॥ ३ ॥ तुका म्हणे होईल दर्शनें निश्चिंती । गाईन तें गीतीं ध्यान मग ॥ ४ ॥

१५१३. काय माझा पण होईल लटिका । ब्रिदावळी लोकां दाविली ते ॥ १ ॥ खरी करूनियां देई माझी आळी । येऊनि कुरवाळी पांडुरंगे ॥ २ ॥ आणीक म्यां कोणा म्हणवावें हातीं । नये काकुलती दुजियासी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मज येथेंचि ओळखी । होईन तो सुखी पायांनींच ॥ ४ ॥

१५१४. नको माझे मानूं आहाच ते शब्द । कळवळ्याचा वाद करीतसें ॥ १ ॥ कासयानें बळ करू पायांपासीं । भाकावी ते दासी करुणा आम्हीं ॥ २ ॥ काय मज चाड असे या लौकिकें । परी असे निकें अनुभवाचें ॥ ३ ॥ लांचावल्यासाठीं वचनाची आळी । टकळ्यानें घोळी जवळी मन ॥ ४ ॥ वाटतसे आस पुरविसी ऐसें । तरि अंगीं पिसें लावियेलें ॥ ५ ॥ तुका म्हणे माझी येथेंचि आवडी । श्रीमुखाची जोडी इच्छीतसें ॥ ६ ॥

१५१५. तातडीने आम्हां धीरचि न कळे । पाळावे हे लळे लवलाहे ॥ १ ॥ नका कांहीं पाहों सावकाशीं देवा । करा एक हेवा तुमचा माझा ॥ २ ॥ वोरसाचा यावा सांभाळावी प्रीत । नाहीं राहो येत अंगीं धंदा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मज नका गोवूं खेळा । भोजनाची वेळा राखियेली ॥ ४ ॥

१५१६. इच्छिती तयांसी व्हावें जी अरूप । आम्हांसी स्वरूप स्थिती चाड ॥ १ ॥ आतां नव्हे माझा भाव अनारिसा । पाउलांनीं इच्छा गोवियेली ॥ २ ॥ लेंकरासी कोठें जाणत्याची परी । करूं येते दुरी धरावया ॥ ३ ॥ लागली न सुटे नामाची आवडी । माझी भावजोडी भंगूं नका ॥ ४ ॥ घेसी आढेवेढे मुक्तीच्या अभिळासें । चाळवीं जा पिसे ब्रह्मज्ञानी ॥ ५ ॥ तुका म्हणे माझा कोठें भक्तिरस । पाडावया ओस चाळविसी ॥ ६ ॥

१५१७. झालिया दर्शन करीन मी सेवा । आणिक कांहीं देवा नलगें दुजें ॥ १ ॥ प्रारब्धा आधीन अन्न आच्छादन । स्थिर करोनि मन ठेवी पायीं ॥ २ ॥ येगा येगा येगा कृपाळुवा हरी । निववीं अभ्यंतरी देऊनि भेटी ॥ धृ. ॥ आसावलें मन जीवनाचे ओढी । नामीं रूपीं गोडी लावियेली ॥ ४ ॥ काय तुम्हांपाशीं नाहीं भांडवल । माझे मिथ्या बोल जाती ऐसें ॥ ५ ॥ काय लोखंडाचे पाहे गुणदोष । शिवोनि परिस सोनें करी ॥ ६ ॥ तुका म्हणे माझे अवघें असों द्यावें । आपुलें करावें ब्रीद साच ॥ ७ ॥

१५१८. तुझा दास मज म्हणती अंकित । अवघे सकळिक लहान थोर ॥ १ ॥ हेंचि आतां लागे करावें जतन । तुझें थोरपण तुज देवा ॥ २ ॥ होउनी निर्भर राहिलों निश्चिंत । पावनपतित नाम तुझें ॥ ३ ॥ करितां तुज होय डोंगराची राई । न लगतां कांहीं पात्या पातें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तुज काय तें अशक्य । तारितां मशक मज दीना ॥ ५ ॥

१५१९. भलते जन्मीं मज घालिसील तरी । न सोडीं मी हरी नाम तुझें ॥ १ ॥ सुख दुःख तुज देईन भोगितां । मग मज चिंता कासयाची ॥ २ ॥ तुझा दास म्हणवीन मी अंकिला । भोगितां विठ्ठला गर्भवास ॥ ३ ॥ कासया मी तुज भाकितों करुणा । तारी नारायणा म्हणऊनि ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तुज येऊं पाहे उणें । तारिसील तेणें आम्हां तया ॥ ५ ॥

१५२०. आणीक पाखांडें असती उदंडें । तळमळिती पिंडें आपुलिया ॥ १ ॥ त्याचिया बोलाचा नाहीं हा विश्वास । घातलीसे कास तुझ्या नामीं ॥ २ ॥ दृढ एक चित्तें झालों या जीवासी । लाज सर्वविशीं तुम्हांसी ते ॥ ३ ॥ पीडों नेदी पशु आपुले अंकित । आहे जें उचित तैसें करा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे किती भाकावी करुणा । कोप नारायणा येईल तुम्हां ॥ ५ ॥

१५२१. जेथें जातों तेथें पडतों मतोळा । न देखिजे डोळां लाभ कांहीं ॥ १ ॥ कपाळींची रेखा असती उत्तम । तरि कां हा श्रम पावतों मी ॥ २ ॥ नव्हेचि तुम्हांस माझा अंगिकार । थीता संवसार अंतरला ॥ ३ ॥ भोग तंव झाला खरा भोगावा तो । भांडवल नेतो आयुष्य काळ ॥ ४ ॥ कोठें तुझी कीर्ति आइकिली देवा । मुकतों कां जीवा तुका म्हणे ॥ ५ ॥

१५२२. न घडे मायबापा बाळकाचा घात । आपणांदेखत होऊं नेदी ॥ १ ॥ कां मी मनीं चिंता वाहूं भय धाक । काय नव्हे एक करितां तुज ॥ २ ॥ वर्म जाणें त्याच्या हिताचे उपाय । तहान भूक वाहे कडिये खांदीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तूं गा कृपावंत भारी । ऐसें मज हरि कळों आलें ॥ ४ ॥

१५२३. नलगे मायेसी बाळ निरवावें । आपल्या स्वभावें ओढे त्यासी ॥ १ ॥ मज कां लागला करणें विचार । ज्याचा जार भार त्याचे माथां ॥ २ ॥ गोड धोड त्यासी ठेवी न मागतां । समाधान खातां नेदी मना ॥ ३ ॥ खेळतां गुंतलें उमगूनी आणी । बैसोनिया स्तनीं लावी बळें ॥ ४ ॥ त्याच्या दुःखें पडे आपण खापरीं । लाही तळी वरी होय जैसी ॥ ५ ॥ तुका म्हणे देह विसरे आपुला । आघात तो त्याला लागों नेदी ॥ ६ ॥

१५२४. आम्हासाठीं अवतार । मत्स्यकूर्मादि सूकर ॥ १ ॥ मोहें धावें घाली पान्हा । नांव घेतां पंढरीराणा ॥ २ ॥ कोठें न दिसे पाहतां । उडी घाली अवचिता ॥ ३ ॥ सुख ठेवी आम्हासाठीं । दुःख आपणची घोंटी ॥ ४ ॥ आम्हां घाली पाठीकडे । आपण कळिकाळाशीं भिडे ॥ ५ ॥ तुका म्हणे कृपानिधी । आम्हां उतरीं नावेमधीं ॥ ६ ॥

१५२५. देह तंव आहे प्रारब्धा अधीन । याचा मी कां सीण वाहूं भार ॥ १ ॥ सरो माझा काळ तुझिया चिंतनें । काया वाचा मनें इच्छीतसें ॥ २ ॥ लाभ तो न दिसे याहूनि दुसरा । आणीक दातारा येणें जन्में ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आलों सोसीत संकटें । मी माझें वोखटें आहे देवा ॥ ४ ॥

१५२६. तुज दिलें आतां करीं यत्न याचा । जीवभाव वाचाकायामन ॥ १ ॥ भागलों दातारा सीण जाला भारी । आतां मज तारीं शरणागता ॥ २ ॥ नेणतां सोसिली तयाची आटणी । नव्हतांही कोणी कांहीं माझी ॥ ३ ॥ वर्म नेणें दिशा हिंडती मोकाट । इंद्रियें सुनाट दाही दिशा ॥ ४ ॥ येरझारी फेरा सिणलों सायासीं । आतां हृषीकेशी अंगीकारीं ॥ ५ ॥ तुका म्हणे मन इंद्रियांचे सोई । धांवे यासी काई करूं आतां ॥ ६ ॥

१५२७. नेणें गति काय कवण अधोगति । मानिली निश्चिंती तुझ्या पायीं ॥ १ ॥ कर्म धर्म कोण नेणें हा उपाव । तुझ्या पायीं भाव ठेवियेला ॥ २ ॥ नेणें निरसूं पापपुण्य नेणें काय । म्हणऊनि पाय धरिले तुझे ॥ ३ ॥ वेडा मी अविचारी न कळे विचार । तुज माझा भार पांडुरंगा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तुज करितां नव्हे काय । माझा तो उपाय कवण तेथें ॥ ५ ॥

१५२८. भक्तिसुख आलें नाहीं अनुभवा । तों मी ज्ञान देवा काय करूं ॥ १ ॥ नसावें जी तुम्हीं कांहीं निश्चिंतीनें । माझिया वचनें अभेदाच्या ॥ २ ॥ एकाएकी मन नेदी समाधान । देखिल्या चरण वांचूनियां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वाचा गुणीं लांचावली । न राहे उगली मौन्य मज ॥ ४ ॥

१५२९. न कळे तो काय करावा उपाव । जेणें राहे भाव तुझ्या पायीं ॥ १ ॥ येऊनियां वास करिसी हृदयीं । ऐसें घडे कई कासयानें ॥ २ ॥ साच भावें तुझें चिंतन मानसीं । राहे हें करिसी कैं गा देवा ॥ ३ ॥ लटिकें हें माझें करूनियां दुरी । साच तूं अंतरीं येऊनि राहें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मज राखावें पतिता । आपुलिया सत्ता पांडुरंगा ॥ ५ ॥

१५३०. नाहीं जप तप जीवासी आटणी । मनासी दाटणी नाहीं केली ॥ १ ॥ निजलिया ठायीं फोकारिला धांवा । सांकडें तें देवा तुज माझें ॥ २ ॥ नाहीं आणूनियां समर्पिलें जळ । सेवा ते केवळ चिंतनाची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्हीं वेंचिलीं उत्तरें । घेतलीं उदारें मायबापें ॥ ४ ॥

१५३१. पुढलियां सुखें निंब देता भले । बहुत वारलें होय दुःख ॥ १ ॥ हें तों वर्म असे माऊलीच्या हातीं । हाणी मारी प्रीती हितासाठीं ॥ २ ॥ खेळतां विसरे भूक तहान घर । धरूनियां कर आणी बळें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पाळी तोंडीचिया घांसे । उदार सर्वस्वें सर्वकाळ ॥ ४ ॥

१५३२. मार्ग चुकले विदेशी एकले । तयावरी झाले दिशाभुली ॥ १ ॥ हातीं धरूनियां पावविले घरा । त्याच्या उपकारा काय द्यावें ॥ २ ॥ तैसा मी कुडकुडा होतों केशीराजा । सेवा न घडे लाजा म्हणऊनि ॥ धृ. ॥ सांडियेला गर्भ उबगोनि माऊली । नाहीं सांभाळिली भूमि शुद्ध ॥ ४ ॥ उष्ण तहान भूक एवढे आकांतीं । वोसंगा लाविती काय म्हूण ॥ ५ ॥ खांद्यावरी शूळ मरणाचे वाटे । अन्यायहि मोठे साच केले ॥ ६ ॥ हातींचा हिरोनि घातला पाठीसी । तुका म्हणे ऐसी परि जाली ॥ ७ ॥

१५३३. ऐसें भाग्य कईं लाहता होईन । अवघें देखें जन ब्रह्मरूप ॥ १ ॥ मग तया सुखा अंत नाहीं पार । आनंदें सागर हेलावती ॥ २ ॥ शांती क्षमा दया मूर्तिमंत अंगीं । परावृत्त संगी कामादिकां ॥ ३ ॥ विवेकासहित वैराग्याचें बळ । धगधगित ज्वाळ अग्नि जैसा ॥ ४ ॥ भक्ति नवविधा भाव शुद्ध वरी । अळंकारावरी मुगुटमणी ॥ ५ ॥ तुका म्हणे माझी पुरवी वासना । कोण नारायणा तुजविण ॥ ६ ॥

१५३४. आळिकरा कोठें साहातें कठीण । आपुला तें प्राण देऊं पाहे ॥ १ ॥ सांभाळावें मायबापें कृपादृष्टी । पीडितां तें दृष्टी देखों नये ॥ २ ॥ अंतरलों मागें संवसारा हातीं । पायांपें सरती झालों नाहीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुम्हीं विचारा जी देवा । ठेवाल तें ठेवा कोणे परी ॥ ४ ॥

१५३५. न पाहें माघारें आतां परतोनि । संसारापासूनि विटला जीव ॥ १ ॥ सामोरा येऊनि कवळीं दातारा । काळाचा हाकारा न साहावे ॥ २ ॥ सावधान चित्त होईल आधारें । खेळताही बरें वाटईल ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कंठ दाटला या सोसें । न पवेचि कैसें जवळी हे ॥ ४ ॥

१५३६. करितां विचार । तो हा दृढ संसार । ब्रह्मादिकां पार । नुल्लंघवे सामर्थ्यें ॥ १ ॥ शरण शरण नारायणा । मज अंगीकारा दीना । आलें तें वचना - । पाशीं माझ्या सामर्थ्य ॥ २ ॥ पाठीवरी मोळी । तोचि कळवा पायीं तळीं । सांपडला जाळीं । मत्स्य जाला तो न्याय ॥ ३ ॥ आतां करीन तांतडी । लाभाची ते याच जोडी । तुका म्हणे ओढी । पायां सोई मनाची ॥ ४ ॥

१५३७. सिणलों दातारा करितां वेरझारा । आतां सोडवी संसारापासोनियां ॥ १ ॥ न सुटेचि बाकी नव्हें झाडापाडा । घातलोंसें खोडा हाडांचिया ॥ २ ॥ मायबापें माझीं जीवांची सांगाती । तीं देतील हातीं काळाचिया ॥ ३ ॥ पडताळूनि सुरी बैसली सेजारीं । यमफासा करीं घेऊनियां ॥ ४ ॥ पाठी पोटीं एकें लागलीं सरसीं । नेती नरकापाशीं ओढूनियां ॥ ५ ॥ जन साह्यभूत असे या सकळा । मी एक निराळा परदेशी ॥ ६ ॥ कोणा काकुलती नाहीं कोणे परी । तुजविण हरी कृपाळुवा ॥ ७ ॥ तुका म्हणे मज तुझाची भरंवसा । म्हणऊनि आशा मोकलिली ॥ ८ ॥

१५३८. स्त्रीपुत्रादिकीं राहिला आदर । विषयीं पडिभर अतिशय ॥ १ ॥ आतां सोडवणें धांवा नारायणा । मज हे वासना अनावर ॥ २ ॥ येऊनियां आड ठाके लोकलाज । तों हें दिसे काज अंतरलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्हां जेथें जेथें गोवा । तेथें तुम्हीं देवा सांभाळावें ॥ ४ ॥

१५३९. बहु या प्रपंचें भोगविल्या खाणी । ठाकोनियां मनीं आला सीण ॥ १ ॥ आतां पायांपाशीं लपवावें देवा । नको पाहूं सेवाभक्ती माझी ॥ २ ॥ बहु भय वाटे एकाच्या बोभाटें । आलीं घायवटें फिरोनियां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सिगे भरूं आलें माप । वियोग संताप झाला तुझा ॥ ४ ॥

१५४०. आजिवरी होतों संसाराच्या हातीं । आतां ऐसें चित्तीं उपजलें ॥ १ ॥ तुम्हां शरणागता व्हावें नारायणा । अंगीकारा दीना आपुलिया ॥ २ ॥ विसरलों काम याजसाठीं धंदा । सकळ गोविंदा माझें तुझें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे विज्ञापना परिसावी । आवडी हे जीवीं झाली तैसी ॥ ४ ॥

१५४१. कैसा तूं देखिला होसील गोपाळीं । पुण्यवंता डोळीं नारायणा ॥ १ ॥ तेणें लोभें जीव जालासे बराडी । आम्ही ऐसी जोडी कईं लाभों ॥ २ ॥ असेल तें कैसें दर्शनाचें सुख । अनुभवें श्रीमुख अनुभवितां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वाटे देसी आळिंगन । अवस्था ते क्षणक्षणा होते ॥ ४ ॥

१५४२. आतां मी अनन्य येथें अनधिकारी । होईन कोणे परी नेणों देवा ॥ १ ॥ पुराणींचा अर्थ आणितां मनास । होय कासावीस जीव माझा ॥ २ ॥ इंद्रियांची आम्ही पांगिलों अंकित । त्यांचे रंगीं चित्त रंगलेंसें ॥ ३ ॥ येकाचेंही मज न घडे दमन । अवघीं नेमून कैसीं राखों ॥ ४ ॥ तुका म्हणे जरी मोकलिसी आतां । तरी मी अनंता वायां गेलों ॥ ५ ॥

१५४३. अवघ्या पातकांची मीचि एक रासी । अवघा तूं होसी सर्वोत्तम ॥ १ ॥ जैसा तैसा करणें लागे अंगीकार । माझा सर्व भार चालविणें ॥ २ ॥ अवघेंचि मज गिळियेलें काळें । अवघींच बळें तुझें अंगीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आतां खुंटला उपाय । अवघेचि पाय तुझें मज ॥ ४ ॥

१५४४. ज्ञानियांचे घरीं चोजवितां देव । तेथें अहंभाव पाठी लागे ॥ १ ॥ म्हणोनि अवघे सांडिले उपाय । धरियेले पाय दृढ तुझे ॥ २ ॥ वेदपरायण पंडित वाचक । न मिळती एक एकामधीं ॥ ३ ॥ पाहों गेलों भाव कैसी आत्मनिष्ठा । तेथें देखें चेष्टा विपरीत ॥ ४ ॥ आपुलिया नाहीं निवाले जे अंगें । योगी करती रागें गुरगुरु ॥ ५ ॥ तुका म्हणे मज कोणाचा पांगिला । नको बा विठ्ठला करूं आतां ॥ ६ ॥

१५४५. मेल्यावर मोक्ष संसारसंबंध । आरालिया बद्ध ठेवा आम्हां ॥ १ ॥ वागवीत संदेह राहों कोठवरी । मग काय थोरी सेवकाची ॥ २ ॥ गाणें गीत आम्हां नाचणें आनंदें । प्रेम कोठें भेदे अंगा येतें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे किती सांगावे दृष्टांत । नसतां तूं अनंत सानुकूळ ॥ ४ ॥

१५४६. साकरेचें नाम घेतां कळे गोडी । तैसी आम्हां जोडी वैष्णवांची ॥ १ ॥ मोक्ष गांठी असे ठेविला बांधोनि । सोस तो भजनीं आवडीचा ॥ २ ॥ भोजनाची चिंता माय वाहे बाळा । आम्हां तरी खेळावरी चित्त ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्हीं देहउपकारें । गाऊं निरंतर नाचों लागों ॥ ४ ॥

१५४७. किती विवंचना करीतसें जीवीं । मन धांवडवी दाही दिशा ॥ १ ॥ कोणा एका भावें तुम्हीं अंगीकार । करावा विचार याच साठीं ॥ २ ॥ इतर ते आतां लाभ तुच्छ जाले । अनुभवा आले गुणागुण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लागो अखंड समाधि । जावें प्रेमबोधीं बुडोनियां ॥ ४ ॥

१५४८. मोलाचें आयुष्य वेचतसे सेवे । नुगवतां गोवे खेद होतो ॥ १ ॥ उगवूं आलेति तुम्ही नारायणा । परिहार या सिणा निमिषांत ॥ २ ॥ लिगाडाचे मासी न्यायें जाली परी । उरली ते उरी नाहीं कांहीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लाहों साधीं वाचाबळें । ओढियेलों काळें धांव घाली ॥ ४ ॥

१५४९. नव्हे मी स्वतंत्र अंगाचा पाईक । जे हे सकळिक सत्ता वारूं ॥ १ ॥ तुम्हां आळवावें पाऊलापाऊली । कृपेची साऊली करीं मज ॥ २ ॥ शक्तिहीन तरी जालों शरणागत । आपुला वृत्तांत जाणोनियां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भवाभेणें धरिले पाय । आणीक उपाय नेणें कांहीं ॥ ४ ॥

१५५०. ओस जाल्या दिशा मज भिंगुळवाणें । जीवलग नेणें मज कोणी ॥ १ ॥ भय वाटे देखें श्वापदांचे भार । नव्हे मज धीर पांडुरंगा ॥ २ ॥ अंधकार पुढें न चलवे वाट । लागतील खुंट कांटे अंगा ॥ ३ ॥ एकला निःसंग फांकती मारग । भितों नव्हे लाग चालावया ॥ ४ ॥ तुका म्हणे वाट दावूनि सद्गुरु । राहिलासे दुरु पांडुरंग ॥ ५ ॥

१५५१. एका एक वर्में लावूनियां अंगीं । ठेवितों प्रसंगीं सांभाळीत ॥ १ ॥ नेघावा जी आम्हीं वाव बहु फार । धरूनि अंतर ठायाठाव ॥ २ ॥ वेव्हारें आलें तें समानचि होतें । बळ नाहीं येथें चालों येत ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आतां निवाड्याच साटीं । संसारें तुटी करुनि ठेलों ॥ ४ ॥

१५५२. कांहीं एक तरी असावा आधार । कासयानें धीर उपजावा ॥ १ ॥ म्हणविल्यासाठीं कैसें पडे रुजू । धणी नाहीं उजू सन्मुख तो ॥ २ ॥ वेचल्या दिसांचा कोणावरी लेखा । घालावा हा सुखासुखें आम्हीं ॥ ३ ॥ नाहीं मनोगत तोंवरि हे देवा । तुका म्हणे सेवा नेघेजेतो ॥ ४ ॥

१५५३. शिकल्या शब्दांचे उत्पादितों ज्ञान । दर्पणींचें धन उपर वायां ॥ १ ॥ अनुभव कईं होईन भोगितां । सांकडें तें आतां हेंचि आलें ॥ २ ॥ गायें नाचें करीं शरीराचें धर्म । बीजनाम वर्म तुझें दान ।।३।। तुका म्हणे केला उशीर न साहे । द्याल तरी आहे सर्व सिद्ध ॥ ४ ॥ 

१५५४. नाहीं गुणदोष लिंपों देत अंगीं । झाडितां प्रसंगीं वरावरी ॥ १ ॥ निकटवासिया आळवितों धांवा । येथूनियां देवा सोडवूनि ॥ २ ॥ उमटे अंतरीं तें करूं प्रगट । कळोनी बोभाट धांव घाली ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तरी वांचलों या काळें । समर्थाचें बळें सुखी असों ॥ ४ ॥

१५५५. तुम्ही माझा देवा करा अंगीकार । हा नाहीं विचार मजपाशीं ॥ १ ॥ आतां दोहीं पक्षीं लागलें लांछन । देवभक्तपण लाजविलें ॥ २ ॥ एकांतीं एकलें न राहे निश्चळ । न राहेचि पळ मन ठायीं ॥ ३ ॥ पायीं महत्त्वाची पडिली श्रृंखळा । बांधविला गळा स्नेहा हातीं ॥ ४ ॥ शरीर सोकलें देखिलिया सुखा । कदान्न हें मुखा मान्य नाहीं ॥ ५ ॥ तुका म्हणे झाला अवगुणांचां थारा । वाढली हे निद्रा आळस बहू ॥ ६ ॥

१५५६. अवघा वेंचलों इंद्रियांचे ओढी । जालें ते ते घडी निरोपिलें ॥ १ ॥ असावा जी ठावा सेवेसी विचार । आपुला म्यां भार उतरिला ॥ २ ॥ कायावाचा मनें तोचि निजध्यास । येथें जालों ओस भक्तिभावें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे करूं येईल धांवणें । तरि नारायणें सांभाळावें ॥ ४ ॥

१५५७. काम क्रोध माझे जीताती शरीरीं । कोवळें तें वरी बोलतसें ॥ १ ॥ कैसा मी सरता जालों तुझ्या पायीं । पांडुरंगा कांहीं न कळे हें ॥ २ ॥ पुराणींची ग्वाही वदतील संत । तैसें नाहीं चित्त शुद्ध झालें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मज आणुनि अनुभवा । दाखवीं हें देवा साच खरें ॥ ४ ॥

१५५८. मन माझें चपळ न राहे निश्चळ । घडी एकी पळ स्थिर नाहीं ॥ १ ॥ आतां तूं उदास नव्हें नारायणा । धांवें मज दीना गांजियेलें ॥ २ ॥ धांव घालीं पुढें इंद्रियांचे ओढी । केलें तडातोडी चित्त माझें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझा नचले सायास । राहिलों हे आस धरूनि तुझी ॥ ४ ॥

१५५९. नित्य या मनासी करितों विचार । तों हें अनावर विषयलोभी ॥ १ ॥ आतां मज राखें आपुलिया बळें । न देखें हें जाळें उगवतां ॥ २ ॥ सांपडला गळीं नाहीं त्याची सत्ता । उगळी मागुता घेतला तो ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मी तों अज्ञानचि आहें । परि तुझी पाहें वास देवा ॥ ४ ॥

१५६०. तुमचे स्तुतियोग्य कोठें माझी वाणी । मस्तक चरणीं ठेवितसे ॥ १ ॥ भक्तिभाग्य तरी नेदीं तुळसीदळ । जोडूनि अंजुळ उभा असे ॥ २ ॥ कैचें भाग्य ऐसें पाविजे संनिध । नेणें पाळूं विध करुणा भाकीं ॥ ३ ॥ संतांचे शेवटीं उच्छिष्टाची आस । करूनियां वास पाहातसें ॥ ४ ॥ करीं इच्छा मज म्हणोत आपुलें । एखादिया बोलें निमित्याच्या ॥ ५ ॥ तुका म्हणे शरण आलों हें साधन । करितों चिंतन रात्रंदिवस ॥ ६ ॥

१५६१. वारंवार तुज द्यावया आठव । आईक तो भाव माझा कैसा ॥ १ ॥ गेला मग नये फिरोन दिवस । पुढिलांची आस गणित नाहीं ॥ २ ॥ गुणांअवगुणांचे पडती आघात । तेणें होय चित्त कासावीस ॥ ३ ॥ कांहीं एक तुझा न देखों आधार । म्हणऊनि धीर नाहीं जीवा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तूं या ब्रह्मांडाचा जीव । तरी कां आम्ही कींव भाकीतसों ॥ ५ ॥

१५६२. माझे मज कळों येती अवगुण । काय करूं मन अनावर ॥ १ ॥ आतां आड उभा राहें नारायणा । दयासिंधुपणा साच करीं ॥ २ ॥ वाचा वदे परी करणें कठिण । इंद्रियां अधीन जालों देवा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुझा जैसा तैसा दास । न धरीं उदास मायबापा ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)

१५६३. काय पुण्य ऐसें आहे मजपाशीं । तांतडी धांवसी पांडुरंगा ॥ १ ॥ काय ऐसा भक्त वांयां गेलों थोर । तूं मज समोर होसी वेगा ॥ २ ॥ काय कष्ट माझी देखिली चाकरी । तो तूं झडकरी पाचारिसी ॥ ३ ॥ कोण मी नांवाचा थोर गेलों मोठा । अपराधी करंटा नारायणा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे नाहीं ठाऊकें संचित । येणें जन्में हित नाहीं केलें ॥ ५॥

१५६४. जन्मांतरीं शुद्ध नाहीं आचरण । यालागीं चरण अंतरलें ॥ १ ॥ वोढवले संचित येणें जन्में पाहतां । आतां पंढरिनाथा कृपा करी ॥ २ ॥ पतितपावन ब्रिद साच करी देवा । यालागीं कुढावा करी माझा ॥ धृ. ॥ अपराधी पातकी दुष्ट दुराचारी । आहाळलों भारी संवसारें ॥ ४ ॥ कामक्रोध आधि कल्पनेच्या त्रासें । तुज न पवें ऐसें झालें देवा ॥ ५ ॥ हा ना तो ठाव झाला पांडुरंगा । नयेचि उपेगा काय करूं ॥ ६ ॥ आपुलिया नांवा धांवणियां धांवे । लवकरी यावें तुका म्हणे ॥ ७ ॥

१५६५. कनवाळू कृपाळू भक्तालागीं मोही । गजेंद्राचा धांवा तुवां केला विठाई ॥ १ ॥ पांडुरंगे ये वो पांडुरंगे । जीवाचे जीवलगे ये वो पांडुरंगे ॥ २ ॥ भक्तांच्या कैवारें कष्टलीस विठ्ठलें । अंबऋषीकारणें जन्म दहा घेतले ॥ ३ ॥ प्रल्हादाकारणें स्तंभीं अवतार केला । विदारूनि दैत्य प्रेमपान्हा पाजिला ॥ ४ ॥ उपमन्याकारणें कैसी धांवसी लवलाहीं । पाजी प्रेमपान्हा क्षीरसागराठायीं ॥ ५ ॥ कौरवीं पांचाळी सभेमाजी आणिली । वस्त्रहरणीं वस्त्र कैसी जाली माऊली ॥ ६ ॥ दुर्वास पातला धर्मा छळावया वनीं । धांवसी लवलाहीं शाखादेठ घेऊनि ॥ ७ ॥ कृपाळू माऊली भुक्तिमुक्ति - भांडार । करीं माझा अंगीकार तुका म्हणे विठ्ठले ॥ ८ ॥

१५६६. तुजकरितां होते आनाचें आन । तारिले पाषाण उदकीं देवा ॥ १ ॥ कां नये कैवार करूं अंगीकार । माझा बहु भार जड जाला ॥ २ ॥ चुकलासी म्हणों तरी जीवांचाही जीव । रिता नाहीं ठाव उरों दिला ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐसें काय सत्ताबळ । माझें परी कृपाळ आहां तुम्ही ॥ ४॥

१५६७. येईं वो येईं वो येईं धांवोनियां । विलंब कां वांयां लावियला कृपाळे ॥ धृ. ॥ विठाबाई विश्वंभरे भवच्छेदके । कोठें गुंतलीस माये विश्वव्यापके ॥ २ ॥ न करीं न करीं आतां आळस अव्हेरु । व्हावया प्रगट कैंचें दूरी अंतरु ॥ ३ ॥ नेघें नेघें नेघें माझी वाचा विसांवा । तुका म्हणे हांवा हांवा हांवां साधावा ॥ ४ ॥

१५६८. संताचा उपदेश आमुचे मस्तकीं । नाहीं मृत्युलोकीं राहाणेसा ॥ १ ॥ म्हणऊनि बहु तळमळी चित्त । येईं वो धांवत पांडुरंगे ॥ २ ॥ उपजली चिंता लागला उशीर । होत नाहीं धीर निढळ वाटे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पोटीं रिघालेंसे भय । करूं आतां काय ऐसें जालें ॥ ४ ॥

१५६९. मायें मोकलिलें कोठें जावें बाळें । आपुलिया बळें न वांचें तें ॥ १ ॥ रुसोनियां पळे सांडुनियां ताट । मागें पाहे वाट यावी ऐसी ॥ २ ॥ भांडवल आम्हां आळी करावी हे । आपणची धाये धांवशील ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आळी करूनियां निकी । देसील भातुकीं बुझाऊनि ॥ ४ ॥

१५७०. क्षणाक्षणां जीवा वाटतसे खंती । आठवती चित्तीं पाय देवा ॥ १ ॥ येईं वो येईं वो येईं लवलाही । आळिंगूनि बाहीं क्षेम देईं ॥ २ ॥ उताविळ मन पंथ अवलोकी । आठवे ते चुकी काय जाली ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझ्या जीवींच्या जीवना । घाला नारायणा उडी वेगीं ॥ ४ ॥

१५७१. धरुनियां सोई परतलें मन । अनुलक्षीं चरण करूनियां ॥ १ ॥ येईं पांडुरंगे नेईं सांभाळूनी । करुणावचनीं आळवितों ॥ २ ॥ बुद्धि जाली साह्य परि नाहीं बळ । अवलोकितों जळ वाहे नेत्रीं ॥ ३ ॥ न चलती पाय गळित जाली काया । म्हणऊनि दया येऊं द्यावी ॥ ४ ॥ दिशेच्या करितों वारियासीं मात । जोडुनियां हात वाट पाहे ॥ ५ ॥ तुका म्हणे वेग करावा सत्वर । पावावया तीर भवनदीचें ॥ ६ ॥

१५७२. उदार तूं हरी । ऐसी कीर्ति चराचरी । अनंत हे थोरी । गर्जताती पवाडे ॥ १ ॥ तुझे पायीं माझा भाव । पुसी जन्ममरण ठाव । देवाचा तूं देव । स्वामी सकळां ब्रह्मांडा ॥ २ ॥ मागणें तें तुज मागों । जीवभाव तुज सांगों । लागों तरी लागों । पायां तुमच्या दातारा ॥ ३ ॥ दिसों देसी कीविलवाणें । तरी तुजचि हें उणें । तुका म्हणे जिणें । माझें तुज अधीन ॥ ४ ॥

१५७३. धांव धांव गरुडध्वजा । आम्हां अनाथांच्या काजा ॥ १ ॥ बहु झालों कासावीस । म्हणोनि पाहें तुझी वास ॥ २ ॥ पाहें त्या मारगें । कोणी येतें माझ्या लागें ॥ ३ ॥ असोनियां ऐसा । तुज सारिखा कोंवसा ॥ ४ ॥ न लवा उशीर । नेणों कां हो केला धीर ॥ ५ ॥ तुका म्हणे चाली । नको चालूं धांव घालीं ॥ ६ ॥

१५७४. स्वामित्वाचीं वर्में असोनि जवळी । वाहों जावें मोळी गुणांसवें ॥ १ ॥ काबाडापासूनि सोडवा दातारा । कांहीं नका भारा पात्र करूं ॥ २ ॥ धनवंत्र्याचिये अंगीं सत्ताबळ । व्याधि ते सकळ तोडावया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आलें मोड्यासी कोंपट । सांडोव्याची वाट विसरावी ॥ ४ ॥

१५७५. सुकलिया कोंभा अत्यंत जळधरें । तेणेंचि प्रकारें न्याय असे ॥ १ ॥ न चले पाउलीं सांडीं गरुडासन । मनाचें हो मन त्वरेलागीं ॥ २ ॥ तुका म्हणे भूक न साहावे बाळा । जीवनाची कळा ओढलीसे ॥ ३ ॥

१५७६. आरुषा वचनीं मातेची आवडी । म्हणऊनि तांतडी घेत नाहीं ॥ १ ॥ काय होईल माझें मांडिलें कवतुक । आदराची भूक रडारोवी ॥ २ ॥ लपोनियां करी चुकुर माउली । नाहीं होत केली निष्ठा सांडी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे करी पारखीं वचनें । भेवउनि तान्हें आळवावें ॥ ४ ॥

१५७७. बाप करी जोडी लेंकराचे ओढी । आपुली करवंडी वाळवूनी ॥ १ ॥ एकाएकीं केला मिरासींचा धनी । कडिये वागवूनी भार खांदीं ॥ २ ॥ घालूनियां पाहे डोळा अळंकार । ठेवा दावी थोर करूनियां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नेदी गांजूं आणिकांसी ॥ उदार जीवासी आपुलिया ॥ ४ ॥

१५७८. असोनि न कीजे अलिप्त अहंकारें । उगीच या भारें कुंथाकुंथी ॥ १ ॥ धांवा सोडवणें वेगी लवकरी । मी तो जालों हरी शक्तिहीन ॥ २ ॥ भ्रमल्यानें दिसें बांधल्याचेपरी । माझें मजवरी वाहोनियां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे धांव घेतलीसे सोई । आतां पुढें येईं लवकरी ॥ ४ ॥

१५७९. मायबापापुढें लाडिके लेंकरूं । तैसे बोल करूं कवतुकें ॥ १ ॥ कृपावंता घाली प्रेमपान्हारस । वोळवी वोरस पांडुरंगे ॥ २ ॥ नाहीं धीर खुंटीं जवळी हुंबरे । ठायींच पाखरे कवळते ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मज होऊं नेदी सीण । कळों नेदी भिन्न आहे तैसें ॥ ४ ॥

१५८०. कृपावंता दुजें नाहीं तुम्हां पोटीं । लाडें बोलें गोठी सुख मातें ॥ १ ॥ घेउनि भातुकें लागसील पाठी । लाविसील ओठीं ब्रह्मरस ॥ २ ॥ आपुलिया पांखें घालिसी पाखर । उदार मजवर कृपाळू तूं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्हांकारणें गोविंदा । वागविसी गदा सुदर्शन ॥ ४ ॥

१५८१. आतां नये बोलों अव्हेराची मात । बाळावरी चित्त असों द्यावें ॥ १ ॥ तुज कां सांगणें लागे हा प्रकार । परी हें उत्तर आवडीचें ॥ २ ॥ न वंची वो कांहीं एकहि प्रकार । आपणां अंतर नका मज ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मोहो राखावा सतत । नये पाहों अंत पांडुरंगा ॥ ४ ॥

१५८२. मायबापापुढें लेंकराची आळी। आणीक हे पाळी कोण लळे ॥ १ ॥ सांभाळा जी माझीं विषमें अनंता । जवळी असतां अव्हेरू कां ॥ २ ॥ आणिकांची चाले सत्ता आम्हावरी । तुमची ते थोरी काय मग ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आलों दुरोनि जवळी । आतां टाळाटाळी करूं नये ॥ ४ ॥

१५८३. तुझा विसर नको माझिया हो जीवा । क्षण एक केशवा मायबापा ॥ १ ॥ जावो राहो देह आतां येचि घडी । कायसी आवडी याची मज ॥ २ ॥ कुश्चीळ इंद्रियें आपुलिया गुणें । यांचिया पाळणें कोण हित ॥ ३ ॥ पुत्र पत्नी बंधु सोयरीं खाणोरीं । यांचा कोण धरी संग आतां ॥ ४ ॥ पिंड हा उसना आणिला पांचाचा । सेखीं लागे ज्याचा त्यासी देणें ॥ ५ ॥ तुका म्हणे नाहीं आणिक सोइरें । तुजविण दुसरें पांडुरंगा ॥ ६ ॥

१५८४. कृपावंता कोप न धरावा चित्तीं । छळूं वक्रोक्ति स्तुती करूं ॥ १ ॥ आम्ही तुझा पार काय जाणों देवा । नेणों कैसी सेवा करावी ते ॥ २ ॥ अनंता अरूपा अलक्षा अच्युता । निर्गुणा सच्चिता सर्वोत्तमा ॥ ३ ॥ चांगलीं हीं नामें घेतली ठेवून । जालासी लहान भक्तिकाजा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तुझ्या पायांवरी सदा । मस्तक गोविंदा असो माझा ॥ ५ ॥

१५८५. आम्हीं जाणावें तें काई । तुझें वर्म कोणे ठायीं । अंतपार नाहीं । ऐसें श्रुति बोलती ॥ १ ॥ होई मज तैसा मज तैसा । साना सुकुमार हृषीकेशा । पुरवी माझी आशा । भुजा चारी दाखवीं ॥ २ ॥ खालता सप्तही पाताळा । वरता स्वर्गाहूनि ढिसाळा । तो मी मशक डोळां । कैसा पाहों आपुल्या ॥ ३ ॥ मज असें हा भरंवसा । पढीयें होसी तयां तैसा । पंढरीनिवासा । तुका म्हणे गा विठोबा ॥ ४ ॥

१५८६. तुम्हां आम्हां जंव जालिया समान । तेथें कोणां कोण सनमानी ॥ १ ॥ उरी तों राहिलें गोमटें गौरव । ओढे माझा जीव पायांपाशीं ॥ २ ॥ नेणपणें आम्ही आळवूं वोरसें । बोलावितों रसें शब्दरत्नें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लळे पाळीं वो विठ्ठले । कां हे उरविले भेदाभेद ॥ ४ ॥

१५८७. तुज घालोनियां पूजितों संपुटीं । परी तुझ्या पोटीं चौदा भुवनें ॥ १ ॥ तुज नाचूनि दाखवूं कौतुका । परी रूपरेखा नाहीं तुज ॥ २ ॥ तुजलागीं आम्ही गात असों गीत । परी तूं अतीत शब्दाहूनि ॥ ३ ॥ तुजलागीं आम्ही घातियेल्या माळा । परी तूं वेगळा कर्तृत्वासी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आतां होऊनि परमित । माझें कांहीं हित विचारावें ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)

१५८८. कई ऐसी दशा येईल माझ्या अंगा । चित्त पांडुरंगा झुरतसे ॥ १ ॥ नाठवुनि देह पायांचें चिंतन । अवसान तें क्षण नाहीं मधीं ॥ २ ॥ कईं ऐसा पात्र होईन लाभासी । नेणों हृषीकेशी तुष्टईल ॥ ३ ॥ तुका म्हणे धन्य मानीन संचित । घेईन तें नित्य प्रेमसुख ॥ ४ ॥

१५८९. कां जी आम्हां होतें दोषाचें दर्शन । तुज समर्पून देहभाव ॥ १ ॥ पांडुरंगा कृपाळुवा दयावंता । धरसील सत्ता सकळही ॥ २ ॥ कां जी आम्हांवरी आणिकांची सत्ता । तुम्हांसी असतां जवळिकें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पायीं केलें निवेदन । उचित तें दान करीं सत्ता ॥ ४॥

१५९०. निश्चिंतीनें होतों करूनियां सेवा । कां जी मन देवा उद्वेगलें ॥ १ ॥ अनंत उठती चित्ताचे तरंग । करावा हा त्याग वाटतसे ॥ २॥ कोण तुम्हांविण मनाचा चाळक । दुजे सांगा एक नारायणा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझा मांडिला विनोद । करवूं नेणें छंद कराल काई ॥ ४ ॥

१५९१. मौन कां धरिलें विश्वाच्या जीवना । उत्तर वचना देईं माझ्या ॥ १ ॥ तूं माझें संचित तूंचि पूर्वपुण्य । तूं माझे प्राचीन पांडुरंगा ॥ २ ॥ तूं माझें सत्कर्म तूं माझा स्वधर्म । तूंचि नित्यनेम नारायणा ॥ ३ ॥ कृपावचनाची वास पाहातसें । करुणा बोरसें बोला कांहीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे प्रेमळाच्या प्रियोत्तमा । बोला सर्वोत्तमा मजसवें ॥ ५ ॥

१५९२. पेणावलें ढोर मार खाय पाठी । बैसलें तें नुठी तेथूनियां ॥ १ ॥ तैसी माझ्या मना परी झाली देवा । धांवे अहंभावा सांडवलों ॥ २ ॥ कडां घालीं उडी मागिलांच्या भेणें । पडणें मरणें न कळेचि ॥ ३ ॥ तुका म्हणे झालों त्यापरी दुःखित । असें बोलावीत पांडुरंगा ॥ ४ ॥

१५९३. कोठें गुंतलासी कोणाच्या धांवया । आली देवराया निद्रा तुज ॥ १ ॥ कोठें गुंतलासी भक्तिप्रेमसुखें । न सुटती मुखें गोपिकांचीं ॥ २ ॥ काय पडिलें तुज कोणाचें संकट । दुरी पंथ वाट न चलवे ॥ ३ ॥ काय माझे तुज गुणदोष दिसती । म्हणोनि श्रीपती कोपलासी ॥ ४ ॥ काय जालें सांग माझिया कपाळा । उरला जीव डोळां तुका म्हणे ॥ ५ ॥

१५९४. विठ्ठला रे तूं उदारांचा राव । विठ्ठला तूं जीव जगाचा या ॥ १ ॥ विठ्ठला रे तूं उदाराचा राशी । विठ्ठला तुजपाशीं सकळ सिद्धी ॥ २ ॥ विठ्ठला रे तुझें नाम बहु गोड । विठ्ठला तूं कोड पुरविसी ॥ ३ ॥ विठ्ठला रे तुझें श्रीमुख चांगलें । विठ्ठला लागलें ध्यान मनीं ॥ ४ ॥ विठ्ठला रे वाचे बोल बहुरस । विठ्ठला रे सोस घेतला जीवें ॥ ५ ॥ विठ्ठला रे शोक करीतसे तुका । विठ्ठला तूं ये का झडकरी ॥ ६ ॥

१५९५. लटिकेचि साच दाविलें अचळ । पीडीतसें काळ किती म्हूण ॥ १ ॥ सत्य तूं सत्य तूं सत्य तूं विठ्ठला । कांगा हा दाविला जगदाकार ॥ २ ॥ सांभाळीं सांभाळीं आपुली हे माया । आम्हांसी कां भयाभीत केलें ॥ ३ ॥ रूप नाहीं त्यासी ठेवियलें नाम । लटिकाचि भ्रम वाढविला ॥ ४ ॥ तुका म्हणे कांगा झालासी चतुर । होतासी निसूर निर्विकार ॥ ५ ॥

१५९६. पाहें मजकडे भरोनियां दृष्टी । बहुत हिंपुटी जालों माते ॥ १ ॥ करावेंसें वाटे जीवा स्तनपान । नव्हे हें वचन शृंगारिक ॥ २ ॥ सत्यासाठीं माझी शब्दविवंचना । जोडिल्या वचनाचें तें नव्हे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझी कळवळ्याची कींव । भागलासे जीव कर्तव्यानें ॥ ४ ॥

१५९७. काय करूं जीव होतो कासावीस । कोंडिले दिस गमेचिना ॥ १ ॥ पडिलें हें दिसे ब्रह्मांडचि वोस । दाटोनि उच्छवास राहातसे ॥ २ ॥ तुका म्हणे अगा सर्व जाणतिया । विश्वंभरे काया निववावी ॥ ३ ॥

१५९८. जीव जायवरी सांडी करी माता । हें तों आश्चर्यता बाळकाची ॥ १ ॥ दुर्बळ कीं नाहीं आइकत कानीं । काय नारायणी न्यून जालें ॥ २ ॥ क्षणक्षणा माझा नेघावा सांभाळ । अभाग्याचा काळ ऐसा आला ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाहीं वचनासी रुचि । फलकट वेंचि तें तें होय ॥ ४॥

१५९९. तुज म्हणतील कृपेचा सागर । तरि कां केला धीर पांडुरंगा ॥ १ ॥ अझुनि कां नये तुज माझी दया । काय देवराया पाहातोसि ॥ २ ॥ आळवितों जैसें पाडस कुरंगिणी । पीडिलिया वनीं तहानभूकें ॥ ३ ॥ प्रेमरसपान्हा पाजीं माझे आई । धांवें वो विठाई वोरसोनि ॥ ४ ॥ तुका म्हणे माझें कोण हरिल दुःख । तुजविण एक पांडुरंगा ॥ ५ ॥

१६००. पडियेलों वनीं थोर चिंतवनीं । उशीर का अझूनि लावियेला ॥ १ ॥ येईं गा विठ्ठला येईं गा विठ्ठला । प्राण हा फुटला आळवितां ॥ २ ॥ काय तुज नाहीं लौकिकाची शंका । आपुल्या बाळका मोकलितां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बहु खंती वाटे जीवा । धरियेलें देवा दुरी दिसे ॥ ४ ॥

१६०१. तरी आम्ही तुझी धरियेली कास । नाहीं कोणी दास वायां गेला ॥ १ ॥ अगा पंढरीशा उभा विटेवरी । येई लवकरी धांव नेटें ॥ २ ॥ पालवितों तुज उभारोनि बाहे । कृपावंता पाहें मजकडे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुज बहु कान डोळे । कां हे माझे वेळे ऐसी परी ॥ ४ ॥

१६०२. मज नाहीं तुझ्या ज्ञानाची ते चाड । घेतां वाटे गोड नाम तुझें ॥ १ ॥ नेणतें लेंकरूं आवडीचें तान्हें । बोलतों वचनें आवडीनें ॥ २ ॥ भक्ती नेणें कांहीं वैराग्य तें नाहीं । घातला विठाई भार तुज ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाचें निर्लज्ज होऊनि । नाहीं माझे मनीं दुजा भाव ॥ ४ ॥

१६०३. आवडेल तैसें तुज आळवीन । वाटे समाधान जीवा तैसें ॥ १ ॥ नाहीं येथें कांहीं लौकिकाची चाड । तुजविण गोड देवराया ॥ २ ॥ पुरवीं मनोरथ अंतरींचें आर्त । धाये वरि गीत गाय तुझें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लेकीं आळवी माहेरा । गाऊं या संसारा तुज तैसें ॥ ४ ॥

१६०४. माझें मुख नामीं रंगो सर्वकाळ । गोविंद गोपाळ रामकृष्ण ॥ १ ॥ अबद्ध चांगलें गाऊं भलतैसें । बाळ वदे जैसें मायबापा ॥ २ ॥ तुका म्हणे मज न लावी वांकडें । मी तुझें बोबडें बाळ तान्हें ॥ ३ ॥

१६०५. क्षुधार्थी दुष्काळें अन्नं पीडियेलें । मिष्टान्न देखिलें तेणें जैसें ॥ १ ॥ तैसें तुझें पायीं लांचावलें मन । झुरे माझा प्राण भेटावया ॥ २ ॥ मांजरें देखिला लोणियाचा गोळा । लावूनियां डोळा बैसलेंसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आतां झडी घालूं पाहें । पांडुरंगे माये तुझे पायीं ॥ ४ ॥

१६०६. जेणें माझें हित होईल तो उपाव । करिसील भाव जाणोनियां ॥ १ ॥ मज नाहीं सुख दुःख तया खंती । भावना हे चित्तीं नाना छंदें ॥ २ ॥ तोडीं हे संबंध तोडीं आशापाश । मज हो सायास न करितां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मी तो राहिलों निश्चिंत । कवळोनि एकांतसुख तुझें ॥ ४ ॥

१६०७. जे जे कांहीं मज होईल वासना । ते ते नारायणा व्हावें तुम्हीं ॥ १ ॥ काय भाव एक निवडूं निराळा । जाणसी तूं कळा अंतरींची ॥ २ ॥ तुजविण मज कोण आहे सखा । जें सांगों आणिकां जीवभाव ॥ ३ ॥ अवघें पिशुन झालें असे जन । आपपर कोण नाठवें हें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तूंचि जीवांचें जीवन । माझें समाधान तुझे हातीं ॥ ५ ॥

१६०८. तुझा म्हणवूनि दिसतों गा दीन । हाचि अभिमान सरे तुझा ॥ धृ. ॥ अज्ञान बाळका कोपली जननी । तयासी निर्वाणीं कोण पावे ॥ २ ॥ तैसा विठो तुजविण परदेशी । नको या दुःखासी गोवूं मज ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मज सर्व तुझी आशा । अगा जगदीशा पांडुरंगा ॥ ४ ॥

१६०९. आतां माझ्या दुःखा कोण हो सांगाती । रखुमाईचा पति पावेचि ना ॥ १ ॥ काय विधात्यानें घातलीसे रेखा । सुटका या दुःखा न होयचि ॥ २ ॥ तुका म्हणे माझी विसरूं नको चिंता । अगा पंढरिनाथा पाव वेगीं ॥ ३ ॥

१६१०. पावलों हा देह कागटाळी न्यायें । न घडे उपायें घडों आलें ॥ १ ॥ आतां माझीं खंडीं देह देहांतरें । अभय दातारें देऊनियां ॥ २ ॥ अंधळ्याचे पायीं धनाची चरवी । अघटीत तेंवी घडों आलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे योग घडला बरवा । आतां कास देवा न सोडीं मी ॥ ४ ॥

१६११. कांगा कोणी न म्हणे पंढरीची आई । बोलाविते पाहीं चाल नेटें ॥ १ ॥ तेव्हां माझ्या मना होय समाधान । जाय सर्व सीण जन्मांतरिंचा ॥ २ ॥ तुका म्हणे माझी होईल माउली । वोरसोनि घाली प्रेमपान्हा ॥ ३ ॥

१६१२. संतांचा पढियावो कैशापरि लाहो । नामाचा आठवो कैसा राहे ॥ १ ॥ हेचि थोर चिंता लागली मानसीं । निजतां निद्रेसी नलगे डोळा ॥ २ ॥ जेवितां जेवणीं नलगे गोड धड । वाटतें काबाड विषयसुख ॥ ३ ॥ ऐसिया संकटीं पावें कृपानिधी । लावीं संतपदीं प्रेमभावें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आम्हीं नेणों कांहीं हित । तुजविण अनाथ पांडुरंगा ॥ ५ ॥

१६१३. आतां हे शेवटीं असो पायांवरी । वदती वैखरी वागपुष्पें ॥ १ ॥ नुपेक्षावें आम्हां दीनां पांडुरंगा । कृपादानी जगामाजी तुम्हीं ॥ २ ॥ बोळवुनी देह सांडियेली शुद्ध । तोडियेले भेद जीवशिव ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मन तुमचें चरणीं । एवढीं आयणी पुरवावी ॥ ४ ॥

१६१४. स्वमुखेंचि तुम्हीं सांगा मज सेवा । ऐसे माझे देवा मनोरथ ॥ १ ॥ नेघों आम्ही कांहीं आपल्या उदारें । चित्तवित्त घरें जीवावरी ॥ २ ॥ बोलें परस्परें वाढवावें सुख । पाहावें श्रीमुख डोळेभरी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सत्य बोलतों वचन । करुनी चरण साक्ष तुझे ॥ ४ ॥

१६१५. काय तुज कैसें जाणावेगा देवा । आणावें अनुभवा कैशा परी ॥ १ ॥ सगुण निर्गुण स्थूळ कीं लहान । न कळे अनुमान मज तुझें ॥ २ ॥ कोण तो निर्धार करूं हा विचार । भवसिंधु पार तरावया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कैसे पाय आतुडती । न पडे श्रीपती वर्म ठावें ॥ ४ ॥

१६१६. माझ्या इंद्रियांसी लागलें भांडण । म्हणतील कान रसना धाली ॥ १ ॥ करिती तळमळ हस्त पाद भाळ । नेत्रांसी दुकाळ पडिला थोर ॥ २ ॥ गुण गाय मुख आइकती कान । आमचें कारण तैसें नव्हे ॥ ३ ॥ दरुषणें फिटे नेत्रांचा तो पांग । जेथें ज्याचा भाग घेतील तें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे ऐसें करी नारायणा । माझी ही वासना ऐसी आहे ॥ ५ ॥

१६१७. व्हावया भिकारी हेंचि आम्हां कारण । अंतरोनि जन जावें दुरी ॥ १ ॥ संबंध तुटावा शब्दाचाही स्पर्श । म्हणउनि आस मोकलिली ॥ २ ॥ तुका म्हणे दुःखें उबगला जीव । म्हणउनी कींव भाकीं देवा ॥ ३ ॥

१६१८. थोडे तुम्हीं मागें होते उद्धरिले । मज ऐसे गेले वांयां जीव ॥ १ ॥ आतां याचा कांहीं न मनावा भार । कृपेचा सागर आहेसी तूं ॥ २ ॥ तुज आळवितां पापाची वसती । राहे अंगीं किती बळ त्याचें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जैसे तारिले दगड । तैसा मीहि जड एक देवा ॥ ४ ॥

१६१९. कोठें आम्ही आतां वेचावी हे वाणी । कोण मना आणी जाणोनियां ॥ १ ॥ न करावी सांडी आतां टाळाटाळी । दैन हे कळी होईल माझी ॥ २ ॥ घरोघरीं झाल्या ज्ञानाचिया गोष्टी । सत्यासवें गांठी न पडावी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्हां भाकितां करुणा । भलताचि शाहाणा शोध काढी ॥ ४ ॥

१६२०. अनंतां जीवांचीं तोडिलीं बंधनें । मज काळें येणें कृपा कीजे ॥ १ ॥ अनंत पवाडे तुझें विश्वंभरा । भक्तकरुणाकरा नारायणा ॥ २ ॥ अंतरीचें कळों देईं गुह्य गुज । अंतरींचें बीज राखेन मी ॥ ३ ॥ समदृष्टी तुझीं पाहीन पाउलें । धरीन संचले हृदयांत ॥ ४ ॥ तेणें या चित्ताची राहील तळमळ । होतील शीतळ सकळ गात्रें ॥ ५ ॥ तुका म्हणे शांति करील प्रवेश । मग नव्हे नाश अखंड तो ॥ ६ ॥

१६२१. कोणाचें चिंतन करूं ऐशा काळे । पायांचिया बळें कंठींतसें ॥ १ ॥ पाहातसें वाट येईं गा विठ्ठला । मज कां हा केला परदेश ॥ २ ॥ बहुतांचे सत्ते झालों कासावीस । जाय रात्रंदिवस वैरियांचा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बैसे मनाचिये मुळीं । तरीच हीं जाळीं उगवतीं ॥ ४ ॥

१६२२. कईं तो दिवस देखेन मी डोळा । कल्याण मंगळामंगळाचें ॥ १ ॥ आयुष्या शेवटीं पायांसवें भेटी । काळवेळ तुटी झाल्या तरें ॥ २ ॥ सरो हें संचित पदरींचा गोवा । उताविळ देवा मन झालें ॥ ३ ॥ पाउलापाउलीं करितां विचार । अनंत विकार चित्ता अंगी ॥ ४ ॥ म्हणउनि भयाभीत होतो जीव । भाकितसे कींव अट्टाहासें ॥ ५ ॥ दुःखाच्या उत्तरीं आळविले पाय । पाहणें तो काय अजून अंत ॥ ६ ॥ तुका म्हणे होईल आइकिलें कानी । तरी चक्रपाणि धांव घाला ॥ ७ ॥

१६२३. आइकावीं माझीं कवतुक उत्तरें । देऊनी सादरें चित्त देवा ॥ १ ॥ वोरसें आवडी आलों पायापाशीं । होय तें मनेंसीं सुख किजे ॥ २ ॥ तुमचें न भंगे सर्वोत्तमपण । करितां समाधान लेंकराचें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जरी बोलतों बोबडें । तरी लाडे कोडें कवतुकें ॥ ४ ॥

१६२४. आशाबद्ध आम्ही भाकितसों कींव । तत्पर हा जीव कार्यापाशीं ॥ १ ॥ प्रतिउत्तराची पाहातसें वाट । करूनि बोभाट महाद्वारीं ॥ २ ॥ आपुल्या उचितें करूनियां ठेवीं । संबंध गोसावी तोडोनियां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे एक झालिया निवाड । कोण बडबड करी मग ॥ ४ ॥

१६२५. तुझिया दासांचा हीन झालों दास । न धरीं उदास मायबापा ॥ १ ॥ तुजविण प्राण कैसा राहों पाहे । वियोग न साहे क्षणभरी ॥ २ ॥ आणिक माझ्या जीवें मोकलिली आस । पाहें तुझी वास पांडुरंगा ॥ ३ ॥ सर्वभावें तुज आणिला उचित । राहिलों निश्चिंत तुझे पायीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तुज असे माझा भार । बोलतों मी फार काय जाणें ॥ ५ ॥

१६२६. कां हो पांडुरंगा न करा धांवणें । तरी मज कोणें सोडवावें ॥ १ ॥ तुझा म्हणऊनि आणिकापें उभा । राहों हे तों शोभा नेदी आतां ॥ २ ॥ काळें पुरविली पाठी दूरवर । पुढें पाय स्थिर राहों नेदी ॥ ३ ॥ नको आणूं माझें संचित मनासी । पावन आहेसी पतित तूं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे चाले आणिकांची सत्ता । तुज आठवितां नवल हें ॥ ५ ॥

१६२७. आतां पाहाशील काय माझा अंत । आलों शरणागत तुज देवा ॥ १ ॥ करीं अंगीकार राखें पायांपाशीं । झणी दिसों देसी कीविलवाणें ॥ २ ॥ नाहीं आइकिली मागें ऐसी मात । जे त्वां शरणागत उपेक्षिले ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आतां धरी अभिमान । आहेसी तूं दानशूर दाता ॥ ४ ॥

१६२८. सकळ तुझे पायीं मानिला विश्वास । न करीं उदास आतां मज ॥ १ ॥ वाचे गातां गोड आइकतां कानीं । पाहातां लोचनीं मूर्ती तुझी ॥ २ ॥ मन स्थिर माझें झालेंसे निश्चळ । वारिले सकळ आशापाश ॥ ३ ॥ जन्मजराव्याधि निवारलें दुःख । वोसंडलें सुख प्रेमधारी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मज झाला हा निर्धार । आतां वायां फार काय बोलों ॥ ५ ॥

१६२९. भागलों मी आतां आपुल्या स्वभावें । कृपा करोनि देवें आश्वासीजे ॥ १ ॥ देऊनि आळिंगन प्रीतीच्या पडिभरें । अंगें हीं दातारें निववावीं ॥ २ ॥ अमृताची दृष्टी घालूनियां वरी । शीतळ हा करीं जीव माझा ॥ ३ ॥ घेईं उचलूनि पुसें तहानभूक । पुसीं माझें मुख पीतांबरें ॥ ४ ॥ बैसोनियां माझी धरीं हनुवटी । ओवाळूनी दिठीं करूनी सांडीं ॥ ५ ॥ तुका म्हणे बाप्पा अहो विश्वंभरा । आतां कृपा करा ऐसी कांहीं ॥ ६ ॥

१६३०. पूर्वीहूनि बहु भक्त सांभाळिले । नाहीं अव्हेरिले दास कोणी ॥ १ ॥ जे जे शरण आले ते ते आपंगिले । पवाडे विठ्ठले ऐसे तुझे ॥ २ ॥ मिरवे चरणीं ब्रीद ऐसीये गोष्टीचें । भक्तसांभाळाचें प्रेम ऐसें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्हांसाठीं येणें रूपा । माझ्या मायबापा पांडुरंगा ॥ ४ ॥

१६३१. येउनी जाउनी पाहें तुजकडे । पडिल्या सांकडे नारायणा ॥ १ ॥ आणीक कोणाचा मज नाहीं आधार । तुजवरी भार जीवें भावें ॥ २ ॥ निष्ठुर अथवा होईं तूं कृपाळ । तुज सर्वकाळ विसरेना ॥ ३ ॥ आपुलें वचन राहे सांभाळून । तुम्हां आम्हां जाण पडिपाडु ॥ ४ ॥ ज्याच्या वचनासी अंतर पडेल । बोल तो येईल तयाकडे ॥ ५ ॥ तुम्हां आम्हां तैसें नाहीं म्हणे तुका । होशील तूं सखा जीवलग ॥ ६ ॥

१६३२. तेव्हां धालें पोट बैसलों पंगती । आतां आम्हां मुक्तिपांग काई ॥ १ ॥ धांवा केला आतां येईल धांवोन । येथें काईं करणें लागे संदेह ॥ २ ॥ गायनाचा आतां कोठें उरला काळ । आनंद सकळ भरी आलें ॥ ३ ॥ देवाच्या सख्यत्वें विषमासी ठाव । मध्यें कोठें वाव राहों शके ॥ ४ ॥ तेव्हां जाली अवघी बाधा वाताहात । प्रेम हृदयांत प्रवेशले ॥ ५ ॥ तुका म्हणे आम्हीं जिंतिलें भरंवसा । देव कोठें दासां मोकलितो ॥ ६ ॥

१६३३. शरण आले त्यासी नेदावी जी पाठी । ऐका जगजेठी विज्ञापना ॥ १ ॥ आळवी तयासी उत्तर झडकरी । द्यावें परिसा हरी विज्ञापना ॥ २ ॥ गांजिलियाचें करावें धांवणें । विनंती नारायणें परिसावी हे ॥ ३ ॥ भागलियाचा होईं रे विसावा । परिसावी केशवा विज्ञापना ॥ ४ ॥ अंकिताचा भार वागवावा माथां । परिसावी अनंता विज्ञापना ॥ ५ ॥ तुका म्हणे आम्हां विसरावें ना देवा । परिसावी केशवा विज्ञापना ॥ ६ ॥ (धृ. नाही)

१६३४. जीवनावांचूनी तळमळी मासा । प्रकार हा तैसा होतों जीवा ॥ १ ॥ न संपडे झालें भूमिगत धन । चरफडी मन तयापरी ॥ २ ॥ मातेचा वियोग झालिया हो बाळा । हा तो कळवळा जाणा देवा ॥ ३ ॥ सांगावे ते किती तुम्हांसी प्रकार । सकळांचे सार पाय दावीं ॥ ४ ॥ येचि चिंते माझा करपला भीतर । कां नेणो विसर पडिला माझा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे तूं हें जाणसी सकळ । यावरी कृपाळ होईं देवा ॥ ६ ॥ (धृ. नाही)

१६३५. बाळ मातेपाशीं सांगे तहानभूक । उपायांचे दुःख काय जाणे ॥ १ ॥ तयापरीं करीं पाळण हें माझें । घेऊनियां ओझें सकळ भार ॥ २ ॥ कासया गुणदोष आणिसील मना । सर्व नारायणा अपराधी ॥ ३ ॥ सेवाहीन दीन पातकांची रासी । आतां विचारिसी काय ऐसें ॥ ४ ॥ जेणें काळें पायीं अनुसरले चित्त । निर्धार हें हित झालें ऐसें ॥ ५ ॥ तुका म्हणे तुम्हीं तारिलें बहुतां । माझी कांहीं चिंता असो द्यावी ॥ ६ ॥

१६३६. मागें शरणागत तारिले बहुत । म्हणती दीनानाथ तुज देवा ॥ धृ. ॥ पाहिले अपराध नाहीं याती कुळ । तारिला अजामेळ गणिका भिल्ली ॥ २ ॥ अढळपदीं बाळ बैसविला धुरु । क्षीराचा सागरू उपमन्या ॥ ३ ॥ गजेंद्रपशु नाडिला जळचरें । भवसिंधुपार उतरिला ॥ ४ ॥ प्रल्हाद अग्नींत राखिला जळांत । विषांचे अमृत तुझ्या नामें ॥ ५ ॥ पांडवां संकट पडतां जडभारी । त्यांचा तूं कैवारी नारायणा ॥ ६ ॥ तुका म्हणे तूं या अनाथाचा नाथ । ऐकोनियां मात शरण आलों ॥ ७ ॥

१६३७. ऐसा माझा कोण आहे भीडभार । नांवाचा मी फार वायां गेलों ॥ १ ॥ काय सेवा रुजू आहे सत्ताबळ । तें मज राऊळ कृपा करी ॥ २ ॥ काय याती शुद्ध आहे कुळ कर्म । तेणें पडे वर्म तुझे ठायीं ॥ ३ ॥ कोण तपोनिधी दानधर्मशीळ । अंगीं एक बळ आहे सत्ता ॥ ४ ॥ तुका म्हणे वांयां झालों भूमीभार । होईल विचार काय नेणों ॥ ५ ॥

१६३८. साच मज काय कळों नये देवा । काय तुझी सेवा काय नव्हे ॥ १ ॥ करावें तें बरें जेणें समाधान । सेवावें हें वन न बोलावें ॥ २ ॥ शुद्ध माझा भाव होईल तुझे पायीं । तरीच हें देईं निवडूनी ॥ ३ ॥ उचित अनुचित कळों आली गोष्टी । तुझे कृपादृष्टी पांडुरंगा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मज पायांसवें चाड । सांगसी तें गोड आहे मज ॥ ५ ॥

१६३९. करिसी कीं न करिसी माझा अंगीकार । हा मज विचार पडिला देवा ॥ १ ॥ देसी कीं न देसी पायांचें दर्शन । म्हणऊनी मन स्थिर नाहीं ॥ २ ॥ बोलसी कीं न बोलसी मजसवें देवा । म्हणोनियां जीवा भय वाटे ॥ ३ ॥ होईल कीं न होय तुज माझा आठव । पडिला संदेह हाचि मज ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मी तों कमाईचा हीण । म्हणऊनी सीण करीं देवा ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)

१६४०. तुझा शरणागत जालों मी अंकित । करीं माझें हित पांडुरंगा ॥ १ ॥ पतितपावन तुझी ब्रीदावळी । ते आतां सांभाळी मायबापा । २ । अनाथाचा नाथ बोलतील संत । ऐकोनियां मात विश्वासलों ॥ 3 ॥ न करावी निरास न धरावें उदास । देईं याचकास कृपादान ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मी तों पातकांची रासी । देई पायापासीं ठाव देवा ॥ ५ ॥

१६४१. नको ब्रह्मज्ञान आत्मस्थितिभाव । मी भक्त तूं देव ऐसें करीं ॥ १ ॥ दावी रूप मज गोपिकारमणा । ठेवीन चरणांवरी माथा ॥ २ ॥ पाहोनी श्रीमुख देईन आलिंगन । जीवें निंबलोण उतरीन ॥ ३ ॥ पुसतां सांगेन हितगुज मात । बैसोनी एकांत सुखगोष्टी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे यासी न लावी उशीर । माझें अभ्यंतर जाणोनियां ॥ ५ ॥

१६४२. तुझा दास ऐसें म्हणती लोकपाळ । म्हणऊनी सांभाळ करी माझा ॥ १ ॥ अनाथाचा नाथ पतितपावन । हें आतां जतन करी नाम ॥ २ ॥ माझे गुणदोष पाहातां न लगे अंत । ऐसें माझें चित्त मज ग्वाही ॥ ३ ॥ नेणें तुझी कैसी करावी हे सेवा । जाणसी तूं देवा अंतरीचें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तूं या कृपेचा सिंधु । तोडी भवबंधु माझा देवा ॥ ५ ॥

१६४३. इतुले करी देवा ऐकें हें वचन । समूळ अभिमान जाळी माझा ॥ १ ॥ इतुले करी देवा ऐकें हे गोष्टी । सर्व समदृष्टीं तुज देखें ॥ २ ॥ इतुले करीं देवा विनवितों तुज । संतचरणरज वंदीं माथां ॥ ३ ॥ इतुले करी देवा ऐकें हे मात । हृदयीं पंढरीनाथ दिवसरात्रीं ॥ ४ ॥ भलतिया भावें तारी पंढरीनाथा । तुका म्हणे आतां शरण आलों ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)

१६४४. कोण आम्हां पुसे सिणलें भागलें । तुजविण उगलें पांडुरंगा ॥ १ ॥ कोणापाशीं आम्हीं सांगावें सुखदुःख । कोण तहानभूक निवारील ॥ २ ॥ कोण या तापाचा करील परिहार । उतरील पार कोण दुजा ॥ ३ ॥ कोणापें इच्छेचें मागावें भातुकें । कोण कवतुकें बुझावील ॥ ४ ॥ कोणावरी आम्हीं करावी हे सत्ता । होईल साहाता कोण दुजा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे अगा स्वामी सर्व जाणा । दंडवत चरणां तुमच्या देवा ॥ ६ ॥ (धृ. नाही)

१६४५. काय कीर्ति करूं लोक दंभ मान । दाखवी चरण तुझे मज ॥ १ ॥ मज आतां ऐसें नको करू देवा । तुझा दास जावा वांयांविण ॥ २ ॥ होईल थोरपणें जाणीवेचा भार । दुरावेन दूर तुझ्या पायीं ॥ ३ ॥ अंतरींचा भाव काय कळे लोकां । एक मानी एका देखोवेखीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तुझे पाय आतुडती । त्या मज विपत्ति गोड देवा ॥ ५ ॥ (धृ. नाही)

१६४६. जाळा तुम्ही माझें जाणते मीपण । येणें माझा खून मांडियेला ॥ धृ. ॥ खादलें पचे तरिच तें हित । ओकलिया थीत पिंड पीडी ॥ २ ॥ तरी भलें भोगें जोडिलें तें धन । पडिलिया खानें जीवनासी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मज तारीं गा विठ्ठला । नेणताचि भला दास तुझा ॥ ४ ॥ 

१६४७. वेदपुरुष तरी 'नेति' कां वचन । निवडूनि भिन्न दाखविलें ॥ १ ॥ तुझीं वर्में तूंचि दावूनि अनंता । होतोसी नेणता कोण्या गुणें ॥ २ ॥ यज्ञाचा भोक्ता तरी कां नव्हे सांग । उणें पडतां अंग क्षोभ घडे ॥ ३ ॥ वससील तूं या भूतांचे अंतरीं । तरी कां भेद हरी दावियेला ॥ ४ ॥ तपतीर्थाटणें तुझी मूर्तिदान । तरी कां अभिमान आड येतो ॥ ५ ॥ आतां क्षमा कीजे विनवितो तुका । देऊनियां हाका उभा द्वारीं ॥ ६ ॥

१६४८. लेंकराची आळी न पुरवी कैसी । काय तयापाशीं उणें जालें ॥ १ ॥ आम्हां लडिवाळां नाहीं तें प्रमाण । कांहीं ब्रह्मज्ञान आत्मस्थिति ॥ २ ॥ वचनाचा घेईन अनुभव पदरीं । जें हें जनाचारी मिरविलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझी भोळिवेची आटी । दावीन शेवटीं कौतुक हें ॥ ४ ॥

१६४९. आमची कां नये तुम्हांसी करुणा । किती नारायणा आळवावें ॥ १ ॥ काय जाणां तुम्ही दुर्बळाचें जिणें । वैभवाच्या गुणें आपुलिया ॥ २ ॥ देती घेती करिती खटपटा आणिकें । निराळा कौतुकें पाहोनियां ॥ ३ ॥ दिवस बोटीं आम्हीं धरियेलें माप । वाहातों संकल्प स्वहिताचा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मग देसी कोण्या काळें । चुकुर दुर्बळें होतों आम्ही ॥ ५ ॥

१६५०. आळवितां कंठ शोकला भीतर । आयुष्य वेंचे धीर नाहीं मना ॥ १ ॥ अझून कां नये हें तुझ्या अंतरा । दीनाच्या माहेरा पांडुरंगा ॥ २ ॥ धन दिसे डोळा दगडाचे परी । भोग ते शरीरीं विष जाले ॥ ३ ॥ चुकलों काय तें मज क्षमा करी । आळिंगूनी हरी प्रेम द्यावें ॥ ४ ॥ अवस्था राहिली रूपाची अंतरीं । बाहेर भीतरी सर्वकाळ ॥ ५ ॥ तुका म्हणे माझे सकळ उपाय । पांडुरंगा पाय तुझे आतां ॥ ६ ॥ 

१६५१. तुज न करितां काय नव्हे एक । हे तों सकळिक संतवाणी ॥ १ ॥ घेईं माझा भार करी कइवार । उतरी हा पार भवसिंधु ॥ २ ॥ उचित अनुचित पापपुण्यकाला । हा तों नये मला निवडितां ॥ ३ ॥ कुंठित राहिली बोलतां बोलतां । पार न पवतां वाणी पुढें ॥ ४ ॥ पुसतांही कोणा न कळे हें गुज । राखे आतां लाज पांडुरंगा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे बहु पाहिलें या जीवें । वर्म जालें ठावें नाम तुझें ॥ ६ ॥

१६५२. आतां होई माझे बुद्धीचा जनिता । आवरावें चित्ता पांडुरंगा ॥ १ ॥ येथूनियां कोठें न वजे बाहेरी । ऐसें मज धरी सत्ताबळें ॥ २ ॥ अनावर गुण बहुतां जातींचे । न बोलावें वाचे ऐसें करी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हित कोणिये जातीचें । तुज ठावें साचें मायबापा ॥ ४ ॥

१६५३. पोटीं शूळ अंगीं उटी चंदनाची । आवडी सुखाची कोण तया ॥ १ ॥ तैसें मज कांगा केलें पंढरिराया । लौकिक हा वांयां वाढविला ॥ २ ॥ ज्वरिलियापुढें वाढिलीं मिष्टान्नें । काय चवी तेणें घ्यावी त्यांची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मढें शृंगारिलें वरी । तेचि जाली परी मज देवा ॥ ४ ॥

१६५४. तळमळी चित्त दर्शनाची आशा । बहु जगदीशा करुणा केली ॥ १ ॥ वचनींच संत पावले स्वरूप । माझें नेदी पाप योगा येऊं ॥ २ ॥ वेठीऐसा करी भक्तिवेवसाव । न पवेचि जीव समाधान ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कईं देसील विसांवा । पांडुरंगीं धांवा घेतें मन ॥ ४ ॥

१६५५. दाटे कंठ लागे डोळियां पाझर । गुणाची अपार वृष्टि वरी ॥ १ ॥ तेणें सुखें छंदें घेईन सोहळा । होऊनि निराळा पापपुण्यां ॥ २ ॥ तुझ्या मोहें पडो मागील विसर । अलाप सुस्वर करीन कंठ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे येथें पाहिजे सौरस । तुम्हांविण रस गोड नव्हे ॥ ४ ॥

१६५६. कासया या लोभें केलें आर्तभूत । सांगा माझे चित्त नारायणा ॥ १ ॥ चातकाचे परी एकचि निर्धार । लक्षभेदी तीर फिरों नेणे ॥ २ ॥ सांवळें रूपडें चतुर्भुज मूर्ति । कृष्णनाम चित्तीं संकल्प हा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे करी आवडीसी ठाव । नको माझा भाव भंगों देऊं ॥ ४ ॥

१६५७. शृंगारिक माझीं नव्हतीं उत्तरें । आळवितों खरे अवस्थेच्या ॥ १ ॥ न घलावा मधीं कामाचा विलंब । तुम्ही तों स्वयंभ करुणामूर्ति ॥ २ ॥ तुका म्हणे केलें सन्मुख वदन । देखतां चरण पोटाळीन ॥ ३ ॥

१६५८. कां हो देवा कांहीं न बोलाचि गोष्टी । कां मज हिंपुटी करीतसा ॥ १ ॥ कंठीं प्राण पाहें वचनाची वास । तों दिसे उदास धरिलें ऐसें ॥ २ ॥ येणें काळें बुंथीं घेतलीसे खोळ । कां नये विटाळ होऊं माझा ॥ ३ ॥ लाज वाटे मज म्हणवितां देवाचा । न पुससी फुकाचा तुका म्हणे ॥ ४ ॥

१६५९. प्रीतिचिया बोला नाहीं पेचपाड । भलतैसें गोड करूनि घेई ॥ १ ॥ तैसें विठ्ठलराया तुज मज आहे । आवडीनें गाय नाम तुझें ॥ २ ॥ वेडे वांकडे बाळकाचे बोल । करिती नवल मायबाप ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुज येवो माझी दया । जीवींच्या सखया जिवलगा ॥ ४ ॥

१६६०. मोल वेंचूनियां धुंडिती सेवका । आम्ही तरी फुका मागों बळें ॥ १ ॥ नसतां जवळी हित फार करूं । जीवभाव धरूं तुझ्या पायीं ॥ २ ॥ नेदूं भोग आम्ही आपुल्या शरीरा । तुम्हांसी दातारा व्हावें म्हूण ॥ ३ ॥ कीर्ति तुझी करूं आमुचे सायास । तूं कां रे उदास पांडुरंगा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तुज काय मागों आम्ही । फुकाचे का "ना भी" म्हणसीना ॥ ५ ॥
१६६१. पतित मिराशी शरण आलों तुज । राखीं माझी लाज पांडुरंगा ॥ धृ. ॥ तारियले भक्त न कळे तुझा अंत । थोर मी पतित पांडुरंगा ॥ २ ॥ द्रौपदी बहिणी वैरीं गांजियेली । आपणाऐसी केली पांडुरंगा ॥ ३ ॥ प्रल्हादाकारणें स्तंभी अवतार । माझा कां विसर पांडुरंगा ॥ ४ ॥ सुदामा ब्राह्मण दरिद्रे पीडिला । आपणाऐसा केला पांडुरंगा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे तुज शरण निजभावें । पाप निर्दाळावें पांडुरंगा ॥ ६ ॥

१६६२. तुजलागीं माझा जीव झाला पिसा । अवलोकितों दिशा पांडुरंगा ॥ १ ॥ सांडिला व्यवहार माया लोकाचार । छंद निरंतर हाचि मनीं ॥ २ ॥ आइकिलें कानीं तें रूप लोचन । देखावया सीण करिताती ॥ ३ ॥ प्राण हा विकळ होय कासावीस । जीवनाविण मत्स्य तयापरी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आतां कोणता उपाव । करूं तुझे पाव आतुडे तो ॥ ५ ॥

१६६३. मागें बहुतां जनां राखिलें आडणी । धांवसी निर्वाणीं नाम घेतां ॥ १ ॥ ऐसें ठावें झालें मज बरव्या परी । म्हणऊनि करीं धांवा तुझा ॥ २ ॥ माझेविशीं तुज पडिला विसरू । आतां काय करूं पांडुरंगा ॥ ३ ॥ अझुनि कां नये तुम्हांसी करुणा । दुरी नारायणा धरिलें मज ॥ ४ ॥ तुका म्हणे जीव जाऊं पाहे माझा । आतां केशीराजा घाली उडी ॥ ५ ॥

१६६४. एक वेळ करी या दुःखावेगळें । दुरिताचें जाळें उगवूनि ॥ १ ॥ आठवीन पाय हा माझा नवस । रात्रींही दिवस पांडुरंगा ॥ २ ॥ बहु दूरवरी भोगविलें भोगा । आतां पांडुरंगा सोडवावें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे काया करीन कुरवंडी । ओंवाळूनि सांडी मस्तक हें ॥ ४ ॥ 

१६६५. आणीक म्यां कोणा यावें काकुलती । कोण कामा येती अंतकाळीं ॥ १ ॥ तूं वो माझी सखी होसी पांडुरंगे । लवकरी ये गे वाट पाहें ॥ २ ॥ काया वाचा मनें हेंचि आस करी । पाउलें गोजिरीं चिंतीतसें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझी पुरवी हे आस । घालीं ब्रह्मरस भोजन हें ॥ ४ ॥

१६६६. कराल तें काय नव्हे जी विठ्ठला । चित्त द्यावें बोला बोबडिया ॥ १ ॥ सोडवूनि न्यावें काळचक्राहातीं । बहुत विपत्ती भोगविल्या ॥ २ ॥ ज्यालें जीवों नेदी मारिलेंचि मरे । प्रारब्ध तें उरे मागुतालें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दुजा खुंटला उपाय । म्हणवूनि पाय आठविले ॥ ४ ॥

१६६७. तुमच्या पाळणा ओढतसे मन । गेलों विसरोन आपणासी ॥ १ ॥ लागेल पालटें फेडावें उसणें । येणेंचिप्रमाणें पांडुरंगा ॥ २ ॥ तुमचे आवडी संबंधाचा त्याग । घेतलासे लाग जगनिंदा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जैसा माझा जीव ओढे । तैसेंचि तिकडे पाहिजेल ॥ ४ ॥

१६६८. जन्म मृत्यु फार झाले माझ्या जीवा । ऐक माझा धांवा पांडुरंगा ॥ १ ॥ सिणलों बहुत करितां येरझारा । रखुमाईच्या वरा पावें वेगीं ॥ २ ॥ तुका म्हणे तूं गा पतितपावन । घेई माझा शीण जन्मांतर ॥ ३ ॥

१६६९. प्रीति नाहीं राया वर्जिली ते कांता । परी तिची सत्ता जगावरी ॥ १ ॥ तैसे दंभें जालो तरी तुझें भक्त । वास यमदूत न पाहाती ॥ २ ॥ राजयाचा पुत्र अपराधी देखा । तो काय आणिकां दंडवेल ॥ ३ ॥ बाहात्तर खोडी परी देवमण कंठीं । तैसा मी जगजेठी म्हणे तुका ४ ॥

१६७०. जैसी तैसी तरी वाणी । मना आणी माउली ॥ १ ॥ लेकरांच्या स्नेहें गोड । करी कोड त्या गुणे ॥ २ ॥ मागें पुढें रिघे पोटीं । साहे खेटी करी तें ॥ ३ ॥ तुका विनवी पांडुरंगा । ऐसें पैंगा आहे हें ॥ ४ ॥

१६७१. म्हणऊनि धरिले पाय । अवो माय विठ्ठले ॥ १ ॥ आपुलेंचि करूनी घ्यावें । आश्वासावें "ना भी" सें ॥ २ ॥ वाढली ते तळमळ चित्ता । शम आतां करावी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जीवीं वसे । मज नसे वेगळा ॥ ४ ॥

१६७२. बाळ माते लातेवरी । मारी तेणें संतोषे ॥ १ ॥ सुख वसे चित्ता अंगीं । तें हें रंगी मिळालें ॥ २ ॥ भक्षी त्याचा जिवमाग । आला भाग तो बरा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऋणानुबंधें । सांगे सुधें सकळांसी ॥ ४ ॥

१६७३. पांडुरंगे पांडुरंगे । माझे गंगे माउलिये ॥ १ ॥ पान्हा घालीं प्रेमधारा । पूर क्षीरा लोटों दे ॥ २ ॥ अंगे अंग मेळउनी । करी धणी फेडावया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे घेईन उड्या । सांडिन कुड्या भावना ॥ ४ ॥

१६७४. जाणतें लेंकरूं । माता लागे दूर धरूं ॥ १ ॥ तैसें न करीं कृपावंते । पांडुरंगे माझे माते ॥ २ ॥ नाहीं मुक्ताफळा । भेटी मागुती त्या जळा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लोणी । ताक सांडी निवडूनी ॥ ४ ॥

१६७५. बाळाचें जीवन । माता जाणें भूक ताहान ॥ १ ॥ काय करूं विनवणी । असो मस्तक चरणीं ॥ २ ॥ ठेविलिये ठायीं । चित्त ठेवूनि असे पायीं ॥ ३ ॥ करितों हे सेवा । चिंतन सर्वां ठायीं देवा ॥ ४ ॥ न्यून तेंचि पुरें । घ्यावें करोनि दातारें ॥ ५ ॥ तुका म्हणे बुद्धि । अल्प असे अपराधी ॥ ६ ॥

१६७६. बैसों पाठिमोरी । मना वाटे तैसें करीं ॥ १ ॥ परी तूं जाणसी आवडी । बाळा बहुतांची परवडी ॥ २ ॥ आपुलाल्या इच्छा । मागों जया व्हावें तैसा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आई । नव्हसी उदास विठाई ॥ ४ ॥

१६७७. गंगा गेली सिंधुपाशीं । जरी तो ठाव नेदी तिशी ॥ १ ॥ तिणें जावें कवण्या ठाया । मज सांगा पंढरिराया ॥ २ ॥ जळ क्षोभलें जळचरां । माता बाळा नेदी थारा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आलों शरण । देवा त्वां कां धरिलें मौन ॥ ४ ॥

१६७८. आळस आला अंगा । धांव घाली पांडुरंगा ॥ धृ. ॥ सोसूं शरीराचे भाव । पडती अवगुणांचे घाव ॥ २ ॥ करावीं व्यसनें । दुरी येऊनि नारायणें ॥ ३ ॥ जवळील दुरी । झालों देवा धरीं करीं ॥ ४ ॥ म्हणऊनि देवा । वेळोवेळां करी धांवा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे पांडुरंगा । दुरी धरूं नको अंगा ॥ ६ ॥

१६७९. आश्वासावे दास । तरी घडतो विश्वास ॥ १ ॥ नाहीं चुकत चाकरी । पुढें लाडेशाची थोरी ॥ २ ॥ स्वामीच्या उत्तरें । सुख वाटे अभयकरें ॥ ३ ॥ न मगें परी भातें । तुका म्हणे निढळ रितें ॥ ४ ॥

१६८०. आतां पाविजेल घरा । या दातारा संगती ॥ १ ॥ पायावरी ठेवूनि माथा । सर्वथा हा नुपेक्षी ॥ २ ॥ येथून तेथवरी आतां । नाहीं सत्ता आणिकांची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे चक्रपाणि । शिरोमणी बळियांचा ॥ ४ ॥

१६८१. हेंचि वारंवार । पडताळुनी उत्तर ॥ १ ॥ करितों पायांसी विनंती । नुपेक्षावें कमळापती ॥ २ ॥ गंगोदक गंगे । अर्घ्य द्यावें पांडुरंगे ॥ ३ ॥ जोडोनियां हात । तुका करी प्रणिपात ॥ ४ ॥

१६८२. आपण तों असा । समर्थ जी हृषीकेशा ॥ १ ॥ करा करा बुझावणी । काय विलंब वचनीं ॥ २ ॥ हें घे ऐसें म्हणा । उठूनि लागेन चरणा ॥ ३ ॥ घेउनियां सुखें । नाचे तुका कवतुकें ॥ ४ ॥ 

१६८३. तुझे दारींचा कुतरा । नको मोकलूं दातारा ॥ १ ॥ धरणें घेतलें द्वारांत । नको धरूनी उठवूं हात ॥ २ ॥ घातली मुरकुंड । झालों शिरोमणी लंड ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जगजीवना । ब्रीद पाहें नारायणा ॥ ४ ॥

१६८४. सांडियेली काया । वरी ओंवाळूनी पायां ॥ १ ॥ शरण शरण नारायणा । मज अंगीकारा दीना ॥ २ ॥ आलों लोटांगणीं । रुळें तुमचे चरणीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे शिर । ठेवियेलें पायांवर ॥ ४ ॥

१६८५. यावें माहेरास । हेंच सर्वकाळ आस ॥ १ ॥ घ्यावी उच्छिष्टाची धणी । तीर्थ इच्छी पायवणी ॥ २ ॥ भोग उभा आड । आहे तोंवरीच नाड ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवें । माझें सिद्धी पाववावें ॥ ४ ॥

१६८६. असो खटपट । आतां वाऊगे बोभाट ॥ १ ॥ परिसा हे विनवणी । असो मस्तक चरणीं ॥ २ ॥ अपराध करा । क्षमा घडले दातारा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे व्यथा । तुम्हां कळे पंढरीनाथा ॥ ४ ॥

१६८७. बहु जन्मांतरें फेरे । केले ये रे सोडवी ॥ १ ॥ आळवितों करुणाकरे । विश्वंभरे दयाळे ॥ २ ॥ वहावतों मायापुरीं । येथें करी कुडावा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दुजा कोण । ऐसा सीण निवारी ॥ ४ ॥

१६८८. द्वारपाळ विनंती करी । उभे द्वारीं राउळा ॥ १ ॥ आपुलिया शरणागता । वाहों चिंता नेदावी ॥ २ ॥ वचना या चित्त द्यावें । असो ठावें तुम्हांसी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कृपासिंधु । दीनबंधू केशवा ॥ ४ ॥

१६८९. उशीर कां केला । कृपाळुवा जी विठ्ठला ॥ १ ॥ मज दिलें कोणा हातीं । काय मानिली निश्चिंती ॥ २ ॥ कोठवरी धरूं धीर । आतां मन करूं स्थिर ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जीव । ऐसी भाकितसे कींव ॥ ४ ॥

१६९०. कोण दुजें हरी सीण । शरण दीन आल्याचा ॥ १ ॥ तुम्हांविण जगदिशा । उदार ठसा त्रिभुवनीं ॥ २ ॥ कोण ऐसें वारी पाप । हरी ताप जन्माचा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे धांव घाली । कोण चाली मनाची ॥ ४ ॥

१६९१. धांवा शीघ्रवत । किंवा घ्यावें दंडवत ॥ १ ॥ तुमचा जातो बडिवार । आम्ही होतों हीनवर ॥ २ ॥ न धरावा धीर । धांवा नका चालों स्थिर ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वाणी । माझी लाजली जी गुणीं ॥ ४ ॥

१६९२. न करीं उदास । माझी पुरवावी आस ॥ १ ॥ ऐका ऐका नारायणा । माझी परिसा विज्ञापना ॥ २ ॥ मायबाप बंधुजन । तूंचि सोयरा सज्जन ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुजविरहित । कोण करिल माझें हित ॥ ४ ॥

१६९३. आतां काशासाठीं दुरी । अंतर उरी राखिली ॥ १ ॥ करीं लवकरी मूळा । लहान तळा मुळीचिया ॥ २ ॥ दोहीं ठायीं उद्वेगवाणें । दरुषणें निश्चिंती ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वेग व्हावा । ऐसी जीवा उत्कंठा ॥ ४ ॥

१६९४. उसंतिल्या कर्मवाटा । बहु मोठा आघात ॥ १ ॥ शीघ्र यावें शीघ्र यावें । हातीं न्यावें धरूनि ॥ २ ॥ भागलों या खटपटें । घटपटें करितां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कृपावंता । माझी चिंता खंडावी ॥ ४ ॥

१६९५. मज अनाथाकारणें । करीं येणें केशवा ॥ १ ॥ जीव झुरे तुजसाठीं । वाट पोटीं पहातुसें ॥ २ ॥ चित्त रंगलें चरणीं । तुजवांचूनि न राहे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कृपावंता । माझी चिंता असावी ॥ ४ ॥

१६९६. जोडिलें अंजुळ । असें दाना उताविळ ॥ १ ॥ पहा पहा कृपादृष्टी । आणा अनुभवा गोष्टी ॥ २ ॥ तूं स्वामी मी सेवक । आइक्य तें एका एक ॥ ३ ॥ करितों विनंती । तुका सन्मुख पुढती ॥ ४ ॥

१६९७. पदोपदीं पायां पडणें । करुणा जाण भाकावी ॥ १ ॥ ये गा ये गा विसांविया । करुणा दयासागरा ॥ २ ॥ जोडोनियां करकमळ । नेत्रीं जळ भरोनि ॥ ३ ॥ तुका उभा दानपात्र । पुरवी आर्त विठोबा ॥ ४ ॥

१६९८. आम्ही उतराई । भाव निरोपोनि पायीं ॥ १ ॥ तुम्ही पुरवावी आळी । करावी ते लडिवाळीं ॥ २ ॥ आमचा हा नेम । तुम्हां उचित हा धर्म ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । जाणों सांगितली सेवा ॥ ४ ॥

१६९९. आतां दुसरें नाहीं मनीं । निरंजनीं पडिलों ॥ १ ॥ तुमचीच पाहें वास । अवघी आस निरसली ॥ २ ॥ मागिलांचा मोडला माग । घडला त्याग अरुची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे करुणाकरा । तूं सोयरा दीनांचा ॥ ४ ॥

१७००. आतां आहे नाहीं । न कळे आळीकरा कांहीं ॥ १ ॥ देसी पुरवुनी इच्छा । आतां पंढरीनिवासा ॥ २ ॥ नेणें भाग सीण । दुजें कोणी तुम्हांविण ॥ ३ ॥ आतां नव्हे दुरी । तुका पायी मिठी मारी ॥ ४ ॥

१७०१. समर्थाची धरिली कास । आतां नाश काशाचा ॥ १ ॥ धांवें पावें करीन लाहो । तुमचा आहों विठ्ठला ॥ २ ॥ नलगे मज पाहाणें दिशा । हाकेसरिसा ओढसी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नव्हे धीर । तुम्हां स्थिर दयेनें ॥ ४ ॥

१७०२. येणें पांगें पायांपाशीं । निश्चयेसी राहेन ॥ १ ॥ सांगितली करीन सेवा । सकळ देवा दास्यत्व ॥ २ ॥ बंधनाची तुटली बेडी । हेचि जोडी मग आम्हां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नव्हे क्षण । पायांविण वेगळा ॥ ४ ॥

१७०३. माझें जड भारी । आतां अवघें तुम्हांवरी ॥ १ ॥ जालों अंकित अंकिला । तुमचा मुकलों मागिला ॥ २ ॥ करितों जें काम । माझी सेवा तुझें नाम ॥ ३ ॥ तुका पायां लागे । कांहीं नेदी ना न मागें ॥ ४ ॥

१७०४. जालों तंव साचें । दास राहवणें काचें ॥ १ ॥ हें कां मिळतें उचित । तुम्ही नेणां कृपावंत ॥ २ ॥ सिंहाचें तें पिलें । जाय घेऊनिया कोल्हें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नास । आम्हां म्हणविल्या दास ॥ ४ ॥

१७०५. इंद्रियांचीं दीनें । आम्ही केलो नारायणें ॥ १ ॥ म्हणऊनि ऐसे सोसी । काय सांगों कोणापाशीं ॥ २ ॥ नाहीं अंगीं बळ । त्याग करिजेसा सकळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मोठें । प्रारब्ध हें होतें खोटें ॥ ४ ॥

१७०६. पसरूनि राहिलों बाहो । सोयी अहो तुमचिये ॥ १ ॥ आतां यावें लागवेगें । पांडुरंगें धांवत ॥ २ ॥ बैसायाची इच्छा कडे । चाली खडे रुपताती ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कृपाळूवा । करणें सेवा लागली ॥ ४ ॥

१७०७. दर्शनाचें आर्त जीवा । बहु देवा राहिलें ॥ १ ॥ आतां जाणसी तें करीं । विश्वंभरीं काय उणें ॥ २ ॥ येथें जरी उरे चिंता । कोण दाता याहूनी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जाणवलें । आम्हा भलें एवढेंचि ॥ ४ ॥

१७०८. बुद्धिहीनां जडजीवां । नको देवा उपेक्षूं ॥ १ ॥ परिसावी हे विज्ञापना । आम्हां दीनां दासांची ॥ २ ॥ चिंतूनियां आले पाय । त्यांसी काय वंचना ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पुरुषोत्तमा । करा क्षमा अपराध ॥ ४ ॥

१७०९. बहु वाटे भय । माझे उडी घाला दये ॥ १ ॥ फांसा गुंतलों लिगाडीं । न चले बळ चरफडी ॥ २ ॥ कुंठितचि युक्ति । माझ्या जाल्या सर्व शक्ति ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । काममोहें केला गोवा ॥ ४ ॥

१७१०. आणीक कांहीं नेणें । असें पायांच्या चिंतनें ॥ १ ॥ माझा न व्हावा विसर । नाहीं आणीक आधार ॥ २ ॥ भांडवल सेवा । हाचि ठेवियला ठेवा ॥ ३ ॥ करीं मान भावा । तुका विनंती करी देवा ॥ ४ ॥

१७११. काय जाणों वेद । आम्ही आगमाचे भेद ॥ १ ॥ एक रूप तुझें मनीं । धरूनि राहिलों चिंतनीं ॥ २ ॥ कोठें अधिकार । नाहीं रानट विचार ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दीना । नुपेक्षावें नारायणा ॥ ४ ॥

१७१२. जोडोनियां कर । उभा राहिलों समोर ॥ १ ॥ हेंचि माझें भांडवल । जाणे कारण विठ्ठल ॥ २ ॥ भाकितों करुणा । आतां नुपेक्षावें दीना ॥ ३ ॥ तुका म्हणे डोई । ठेवीं वेळोवेळां पायीं ॥ ४ ॥

१७१३. उमटे तें ठायीं । तुझे निरोपावें पायीं ॥ १ ॥ आम्ही करावें चिंतन । तुझें नामसंकीर्तन ॥ २ ॥ भोजन भोजनाच्या काळीं । मागों करूनियां आळी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माथां । भार तुझ्या पंढरीनाथा ॥ ४ ॥

१७१४. जेणें वेळ लागे । ऐसें सांडीं पांडुरंगे ॥ १ ॥ कंठ कंठा मिळों देईं । माझा वोरस तूं घेईं ॥ २ ॥ नको पीतांबर । सांवरूं हे अळंकार ॥ ३ ॥ टाकीं वो भातुके । लौकिकाचें कवतुकें ॥ ४ ॥ हातां पायां नको । कांहीं वेगळालें राखों ॥ ५ ॥ तुका म्हणे यावरी । मग सुखें अळंकारीं ॥ ६ ॥

१७१५. क्षेम देयाला हो । स्फुरताती दंड बाहो ॥ १ ॥ आतां झडझडां चालें । देईं उचलोनी पाउलें ॥ २ ॥ सांडी हंसगती । बहु उत्कंठा हे चित्तीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आई । श्रीरंगे विठाबाई ॥ ४ ॥

१७१६. मथुरेच्या राया । माझें दंडवत पायां ॥ १ ॥ तुमचे कृपेचें पोसणें । माझा समाचार घेणें ॥ २ ॥ नाम धरिलें कंठीं । असें आर्तभूत पोटीं ॥ ३ ॥ जीवींचें ते जाणां । तुका म्हणे नारायणा ॥ ४ ॥ 

१७१७. पतितपावना । दीनानाथा नारायणा ॥ १ ॥ तुझें रूप माझे मनीं । राहो नाम जपो वाणी ॥ २ ॥ ब्रह्मांडनायका । विश्वजनाच्या पाळका ॥ ३ ॥ जीवींचिया जीवा । तुका म्हणे देवदेवा ॥ ४ ॥

१७१८. धेनु चरे वनांतरीं । चित्त बाळकापें घरीं ॥ १ ॥ तैसें करीं वो माझे आई । ठाव देऊनि राखें पायीं ॥ २ ॥ काढितां तळमळी । जिवनाबाहेरी मासोळी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कुडी जीवाप्राणांची आवडी ॥ ४ ॥

१७१९. आळवीन स्वरें । कैशा मधुरा उत्तरें ॥ १ ॥ ये वो ये वो पांडुरंगे । प्रेमपान्हा मज दे गे ॥ २ ॥ पसरूनि चोंची । वचनें हीं करुणेचीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बळी । आम्ही लडिवाळें आळीं ॥ ४ ॥

१७२०. सकळिकांचे समाधान । नव्हे देखिल्यावांचून ॥ १ ॥ रूप दाखवीं रे आतां । सहस्रभुजांच्या मंडिता ॥ २ ॥ शंखचक्रपद्मगदा । गरुडासहित ये गोविंदा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कान्हा । भूक लागलीं नयनां ॥ ४ ॥

१७२१. येगा येगा पांडुरंगा । घेईं उचलुनि वोसंगा ॥ १ ॥ ऐसी असोनियां वेसी । दिसतों मी परदेशी ॥ २ ॥ उगवूनि गोवा । सोडवूनि न्यावें देवा ॥ ३ ॥ तुज आड कांहीं । बळ करी ऐसे नाहीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे हृषीकेशी । काय उशीर लाविलासी ॥ ५ ॥

१७२२. अल्प माझी मती । म्हणोनि येतों काकुलती ॥ १ ॥ आतां दाखवा दाखवा । तुमचीं पाउलें केशवा ॥ २ ॥ धीर माझ्या मना । नाहीं नाहीं नारायणा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दया । मज करा अभागिया ॥ ४ ॥

१७२३. कोणें साक्षीविण । केलें उधारा भजन ॥ १ ॥ ऐसें सांगा जी दातारा । माझी भक्ति परंपरा ॥ २ ॥ कोणें केली नाहीं आळी । ब्रह्मज्ञानाहुनि वेगळी ॥ ३ ॥ कोणाचें त्वां कोड । नाहीं पुरविला लाड ॥ ४ ॥ कोणाच्या उद्धारा । केला विलंब माघारा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे भिन्न । कां हे बोला साक्षीविण ॥ ६ ॥

१७२४. माझें जीवन तुझे पाय । कृपाळू तूं माझी माय ॥ १ ॥ नेदीं दिसों किविलवाणें । पांडुरंगा तुझें तान्हें ॥ २ ॥ जन्ममरण तुजसाठीं । आणीक नेणें दुजी गोठी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुजविण । कोण हरिल माझा सीण ॥ ४ ॥

१७२५. काय आम्ही केलें ऐसें । नुद्धरीजेसें सांगावें ॥ धृ. ॥ हरण कोल्हें वैकुंठवासी । कोण त्यासी अधिकार ॥ २ ॥ गजा नाड्या सरोवरीं । नाहीं हरी विचारिलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे गणिका नष्ट । माझे कष्ट त्याहून ॥ ४ ॥

१७२६. काय न्यून आहे सांगा । पांडुरंगा तुम्हांपें ॥ १ ॥ आमुची तों न पुरे इच्छा । पिता ऐसा मस्तकीं ॥ २ ॥ कैसी तुम्हां होते सांडी । करुणा तोंडीं उच्चारें ॥ ३ ॥ आश्चर्यचि करी तुका । हे नायका वैकुंठीच्या ॥ ४ ॥

१७२७. न पवीजे तया ठाया । आलों कायाक्लेशेसीं ॥ १ ॥ आतां माझें आणी मना । नारायणा ओजेचें ॥ २ ॥ बहु रिणें पिडिलों फार । परिहार करावा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे निर्बळशक्ति । काकुलती म्हूण येतों ॥ ४ ॥

१७२८. कळों येतें वर्म । तरी न पवतों श्रम ॥ १ ॥ तुम्हां शिरीं होता भार । आम्हां कैंचा संसार ॥ २ ॥ होतें अभयदान । तरी स्थिर होतें मन ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पाहें । ऐसी वाट उभा आहे ॥ ४ ॥

१७२९. तुम्ही तों सदैव । अधीरपणें माझी हांव ॥ १ ॥ जळो आशेचें तें जिणें । टोंकतसावें दीनपणें ॥ २ ॥ येथूनि सोडवा । आतां अनुभवें देवा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे झालें । एक मग हें निमालें ॥ ४ ॥

१७३०. धांवा केला धांवा । श्रम होऊं नेदी जीवा ॥ १ ॥ वर्षे अमृताच्या धारा । घेईं वोसंगा लेंकुरा ॥ २ ॥ उशीर तो आतां । न करावा हेचि चिंता ॥ ३ ॥ तुका म्हणे त्वरें । वेग करीं विश्वंभरे ॥ ४ ॥

१७३१. घालिती पव्हया । वाटे अनाथाच्या दया ॥ १ ॥ तैसें कां हो नये करूं । पांडुरंगा मज तारूं ॥ २ ॥ रोगियासि काढा । देऊनि वारिताती पीडा ॥ ३ ॥ बुडत्यासाठीं उडी । घालिताती काय जोडी ॥ ४ ॥ झाडिताती कांटें । पुढें मागिलांचे वाटे ॥ ५ ॥ तुका म्हणे भार । घेती भागल्यांचा फार ॥ ६ ॥

१७३२. शिकवूनि हित । सोयी लावावे हे नीत ॥ १ ॥ त्याग करूं नये खरें । ऐसें विचारावें बरें ॥ २ ॥ तुमचिया तोंडें । धर्मा धर्माचींच खंडें ॥ ३ ॥ मजसाठीं देवा । कांहो लपविला हेवा ॥ ४ ॥ जाला सावधान । त्यासी घालावें भोजन ॥ ५ ॥ तुका म्हणे पिता । वरी बाळाच्या तो हिता ॥ ६ ॥

१७३३. कां जी माझे जीवीं । आळस ठेविला गोसावी ॥ १ ॥ येवढा घात आणीक काय । चिंतनासी अंतराय ॥ २ ॥ देहआत्मवादी । केला घात कुबुद्धी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मन । कळवळी वाटे सीण ॥ ४ ॥

१७३४. आतां घेईं माझें । भार सकळही ओझें ॥ १ ॥ काय करिसी होई वाड । आलों पोटासीं दगड ॥ २ ॥ तूंचि डोळे वाती । होईं दीपक सांगातीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कांहीं । विचाराया चाड नाहीं ॥ ४ ॥

१७३५. वाहावतों पुरीं । आतां उचित तें करीं ॥ १ ॥ माझी शक्ति नारायणा । कींव भाकावी करुणा ॥ २ ॥ आम्हां ओढी काळ । तुझें क्षीण झालें बळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे गोडी । जीवा मातेचिया ओढी ॥ ४ ॥

१७३६. तुम्ही तरी हो श्रीपती । माझी बहु हीन याती ॥ १ ॥ दोघे असों एके ठायीं । माझा माथा तुझे पायीं ॥ २ ॥ माझ्या दीनपणां पार । नाहीं बहु तूं उदार ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पांडुरंगा । मी ओहोळ तूं गंगा ॥ ४ ॥ 

१७३७. नाहीं तुम्हीं केला । अंगीकार तो विठ्ठला ॥ १ ॥ सोंगें न पविजे थडी । माजी फुटकी सांगडी ॥ २ ॥ प्रेम नाहीं अंगीं । भले म्हणविलें जगीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । मज वांयां कां चाळवा ॥ ४ ॥

१७३८. संत मानितील मज । तेणें वाटतसे लाज ॥ १ ॥ तुम्ही कृपा केली नाहीं । चित्त माझें मज ग्वाही ॥ २ ॥ गोविलों थाेरिवा । दुःख वाटतसे जीवा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माया । आवरा हे पंढरीराया ॥ ४ ॥

१७३९. संत पंढरीसी जाती । निरोप धाडी तया हातीं ॥ १ ॥ माझा न पडावा विसर । तुका विनवितों किंकर ॥ २ ॥ केरसुणी महाद्वारीं । ते मी असें निरंतरीं ॥ ३ ॥ तुमचे पायीं पायतन । मोचे माझे तन मन ॥ ४ ॥ तांबुलाची पिकधरणी । ते मी असें मुख पसरूनी ॥ ५ ॥ तुमची विष्ठा पंढरीराया । ते सारसुवी माझी काया ॥ ६ ॥ लागती पादुका । ते मी तळील मृत्तिका ॥ ७ ॥ तुका म्हणे पंढरीनाथा । दुजें न धरावें सर्वथा ॥ ८ ॥

१७४०. केला तैसा अंगीकार । माझा भार चालवीं ॥ १ ॥ होऊं अंतराय बुद्धी । कृपानिधी नेदावी ॥ २ ॥ आम्ही तरी जडजीव । कैंचा भाव पुरता ॥ ३ ॥ अनन्यभावें घ्यावी सेवा । आम्हां देवा घडेसी ॥ ४ ॥ तुझीं आम्ही शरणागतें । कृपावंतें रक्षीजे ॥ ५ ॥ तुका म्हणे भाकूं कींव । असों जीव जड आम्ही ॥ ६ ॥

१७४१. स्मरणाचे वेळें । व्हावें सावध न कळे ॥ १ ॥ पडिलों विषयांचे ओढी । कोणी न दिसेसें काढी ॥ २ ॥ भांडवल माझें । वेंच झालें भूमि ओझें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कळे । तूंचि धांवें ऐसे वेळे ॥ ४ ॥

१७४२. नेणें करूं सेवा । पांडुरंगा कृपाळुवा ॥ १ ॥ धांवे बुडतों मी काढीं । सत्ता आपुलिया ओढीं ॥ २ ॥ क्रियाकर्महीन । जालों इंद्रियां अधीन ॥ ३ ॥ तुका विनंती करी । वेळोवेळां पाय धरी ॥ ४ ॥

१७४३. पापाची मी राशी । सेवाचोर पायांपाशीं ॥ १ ॥ करा दंड नारायणा । माझ्या मानाची खंडणा ॥ २ ॥ जना हातीं सेवा । घेतों लंडपणें देवा ॥ ३ ॥ देव ना संसार । तुका दोहींकडे चोर ॥ ४ ॥

१७४४. हातीं धरूं जावें । तेणें परतेंचि व्हावें ॥ १ ॥ ऐसा कां हो आला वांटा । हीन भाग्याचा करंटा ॥ २ ॥ देव ना संसार । दोहीं ठायीं नाहीं थार ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पीक । भूमि नेदी न मिळे भीक ॥ ४ ॥

१७४५. जालों आतां दास । माझे तोडोनियां पाश ॥ १ ॥ ठाव द्यावा पायांपाशीं । मी तो पातकांची राशी ॥ २ ॥ सकळही गोवा । माझा उगवूनि देवा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भय । करा जवळी तें नये ॥ ४ ॥

१७४६. विठोबा विसांविया विसांविया । पडों देईं पायां ॥ धृ. ॥ बहु खेद क्षीण । आलों सोसुनियां वन ॥ २ ॥ बहुतां काकुलती । आलों सोसिली फजिती ॥ ३ ॥ केली तुजसाठीं । तुका म्हणे येवढी आटी ॥ ४ ॥

१७४७. गातों भाव नाहीं अंगीं । भूषण करावया जगीं ॥ १ ॥ परी तूं पतितपावन । करीं साच हें वचन ॥ २ ॥ मुखें म्हणवितों दास । चित्तीं माया लोभ आस ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दावीं वेष । तैसा अंतरीं नाहीं लेश ॥ ४ ॥

१७४८. करा नारायणा । माझ्या दुःखाची खंडणा ॥ १ ॥ वृत्ति राखा पायांपाशीं । वस्ती धरूनि मानसीं ॥ २ ॥ पाळोनियां लळा । आतां पाववावें फळा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दीन । त्याचा हरतिया सीण ॥ ४ ॥

१७४९. क्रियामतिहीन । एक मी गा तुझें दीन ॥ १ ॥ देवा करावा सांभाळ । वारीं माझी तळमळ ॥ २ ॥ नको माझे ठायीं । गुणदोष घालूं कांहीं ॥ ३ ॥ अपराधाच्या कोटी । तुका म्हणे घाला पोटीं ॥ ४ ॥

१७५० तुझे थोर थोर । भक्त करिती विचार ॥ १ ॥ जपतपादि साधनें । मज चिंतवेना मनें ॥ २ ॥ करुणावचनें । म्यां भाकावीं तुम्हां दीनें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे घेईं । माझें थोडें फार ठायीं ॥ ४ ॥

१७५१. न संडवे अन्न । मज न सेंववे वन ॥ १ ॥ म्हणउनी नारायणा । कींव भाकितों करुणा ॥ २ ॥ नाहीं अधिकार । कांहीं घोकाया अक्षर ॥ ३ ॥ तुका म्हणे थोडें । आयुष्य अवघेंचि कोडें ॥ ४ ॥

१७५२. आयुष्य गेलें वायांविण । थोर झाली नागवण ॥ १ ॥ आतां धांवाधांव करी । काय पाहातोसि हरी ॥ २ ॥ माझे तुझे याचि गती । दिवस गेले तोंडी माती ॥ ३ ॥ मन वाव घेऊं नेदी । बुडवू पाहे भवनदी ॥ ४ ॥ पडिला विषयाचा घाला । तेणें नागविलें मला ॥ ५ ॥ शरण आलों आतां धावें । तुका म्हणे मज पावें ॥ ६ ॥

१७५३. जाली तडातोडी । अवघीं पडिलों उघडीं ॥ १ ॥ नव्हों कोणाचीच कांहीं । तुझे भरलिया वाहीं ॥ २ ॥ पारुषला संवसार । मोडली बैसण्याची थार ॥ ३ ॥ आतां म्हणे तुका । देवा अंतरें राखों नका ॥ ४ ॥

१७५४. सांगों देवा नेणा काय । बोलाची ये आवडी ॥ १ ॥ वांयां मज चुकुर करा । विश्वंभरा विनोदें ॥ २ ॥ आवडीच्या करा ऐसें । अंतर्वासें जाणतसा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे समाधानें । होईन मनें मोकळा ॥ ४ ॥

१७५५. देह प्रारब्धाचे शिरीं । असोनि करी उद्वेग ॥ १ ॥ धांव घालीं नारायणा । माझ्या मना जागवीं ॥ २ ॥ ऐसीं चुकोनियां वर्मे । पीडा भ्रमे पावलों ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कैंचा भोग । नव्हे रोग अंगींचा ॥ ४ ॥ 

१७५६. आतां न म्हणें मी माझें । नेघें भार कांहीं ओझें ॥ १ ॥ तूंचि तारिता मारिता । कळों आलासी निरुता ॥ २ ॥ अवघा तूंचि जर्नादन । संत बोलती वचन ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कांहीं । माझें तिळभरी नाहीं ॥ ४ ॥

१७५७. विठ्ठल माझी माय । आम्हां सुखा उणें काय ॥ १ ॥ घेतों अमृताची धणी । प्रेम वोसंडलें स्तनीं ॥ २ ॥ क्रीडों वैष्णवांच्या मेळीं । करूं आनंदाच्या जळीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कृपावंत । ठेवीं आम्हांपाशीं चित्त ॥ ४ ॥

१७५८. हेंचि माझें धन । तुमचे वंदावे चरण ॥ १ ॥ येणें भाग्यें असो जीत । एवढे समर्पूनी चित्त ॥ २ ॥ सांभाळिलें देवा । मज अनाथा जी जीवा ॥ ३ ॥ जोडुनियां कर । तुका विनवितों किंकर ॥ ४ ॥

१७५९. कोड आवडीचें । पुरविना बाळकाचें ॥ १ ॥ तेव्हां कैसी ते माउली । जाणा काशासाठीं व्याली ॥ २ ॥ वत्साचिये आसे । धेनु धांवेना वोरसें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे घरीं । बाळ टाकिलें वानरी ॥ ४ ॥

१७६०. मायलेकरांत भिन्न । नाहीं उत्तरांचा सीण ॥ १ ॥ धाडीं धाडीं वो भातुकें । रंजविल्याचें कौतुकें ॥ २ ॥ करूनि नवल । याचें बोलिलों ते बोल ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माते । पांडुरंगे कृपावंते ॥ ४ ॥

१७६१. प्रीतीचा तो कळवळा । जिव्हाळाचि वेगळा ॥ १ ॥ बहु नेदी रडों माता । दुश्चित होतां धीर नव्हे ॥ २ ॥ वरी वरी तोंडापुरतें । मोहोरिते कळतसे ॥ ३ ॥ जाणोनियां नेणता तुका । नव्हे लोकांसारिखा ॥ ४ ॥

१७६२. मागितल्यास आस करा । उरी धरा कांहींबाहीं ॥ १ ॥ म्हणऊनि सारिली आस । होती यास मूळ ते ॥ २ ॥ माझ्या मोहें तुज पान्हा । लोटे स्तना वोरसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आळवणें । माझ्या देणें उत्तरा ॥ ४ ॥

१७६३. चाळवणें काय । ऐसें अगे माझे माय ॥ १ ॥ धांव पाव लवलाहें । कंठीं प्राण वाट पाहे ॥ २ ॥ पसरूनि कर । तुज चालिलों समोर ॥ ३ ॥ देशील विसांवा । तुका म्हणे ऐशा हांवा ॥ ४ ॥

१७६४. आपुल्या महिमानें । धातु परिसें केलें सोनें ॥ १ ॥ तैसे न मनीं माझे आतां । गुणदोष पंढरिनाथा ॥ २ ॥ गांवामागील वोहोळ । गंगा न मनी अमंगळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माती । केली कस्तुरीनें सरती ॥ ४ ॥

१७६५. उपजलें मनीं । हें तों स्वामीची करणी ॥ १ ॥ होईल प्रसादाचें दान । तरी हें कवतुक पाहेन ॥ २ ॥ येईल अभय जरी । तरी हे आज्ञा वंदीन शिरीं ॥ ३ ॥ भक्तिप्रयोजना । प्रयोजावें बंदीजना ॥ ४ ॥ यश स्वामिचिये शिरीं । दास्य करावें किंकरीं ॥ ५ ॥ तुका म्हणे आळीकरा । त्यासी योजावें उत्तरा ॥ ६ ॥

१७६६. गातों नाचतों आनंदें । टाळघागरियाच्या छंदें ॥ १ ॥ तुझीं तुजपुढें देवा । नेणों भाव कैसी सेवा ॥ २ ॥ नेणों ताल घात मात । भलते सवां पाय हात ॥ ३ ॥ लाज नाहीं शंका । प्रेमें धालों म्हणे तुका ॥ ४ ॥

१७६७. बुद्धिहीना उपदेश । तें तें विष अमृतीं ॥ १ ॥ हुंगों नये गोऱ्हवाडी । तेथें जोडी विटाळ ॥ २ ॥ अळसियाचें अंतर कुडें । जैसे मढें निष्काम ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ऐशा हातीं । मज श्रीपती वांचवा ॥ ४ ॥

१७६८. आपुलें आम्ही पुसिलें नाहीं । तुज कांहीं कारणें ॥ १ ॥ मागें मागें धांवत आलों । कांहीं बोलों यासाठीं ॥ २ ॥ बहुत दिस होतें मनीं । घ्यावी धणी एकांतीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे उभा राहें । कान्हो पाहें मजकडे ॥ ४ ॥

१७६९. अवघिया चाडा कुंठित करूनि । लावीं आपुलीच गोडी । आशा मनसा तृष्णा कल्पना । करूनियां देशधडी । मीतूंपणापासाव गुंतलों मिथ्या । संकल्प तो माझा तोडीं । तुझिये चरणी माझे दोन्ही पक्ष । अवघी करूनि दाखवी पिंडी रे रे ॥ १ ॥ माझें साच काय केलें मृगजळें । वर्ण याती कुळ अभिमान । कुमारी भातुकें खेळती कवतुकें । काय त्यांचें साचपण ॥ २ ॥ वेगळाल्या भावें चित्ता तडातोडी । केलों देशधडी मायाजाळें । गोत वित्त माय बाप बहिणी सुत । बंधुवर्ग माझीं बाळें । एका एक न धरी संबंध पुरलिया । पातलिया जवळी काळें । जाणोनियां त्याग सर्वस्वें केला । सांभाळीं आपुलें जाळें ॥ ३ ॥ एका जवळी धरी आणिकां अंतरीं । तीं काय सोयरीं नव्हतीं माझीं । एकाचें पाळण एकासी भांडण । चाड कवणिये काजीं । अधिक असे उणें कवण कवण्या गुणें । हे माव न कळेचि तुझी । म्हणोनि चिंतनीं राहिलों श्रीपती । तुका म्हणे भाक माझी ॥ ४ ॥

१७७०. कांहीं बोलिलों बोबडें । मायबापा तुम्हांपुढें । सलगी लाडें कोडें । मज क्षमा करावी ॥ १ ॥ काय जाणावा महिमा । तुमचा म्या पुरुषोत्तमा । आवडीनें सीमा । सांडविली मज हातीं ॥ २ ॥ घडे अवज्ञा सख्यत्वें । बाळें बापासी न भ्यावें । काय म्या सांगावें । आहे ठावें तुम्हांसी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । प्रेम लोभ न सांडावा । पाळिला पाळावा । लळा पुढती आगळा ॥ ४ ॥

१७७१. म्हणउनि काकुलती । येतों पुढत पुढती । तुमचिया असे हातीं । कमळापती भांडार ॥ १ ॥ फेडूं आलेती दरिद्र । तरी नलगेचि उशीर । पुरे अभयकर । ठाया ठाव रंकासी ॥ २ ॥ कोठें न घली धांव । याजसाठीं त्यजिली हांव । घेऊं नेदी वाव । मना केला विरोध ॥ ३ ॥ कारणांच्या गुणें । वेळ काळ तोही नेणें । तुमच्या कीर्तनें । तुका तुम्हां जागवी ॥ ४ ॥

१७७२. जों जों घ्यावा सोस । माझे वारीं गर्भवास । लटिक्याचा दोष । अधिक जडे अंगासीं ॥ १ ॥ आतां आहे तैसें असो । अनुताप अंगीं वसो । येवढेंचि नसो । माझें आणि परावें ॥ २ ॥ जागा झालेपणें । काय असावें स्वप्ने । शब्दाचिया शिणें । कष्ट मिथ्या मानावें ॥ ३ ॥ छाये माकड विटे । धांवे कूपीं काय भेटे । तुका म्हणे फुटे । डोई गुडघे कोंपर ॥ ४ ॥

१७७३. काय करूं आतां या मना । न संडी विषयाची वासना । प्रार्थितांही राहेना । आदरें पतना नेऊं पाहे ॥ १ ॥ आतां धांवें धांवें गा श्रीहरी । गेलों वायां नाहीं तरी । न दिसे कोणी आवरी । आणीक दुजा तयासी ॥ २ ॥ न राहे एके ठायीं एक घडी । चित्त तडतडा तोडी । भरलें विषयभोवंडीं । घालूं पाहे उडी भवडोहीं ॥ ३ ॥ आशा तृष्णा कल्पना पापिणी । घात मांडला माझा यांनीं । तुका म्हणे चक्रपाणी । काय अजोनि पाहातोसि ॥ ४ ॥

१७७४. येईं गा तूं मायबापा पंढरीच्या राया । तुजविण शीण वाटे क्षीण जाली काया ॥ धृ. ॥ याती हीन मती हीन कर्म हीन माझें । सर्व लज्जा सांडोनियां शरण आलों तुज ॥ २ ॥ दीनानाथ दीनबंधु नाम तुज साजे । पतितपावन नाम ऐसी ब्रीदावळी गाजे ॥ ३ ॥ विटेवरी उभा नीट कटावरी कर । तुका म्हण हेचि आम्हां ध्यान निरंतर ॥ ४ ॥

१७७५. काय करूं या मना आतां । कां विसरतें पंढरीनाथा । करि संसाराची चिंता । वेळोवळां मागुती ॥ धृ. ॥ अधिक कोंडिता चरफडी । भलतीकडे घाली उडी ॥ २ ॥ भजन नावडे श्रवण । धांवे विषय अवलोकून ॥ ३ ॥ बहुत चंचळ चपळ । जातां येतां नलगे वेळ ॥ ४ ॥ किती राखों दोनी काळ । निजलिया जागे वेळ ॥ ५ ॥ मज राखें आतां । तुका म्हणे पंढरीनाथा ॥ ६ ॥

१७७६. काय करूं जी दातारा । कांहीं न पुरे संसारा ॥ १ ॥ जाली माकडाची परी । जातो तळा येतो वरी ॥ २ ॥ घालीं भलते ठायीं हात । होती शिव्या बैसे लात ॥ ३ ॥ आदि अंतीं तुका । सांगे न कळे झाला चुका ॥ ४ ॥

१७७७. प्रपंच वोसरो । चित्त तुझे पायीं मुरो ॥ १ ॥ ऐसें करीं गा पांडुरंगा । शुद्ध रंगवावें रंगा ॥ २ ॥ पुरे पुरे आतां । नको दुजियाची सत्ता ॥ ३ ॥ लटिकें तें फेडा । तुका म्हणे जाय पीडा ॥ ४ ॥

१७७८. आधार तो व्हावा । ऐसी आस करी देवा ॥ १ ॥ तुम्हांपाशीं काय उणें । काय वेचे समाधानें ॥ २ ॥ सेवेच्या अभिळासें । मन बहु जालें पिसें ॥ ३ ॥ अरे भक्तपराधीना । तुका म्हणे नारायणा ॥ ४॥

१७७९. जन्मा आलियाचा लाभ । पद्मनाभ दरुषणें ॥ १ ॥ म्हणवूनि लवलाहें । पाय आहे चिंतित ॥ २ ॥ पाठीलागा येतो काळ । तूं कृपाळू माउली ॥ ३ ॥ बहु उसंतीत आलों । तया भ्यालों स्थळासी ॥ ४ ॥ कोण्या उपायें हें घडे । भव आंगडें सुटकेचें ॥ ५ ॥ तुका म्हणे तूं जननी । ये निर्वाणीं विठ्ठले ॥ ६ ॥

१७८०. पतित पतित । परि मी त्रिवाचा पतित ॥ १ ॥ परि तूं आपुलिया सत्ता । मज करावें सरता ॥ २ ॥ नाहीं चित्तशुद्धि । स्थिर पायापाशीं बुद्धि ॥ ३ ॥ अपराधाचा केलों । तुका म्हणे किती बोलों ॥ ४ ॥

१७८१. वांयां जातों देवा । नेणें भक्ती करूं सेवा ॥ १ ॥ आतां जोडोनियां हात । उभा राहिलों निवांत ॥ २ ॥ करावें तें काय । न कळे अवलोकितो पाय ॥ ३ ॥ तुका म्हणे दान । दिलें पदरीं घेईन ॥ ४ ॥

१७८२. पुरली धांव कडिये घेईं । पुढें पायीं न चलवीं ॥ १ कृपाळुवे पांडुरंगे । अंगसंगे जिवलगे ॥ २ ॥ अवघी निवारावी भूक । अवघ्या दुःख जन्माचें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बोलवेना । लावीं स्तना ईश्वरे ॥ ४ ॥