११. आत्मचरित्रपर अभंग

 श्री तुकोबाराय यांच्या जीवनातील विविध प्रसंगांचे वर्णन करणारे अभंग

 

श्री तुकोबारायांवर सद्गुरू कृपा (अभंग संख्या ४)

४७९. सत्यगुरुरायें कृपा मज केली । परि नाहीं घडली सेवा कांहीं ॥ १ ॥ सांपडविलें वाटे जातां गंगास्नाना । मस्तकीं तो जाणा ठेविला कर ॥ २ ॥ भोजना मागती तूप पावशेर । पडिला विसर स्वप्नामाजी ॥ ३ ॥ काय कळे उपजला अंतराय । म्हणोनियां काय त्वरा झाली ॥ ४ ॥ राघवचैतन्य कैशवचैतन्य । सांगितली खूण माळिकेची ॥ ५ ॥ बाबाजी आपुलें सांगितले नाम । मंत्र दिला राम कृष्ण हरि ॥ ६ ॥ माहो शुद्ध दशमी पाहुनी गुरुवार । केला अंगीकार तुका म्हणे ॥ ७ ॥

४८०. माझिये मनींचा जाणोनियां भाव । तो करी उपाव गुरुरावो ॥ १ ॥ आवडीचा मंत्र सांगितला सोपा । जेणें नोहे गुंफा कांहीं कोठे ॥ २ ॥ जाती पुढें एक उतरले पार । हा भवसागर साधुसंत ॥ ३ ॥ जाणत्या नेणत्या ज्या जैसी आवडी । उतार सांगडी तापे पेटे ॥ ४ ॥ तुका म्हणे मज दावियेला तारू । कृपेचा सागरु पांडुरंग ॥ ५ ॥

४८१. घालूनियां भार राहिलों निश्चिंती । निरविलें संतीं विठोबासी ॥ १ ॥ लावूनियां हात कुरवाळिली माथा । सांगितलें चिंता न करावी ॥ २ ॥ कटीं कर समचरण साजिरे । राहिला भीवरेतीरीं उभा ॥ ३ ॥ खुंटले सायास आणीक या जीवा । धरिले केशवा पाय तुझे ॥ ४ ॥ तुज वाटे आतां तें करीं अनंता । तुका म्हणे संतां लाज माझी ॥ ५ ॥

४८२. माझिये मनींचा जाणा हा निर्धार । जिवासी उदार झालों आता ॥ १ ॥ तुजविण दुजें न धरी आणिका । भय लज्जा शंका टाकियेली ॥ २ ॥ ठायींचा संबंध तुज मज होता । विशेष अनंता केला संतीं ॥ ३ ॥ जीवभाव तुझ्या ठेवियेला पायीं । हेचि आतां नाहीं लाज तुम्हां ॥ ४ ॥ तुका म्हणे संती घातला हवाला । न सोडीं विठ्ठला पाय तुझे ॥५ ॥

श्री तुकोबाराय यांस कवित्व करण्याविषयीं दृष्टांत (अभंग संख्या २)

४८३. नामदेवें केले स्वप्नामाजी जागें । सवें पांडुरंगें येऊनियां ॥ १ ॥ सांगितले काम करावें कवित्व । वाउगें निमित्य बोलों नको ॥ २ ॥ माप टाकी सळे धरिली विठ्ठलें । थापटोनी केलें सावधान ॥ ३ ॥ प्रमाणाची संख्या सांगे शत कोटी । उरले ते शेवटी लावी तुका ॥ ४ ॥

४८४. द्याल ठाव तरी राहेन संगती । संतांचे पंगती पायांपाशीं ॥ १ ॥ आवडीचा ठाव आलोंसें टाकून । आतां उदासीन न धरावें ॥ २ ॥ शेवटील स्थळ नीच माझी वृत्ति । आधारे विश्रांती पावईन ॥ ३ ॥ नामदेवापायीं तुकया स्वप्नीं भेटी । प्रसाद हा पोटीं राहिलासे ॥ ४ ॥

कवित्वाचा निषेध व त्याचा परिहार (अभंग संख्या १९)

४८५. भूतबाधा आम्हां घरीं । हे तो आश्चर्य गा हरी ॥ १ ॥ झाला भक्तीचा कळस । आले वसतीस दोष ॥ २ ॥ जागरणाचें फळ । दिली जोडोनी तळमळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । आहाच कळों आली सेवा ॥ ४ ॥

४८६. करूं कवित्व आतां काय नाहीं लाज । मज भक्तराज हांसतील ॥ १ ॥ आतां आला एका निवाड्याचा दिस । सत्याविण रस विरसला ॥ २ ॥ अनुभवाविण कोण करी पाप । रितेचि संकल्प लाज लावी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आतां न धरवे धीर । नव्हे जीव स्थिर माझा मज ॥ ४ ॥

४८७. पावावे संतोष । तुम्हीं यासाठीं सायास ॥ १ ॥ करीं आवडीची वचनें । पालटूनी क्षणक्षणे ॥ २ ॥ द्यावें अभयदान । भमी न पडावें वचन ॥ ३ ॥ तुका म्हणे परस्परें । कांहीं वाढवीं उत्तरें ॥ ४ ॥

४८८. कांहींच न लगे आदि अवसान । बहुत कठिण दिसतसां ॥ १ ॥ अवघ्याच माझ्या वेचविल्या शक्ति । न चलेसी यक्ति झाली पुढें ॥ २ ॥ बोलिलें वचन हारपले नभीं । उरलों तो उभीं आहों तैसीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कांहीं न करावेंसें झालें । थकितची ठेलें चित्त उगें ॥ ४ ॥

४८९. केल्यापुरती आळी । कांहीं होते टाळाटाळी ॥ १ ॥ सत्यसंकल्पाचें फळ । होतां न दिसेचि बळ ॥ २ ॥ दळणाच्या ओव्या । रित्या खड्या मापें घ्याव्या ॥ ३ ॥ जातीं उखळे चाटूं । तुका म्हणे राज्य घाटूं ॥ ४ ॥

४९०. स्तुति तरी काय करूं कोणापाशीं । कीर्ति तरी कैसी वाखाणावी ॥ १ ॥ खोट्या तंव नाहीं अनुवादाचें काम । उरला तो भ्रम वरी बरा ॥ २ ॥ म्हणवावें त्याची खूण नाहीं हातीं । अवकळा फजिती सावकाश ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हें गे तुमचे माझें तोंड । होऊनियां लंड आळवितों ॥ ४ ॥ 

४९१. मागितल्यास पसरी कर । पळतां भरी वाखती ॥ १ ॥ काय आम्हीं नेणों वर्म । केला श्रम नेणतां ॥ २ ॥ बोलतां बरें येतां रागा । कठीणा लागा मागे मागें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे येथें बोली । असे चाली उफराटी ॥ ४ ॥

४९२. कशासाठी बैसों करूनियां हाट । वाउगा बोभाट डांगोरा हा ॥ १ ॥ काय आलें एका जीवाच्या उद्धारें। पावशी उच्चारें काय हो तें ॥ २ ॥ नेदी पट्ट परी अन्नें तो न मारी । आपुलिये थोरीसाठीं राजा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आतां अव्हेरिलें तरी । मग कोण करी दुकान हा ॥ ४ ॥

४९३. सांगा दास नोहें तुमचा मी कैसा । ऐसें पंढरीशा विचारूनी ॥ १ ॥ कोणासाठीं केली प्रपंचाची होळी । या पायां वेगळी मायबापा ॥ २ ॥ नसेल तों द्यावा सत्यत्वासी धीर । नये भाजूं हीर उफराटे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्हां आहिक्य परत्रीं । नाहीं कुळगोत्रीं तुजविण ॥ ४ ॥

४९४. असो तुझें तुजपाशीं । आम्हां त्यासी काय चाड ॥ १ ॥ विरोधें कां कोंडूं मन । समाधान असोनी ॥ २ ॥ करावा तो उरे आट । खटपट वाढतसे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे येउनि रागा । कां मी विभागा मुकेन ॥ ४ ॥

४९५. अनन्यासी ठाव एक सर्वकाज । एकाविण दुजें नेणें चित्त ॥ १ ॥ न पुरतां आळी देशधडी व्हावें । हे काय बरवें दिसतसे ॥ २ ॥ लेंकराचा भार माउलीचें शिरीं । निढळ तें दुरी धरिलिया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे किती घातली लांबणी । समर्थ होऊनि केवढ्यासाठीं ॥ ४ ॥

४९६. आहे तेंचि पुढे पाहों । बरें आहों येथेंचि ॥ १ ॥ काय वाढवूनी काम । उगाच श्रम तृष्णेचा ॥ २ ॥ स्थिरावतां ओघीं बरें। चाली पुरें पडेना ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वळितां मन । आम्हां क्षण न लगे ॥ ४ ॥

४९७. नाहीं जों वेचलों जिवाचिया त्यागें । तोवरी वाउगें काय बोलों ॥ १ ॥ जाणवलें आतां करीं ये उद्देश । जोडी किंवा नाश तुमची जीवें ॥ २ ॥ ठायींचेंचि आलें होतें ऐसें मना । जावें ऐसें वना दृढ झालें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मग वेचीन उत्तरें । उद्देशिलें खरें झाल्यावरी ॥ ४ ॥

४९८. कांही मागणे हे आम्हां अनुचित । वडिलांची रीत जाणतसों ॥ १ ॥ देह तुच्छ झालें सकळ उपाधी । सेवेपाशीं बुद्धि राहिलीसे ॥ २ ॥ शब्द ताे उपाधि अचळ निश्चय । अनुभव हा काय नाहीं अंगीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देह फांकिला विभागीं । उपकार अंगी उरविला ॥ ४ ॥ 

४९९. माझा मज नाहीं । आला उबग तो काहीं ॥ १ ॥ तुमच्या नामाचें जतन । नव्हतां थोर वाटे सीण ॥ २ ॥ न पडावी निंदा । कानीं स्वामीची गोविंदा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लाज । आम्हां स्वामीचे तें काज ॥ ४ ॥

५००. बोलतां वचन असा पाठमोरे । मज भाव बरे कळों आले ॥ १ ॥ मागितलें नये अरुचीनें हातां । नाहीं वरी सत्ता आदराची ॥ २ ॥ समाधानासाठीं लाविलासे कान । चोरलेंसे मन दिसतसां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्हां तुमचेचि फंद । वरदळ छंद कळों येती ॥ ४ ॥

५०१. रूपीं गोवियेलें चित्त । पायीं राहिलें निश्चिंत ॥ १ ॥ तुम्ही देवा अवघेचि गोमटे । मुख देखतां दुःख न भेटे ॥ २ ॥ झाली इंद्रियां विश्रांति । भ्रमतां पीडित होती ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भेटी । सुटली भवबंदाची गांठीं ॥ ४ ॥

५०२. नोहे तुम्हां जरी । येवढे कारण मुरारी ॥ १ ॥ मग जैसा तसा काळ । दाट सारावा पातळ ॥ २ ॥ स्वामीचें तें सांडे । पुत्र होतां काळतोंडें ॥ ३ ॥ शब्दा नाहीं रुची । मग कोठे तुका वेंची ॥ ४ ॥

५०३. नाहीं आइकत तुम्ही माझे बोल । कासया हे फोल उपणूं भूस ॥ १ ॥ येसी ते करीन बैसलिया ठाया । तूंचि बुझावया जवळी देवा ॥ २ ॥ करावे ते केले सकळ उपाय । आतां पाहो काय अझुनी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आला आज्ञेसी शेवट । होऊनियां नीट पायां पडें ॥ ४ ॥

इंद्रायणीच्या उदकांतून अभंग कोरडे काढले त्याबद्दल देवास दिलेल्या श्रमाची क्षमा-याचना व परिहार (अभंग संख्या ८)

५०४. थोर अन्याय केला । तुझा अंत म्यां पाहिला । जनाचिया बोला । साठीं चित्त क्षोभविलें ॥ १ ॥ भागविलासी केला सीण । अधम मी यातीहीन । झांकूनी लोचन । दिवस तेरा राहिलों ॥ २ ॥ अवघें घालूनियां कोडें । तहानभुकेचें सांकडें । योगक्षेम पुढें । तुज करणें लागलें ॥ ३ ॥ उदकीं राखिलें कागद । चुकविला जनवाद । तुका म्हणे ब्रीद । साच केलें आपुलें ॥ ४ ॥

५०५. तेरा दिवस झाले निश्चक्र करितां । न पवसी अनंता मायबापा ॥ १ ॥ पाषाणाची खोळ घेउनि बैसलासी । काय हृषीकेशी झालें तुज ॥ २ ॥ तुजवरी आतां प्राण मी त्यजीन । हत्या मी घालीन पांडुरंगा ॥ ३ ॥ फार विठाबाई धरिली तुझी आस । करिन जीवा नाश पांडुरंगा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आतां मांडिले निर्वाण । प्राण हा सांडीन तुजवरी ॥ ५ ॥

५०६. नव्हती आली सीसा सुरी । अथवा घाय पाठीवरी । तों म्या केला हरी । एवढा तुम्हां आकांत ॥ १ ॥ वांटिलासी दोहीं ठायीं । मजपाशीं आणि डोहीं । लागों दिला नाहीं । येथें तेथें आघात ॥ २ ॥ जीव घेती मायबापें । थोड्या अन्यायाच्या कोपें । हें तो नव्हे सोपें । साहों त्वांचि जाणितलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कृपावंता। तुज ऐसा नाही दाता । काय वाणूं आतां । वाणी माझी खुंटली ॥ ४ ॥

५०७. कापो कोणी माझी मान । सुखें पीडोत दुर्जन । तुज हाेय सीण । तें मी न करीं सर्वथा ॥ १ ॥ चुकी झाली एकवेळा । मजपासूनी चांडाळा । उभे करोनियां जळा । माजी वह्या राखविल्या ॥ २ ॥ नाही केला हा विचार । माझा कोण अधिकार । समर्थासी भार । न कळे कैसा घालावा ॥ ३ ॥ गेलें होऊनियां मागें । नये बोलों तें वाउगें । पुढिलिया प्रसंगें । तुका म्हणे जाणावें ॥ ४ ॥

५०८. तूं कृपाळू माउली । आम्हां दीनाची साउली । न संवरित आली । बाळवेषें जवळी ॥ १ ॥ माझें केलें समाधान । रूप गोजिरें सगुण। निवविलें मन । आलिंगन देऊनी ॥ २ ॥ कृपा केली जना हातीं । पायीं ठाव दिला संतीं । कळों नये चित्तीं । दुःख कैसें आहे तें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मी अन्यायी । क्षमा करी वो माझे आई। आतां पुढे काई । तुज घालू सांकडें ॥ ४ ॥

५०९. काय जाणे मी पामर । पांडुरंगा तुझा पार । धरिलीया धीर । काय एक न करिसी ॥ १ ॥ उतावीळ झालों आधीं । मतिमंद हीन बुद्धि । परि तूं कृपानिधि । नाहीं केला अव्हेर ॥ २ ॥ तूं देवाचाही देव । अवघ्या ब्रह्मांडाचा जीव । आम्हां दासा कींव । कां भाकणें लागली ॥ ३ ॥ तुका म्हणे विश्वंभरा । मी तों पतितचि खरा । अन्याय दुसरा । दारी धरणे बैसलों ॥ ४ ॥

५१०. तूं माउलीहून मायाळ । चंद्राहूनी शीतळ । पाणियाहूनी पातळ । कल्लोळ प्रेमाचा ॥ १ ॥ देऊं काशाची उपमा । दुजी तुज पुरुषोत्तमा । ओंवाळूनी नामा । तुझ्यावरूनी टाकिलों ॥२ ॥ तुवां केलें रे अमृता । गोड त्याही तूं परता। पांचां तत्त्वांचा जनिता । सकळ सत्तानायक ॥३ ॥ कांहीं न बोलोनी आतां । उगाच चरणी ठवितों माथा । तुका म्हणे पंढरिनाथा । क्षमा करी अपराध ॥ ४ ॥ 

५११. मी अवगुणी अन्यायी । किती म्हणोन सांगों काई । आतां मज पायीं । ठाव देईं विठ्ठले ॥ १ ॥ पुरे पुरे हा संसार । कर्म बळिवंत दुस्तर । राहों नेदी स्थिर । एके ठायीं निश्चळ ॥ २ ॥ अनेक बुद्धीचे तरंग । क्षणक्षणा पालटती रंग । धरूं जातां संग । तंव तो होतो साधक ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आतां । अवघी तोडी माझी चिंता । येऊनी पंढरीनाथा । वास करी हृदयीं ॥ ४ ॥

श्री ज्ञानेश्वर महाराजांनी एका ब्राह्मण धरणेकऱ्यास श्री तुकोबारायांकडे पाठविले त्याविषयींचे अभंग (अभंग संख्या २)

५१२. काय ज्ञानेश्वरीं उणें । तिहीं पाठविले धरणे ॥ ऐकोनियां लिखित । म्हूण जाणविली हे मात ॥ २ ॥ जरी जाणे धणी । वदे सेवकाची वाणी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ठेवा । होतां सांभाळावा देवा ॥ ४ ॥

५१३. ठेवूनियां डोई । पायीं झालों उतराई ॥ १ ॥ कारण तें तम्ही जाणां । मी तराळ नारायणा ॥ २ ॥ प्रसंगी वचन । दिले तेंचि खावें अन्न ॥ ३ ॥ तुका म्हणे भार । तुम्ही जाणां थोडा फार ॥ ४ ॥

धरणेकऱ्यास उपदेश (अभंग संख्या २९)

५१४. श्रीपंढरीशा पतितपावना । एक विज्ञापना पायांपाशीं ॥ १ ॥ अनाथां जीवांचा तूं काजकैवारी । ऐसी चराचरी ब्रीदावळी ॥ २ ॥ न सांगतां कळे अंतरींचे गुज । आतां तुझी लाज तुज देवा ॥ ३ ॥ आळिकर त्याचें करिसी समाधान । अभयाचे दान देऊनियां ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तूंचि खेळे दोही ठायीं । नसेल तो देईं धीर मना ॥ ५ ॥

५१५. अगा ये उदारा अगा विश्वंभरा । रखुमाईच्या वरा पांडुरंगा ॥ १ ॥ अगा सर्वोत्तमा अगा कृष्णा रामा । अगा मेघश्यामा विश्वजनित्या ॥ २ ॥ अगा कृपावंता जीवदान तूं दाता । अगा सर्वसत्ता धरतिया ॥ ३ ॥ अगा सर्वजाणा अगा नारायणा । करुणावचना चित्त द्यावें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे नाहीं अधिकार तैसी । सरती पायांपाशी केली मागें ॥ ५ ॥

५१६. नोहे दास खरा । परि हा झालासे डांगोरा ॥ १ ॥ यासी काय करूं आतां । तूं हें सकळ जाणता ॥ २ ॥ नाहीं पुण्य गाठी । जें हें वेचूं कोणासाठी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कां उपाधि । वाढाविली कृपानिधि ॥ ४ ॥

५१७. तुजविण सत्ता । नाहीं वाचा वदविता ॥ १ ॥ ऐसे आम्ही जाणों दास । म्हणोनी जालों उदास ॥ २ ॥ तुम्ही दिला धीर । तेणें मन झाले स्थिर ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आड । केले मी हे तुझें कोड ॥ ४ ॥

५१८. काय मी जाणता । तुम्हाहूनी जी अनंता ॥ १ ॥ जो हा करूं अतिशय । कांहो तुम्हां दया नये ॥ २ ॥ काय तुज नाहीं कृपा । विश्वाचिया मायबापा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे वाणी । माझी वदे तुम्हांहूनी ॥ ४ ॥

५१९. नको कांहीं पडो ग्रंथाचिये भरी । शीघ्रवत करीं हेंचि एक ॥ १ ॥ देवाचिये चाडे आळवावे देवा । ओस देहभावा पाडोनियां ॥ २ ॥ साधने घालिती काळाचिये मुखीं । गर्भवास सेखीं न चुकती ॥ ३ ॥ उधाराचा मोक्ष होय नोहे ऐसा । पतनाची इच्छा आवश्यक ॥ ४ ॥ रोकडी पातली अंगसंगें जरा । आतां उजगरा कोठवरी ॥ ५ ॥ तुका म्हणे घाली नामासाठीं उडी । पांडुरंग थडी पाववील ॥ ६ ॥

५२०. नाहीं देवापाशी मोक्षाचे गाठोळे । आणूनी निराळे द्यावें हातीं ॥ १ ॥ इंद्रियांचा जय साधूनियां मन । निर्विषय कारण असे तेथें ॥ २ ॥ उपवास पारणी अक्षरांची आटी । सत्कर्मां शेवटी असे फळ ॥ ३ ॥ आदरें संकल्प वारी अतिशय । सहज तें काय दुःख जाणे ॥ ४ ॥ स्वप्नींचिया घायें विवळसी वांयां । रडे रडतियासवें मिथ्या ॥ ५ ॥ तुका म्हणे फळ आहे मूळापाशीं । शरण देवासी जाय वेगीं ॥ ६ ॥

५२१. त्यजिलें भेटवी आणुनी वासना । दाविल्याचें जना काय काज ॥ १ ॥ आळवावें देवा भाकूनी करुणा । आपुलिया मना साक्ष करी ॥ २ ॥ नाहीं यावें जावें दुरूनी लागत । आहे साक्षभूत अंतरीचा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हा तो आहे कृपासिंधु । तोडी भवबंधु तात्काळिक ॥ ४ ॥

५२२. गोविंद गोविंद । मना लागलिया छंद ॥ १ ॥ मग गोविंद ते काया । भेद नाहीं देवा तया ॥ २॥ आनंदलें मन । प्रेमें पाझरती लोचन ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आळी । जीवें नुरेचि वेगळी ॥४ ॥

५२३. ज्याचें जया ध्यान । तेंचि हाेय त्याचें मन ॥ १ ॥ म्हणऊनी अवघें सारा । पांडुरंग दृढ धरा ॥ २ ॥ सम खुण ज्याचे पाय । उभा व्यापक विटे ठाय ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नभा । परता आणूचाही गाभा ॥ ४ ॥

५२४. पाहूनियां ग्रंथ करावे कीर्तन । तेव्हां आलें जाण फळ त्याचें ॥ १ ॥ नाहीं तरी वांयां केली तोंडपिटी । उरी ते शेवटी उरलीसे ॥ २ ॥ पढोनियां वेद हरिगुण गावे । ठावें तें जाणावें तेव्हां जालें ॥ ३ ॥ तपतीर्थाटणे तेव्हां कार्यसिद्धि । स्थिर राहे बुद्धि हरिच्या नामीं ॥ ४ ॥ यागयज्ञादिक काय दानधर्म । तरी फल नाम कंठीं राहे ॥ ५ ॥ तुका म्हणे नको काबाडाचे भरी । पडों सार धरी हेंचि एक ॥ ६ ॥

५२५. सुखें खावें अन्न । त्याचे करावें चिंतन ॥ १ ॥ त्याचें दिलें त्यासी । पावे फळ आपणासी ॥ २ ॥ आहे हा आधार । नाम त्याचे विश्वंभर ॥ ३ ॥ नाहीं रिता ठाव । तुका म्हणे पसरी भाव ॥ ४ ॥

५२६. संकोचोनी काय झालासी लहान । घेई आपोशन ब्रह्मांडाचें ॥ १ ॥ करोनी पारणें आंचवू संसारा । उशीर उशीरा लावूं नको ॥ २ ॥ घरकुलीने होता पडिला अंधार । तेणें केलें फार कासावीस ॥ ३ ॥ झुगारूनी दुरी लपविलें काखे । तुका म्हणे वाखें कौतुकाचें ॥ ४ ॥

५२७. माझ्या बापें मज दिधले भातुकें । म्हणोनी कवतुकें क्रीडा करीं ॥ १ ॥ केली आळी पुढें बोलिलों वचन । उत्तम हे गुण आले त्याचे ॥ २॥ घेऊनी विभाग जावें लवलाह्या । आलेती त्या ठाया आपुलिया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ज्ञानदेवीं समुदाय । करावा मी पाय येईन वंदू ॥ ४ ॥

५२८. ज्ञानियांचा राजा गुरु महाराव । म्हणती ज्ञानदेव तुम्हांऐसें ॥ १ ॥ मज पामरा हें काय थोरपण । पायींची वाहाण पायीं बरी ॥ २ ॥ ब्रह्मादिक जेथें तुम्हां वोळगणे । इतर तुळणे काय पुढे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नेणें युक्तीची ते खोली । म्हणोनी ठेविली पायीं डोईं ॥ ४ ॥

५२९. बोलिली लेकुरें । वेडी वांकुडी उत्तरें ॥ १ ॥ करा क्षमा अपराध । महाराज तुम्ही सिद्ध ॥ २ ॥ नाहीं विचारिला । अधिकार म्यां आपुला ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ज्ञानेश्वरा । राखा पायापें किंकरा ॥ ४ ॥

५३०. काय तुम्ही जाणा । करूं अव्हेर नारायणा ॥ १ ॥ तरी या लटिक्याची ग्वाही । निवडिली दुसरे ठायीं ॥ २ ॥ कळों अंतरींचा गुण । नये फुटल्यावांचून ॥ ३ ॥ आणिलें अनुभवा । जनाच्या हे ज्ञानदेवा ॥ ४ ॥ आणीक कोणी भिती । त्यांच्या चिंतने विश्रांति ॥ ५ ॥ तुका म्हणे बीज पोटीं । फळ तैसेंचि शेवटीं ॥ ६ ॥

५३१. अविश्वासीयाचे शरीर सुतकी । विटाळ पातकी भेदवाहे ॥ १ ॥ काय त्याचा वेल जाईल मांडवा । होता तैसा ठेवा आला पुढें ॥ २ ॥ मातेचा संकल्प व्हावा राजबिंडा । कपाळींचा धाेंडा उभा ठाके ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जैसा कुचराचा दाणा । परिपाकीं जाणा खोटा तैसा ॥ ४ ॥

५३२. तामसाची तपें पापाची शिदोरी । तमोगुणे भरी घातलेसे ॥ १ ॥ राज्यपदा आड सुखाची संपत्ति । उलंघूनि जाती निरयगांवा ॥ २ ॥ इंद्रिये दमलीं इच्छा जीती जीवीं । नागविती ठावीं नाही पुढें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हरिभजनावांचून । करिती तो सीण पाहों नये ॥ ४ ॥

५३३. हरिकथेविण इच्छिती स्वहित । हरिजन चित्त न घला तेथें ॥ १ ॥ जाईल भंगोन आपुला विश्वास । अवघिया नास कारणांचा ॥ २ ॥ ज्याचिया बैसावें भोजना पंगती । त्याचिया संगती तैसें खावें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे काय झालेती जाणते । देवाही परते थोर तुम्ही ॥ ४ ॥

५३४. सेवकें करावें स्वामीचें वचन । त्यासी हूंतूपण कामा नये ॥ १ ॥ घेईल जीव कां सारील परतें । भंगलिया चित्तें सांदीजेना ॥ २ ॥ खद्योतें दावावी रवी केवीं वाट । आपुलें तें नीट उसंतावें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तो आहे ज्ञानाचा सागर । परि नेदी अगर भिजों भेदें ॥४ ॥

५३५. जयाचिये द्वारी सोन्याचा पिंपळ । अंगीं ऐसें बळ रेडा बोले ॥ १ ॥ करील तें काय नव्हे महाराज । परि पाहे बीज शुद्ध अंगीं ॥ २ ॥ जयाने घातली मुक्तीची गवांदी । मेळविली मांदी वैष्णवांची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तेथें सुखा काय उणें । राहे समाधानें चित्ताचिया ॥ ४ ॥

५३६. बहुतां छंदांचे बहु असें जन । नये वांटू मन त्यांच्या संगें ॥ १ ॥ करावा जतन आपुला विश्वास । अंगा आला रस आवडीचा ॥ २ ॥ सुखाची समाधि हरिकथा माउली । विश्रांति साउली सिणलियांची ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बुडे बांधोनी दगड । तेथ काय कोड धांवायाचें ॥ ४ ॥
 

५३७. हरिकथे नाहीं । विश्वास ज्याचे ठायीं ॥ १ ॥ त्याची वाणी अमंगळ । कान उंदराचें बीळ ॥ २ ॥ सांडूनी हा रस । कारिती आणीक सायास ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पिसीं । वांयां गेली किती ऐसीं ॥ ४ ॥

५३८. प्रेम अमृताची धार । वाहे देवाचे समोर ॥ १ ॥ उर्ध्ववाहिनी हरिकथा । मुकुटमणि सकळां तीर्थां ॥ २ ॥ शिवाचे जीवन । जाळी महादोष कीर्तन ॥ ३ ॥ तुका म्हणे हरि । इची स्तुति वाणी थोरी ॥ ४ ॥

५३९. आतां माझ्या मना । ईची घडो उपासना ॥ १ ॥ ऐसें करी गा पांडुरंगा । प्रेम वोसंडेसें अंगा ॥ २ ॥ सर्व काळ नये । वाचे वीट आड भये ॥ ३ ॥ तुका वैष्णवांसंगती। हेंचि भोजनपंगती ॥ ४ ॥

५४०. उपास कराडी । तिहीं करावी बापुडी ॥ १ ॥ आम्ही विठोचे दास । चिंता झुगारिली आस ॥ २ ॥ भक्तिच्या उत्कर्षें । नाहीं मुक्तीचें तें पिसें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बळ । अंगी आमुच्या सकळ ॥ ४ ॥

५४१. करविली तैसी केली कटकट । वांकडें की नीट देव जाणे ॥ १ ॥ कोणाकारणे हे झालेंसे निर्माण । देवाचे कारण देव जाणे ॥ २ ॥ तुका म्हणे मी तो अभिमाना वेगळा । घालुनी गोपाळा भार असें ॥ ३ ॥

५४२. तुम्हीं येथें पाठविला धरणेकरी । त्याची झाली परी आइका ते ॥ १ ॥ आतां काय पुढें वाढवूं विस्तार । झाला समाचार आइका तो ॥ २ ॥ देवाचें उचित एकादश अभंग । महाफळ त्याग करूनी गेला ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सेवा समर्पूनी पायीं । झालों उतराई ठावें असो ॥ ४ ॥

काशी, गया इ. यात्रेस चाललेल्या यात्रिकांजवळ दिलेली पत्रे (अभंग संख्या ३)- 

१) भागीरथीस पत्र

५४३. परिसे वाे माते माझी विनवणी । मस्तक चरणी ठेवितसें ॥ १ ॥ भागीरथीमहादोषनिवारणी । सकळां स्वामिणी तीर्थाचिये ॥ २ ॥ जितां भुक्ति मोक्ष मरणे तुझ्या तीरीं । अहिक्यपरत्रीं सुखरूप ॥ ३ ॥ तुका विष्णुदास संतांचें पोसणें । वाग्पुष्प तेणें पाठविलें ॥ ४ ॥

२) विश्वनाथांस पत्र

५४४. तुम्ही विश्वनाथ । दीन रंक मी अनाथ ॥ १ ॥ कृपा कराल ते थोडी । पायां पडिलों बराडी ॥ २ ॥ काय उणे तुम्हांपाशीं । मी तो अल्पचि संतोषी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । कांहीं भातुकें पाठवा ॥ ४ ॥

३) गयेस पत्र

५४५. पिंड पदावरी । दिला आपुलिये करीं ॥ १ ॥ माझें जाले गयावर्जन । फिटलें पितरांचे ऋण ॥ २ ॥ केलें कर्मांतर । बोंब मारिली हरिहर ॥ ३॥ तुका म्हणे माझें । भार उतरले ओझें ॥ ४ ॥

वारकरी पंढरीस चालले त्यावेळी देवास दिलेलें पत्र (अभंग संख्या ३६)

पत्रिकेचे अभंग

५४६. तुम्ही संतजनीं । माझी करा विनवणी ॥ १ ॥ काय तुकयाचा अन्याय । त्यासी अंतरले पाय ॥ २ ॥ भाका बहुतां रीती । माझी कींव काकुलती ॥ ३ ॥ न देखें पंढरी । तुका चरण विटेवरी ॥ ४ ॥

५४७. येती वारकरी । वाट पाहातों तोंवरी ॥ १ ॥ घालूनिया दंडवत । पुसेन निरोपाची मात ॥ २ ॥ पत्र हातीं दिलें । तया तेथें पाठविलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे येती । जाईन सामोरा पुढती ॥ ४ ॥

५४८. रुळे महाद्वारीं । पायांखालील पायरी ॥ १ ॥ तैसें माझें दंडवत । निरोप सांगतील संत ॥ २ ॥ पडे दंडकाठी । देह भलतीसवा लोटी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बाळ । लोळे न धरितां सांभाळ ॥ ४ ॥

५४९. होईल कृपा दान । तरी मी येईन धांवोन ॥ १ ॥ होतिल संतांचिया भेटी । आनंदें नाचों वाळवंटीं ॥ २ ॥ रिघेन मातेपुढे । स्तनपान करीन कोडें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ताप । हरती देखोनियां बाप ॥ ४ ॥

५५०. परिसोनी उत्तर । जाब देईजे सत्वर ॥ १ ॥ जरी तूं होसी कृपावंत । तरी हा बोलावीं पतित ॥ २ ॥ नाणीं कांहीं मना । करूनी पापाचा उगाणा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाहीं । काय शक्ति तुझे पायीं ॥ ४ ॥

५५१. कोणा मुखें ऐसी ऐकेन मी मात । चाल तुज पंढरिनाथ बोलावितो ॥ १ ॥ मग मी न धरीं आस मागील बोभाट । वेगीं धरीन वाट माहेराची ॥ २ ॥ निलाजिरें चित्त करी तळमळ । केधवां देखती मूळ आले डोळे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कई भाग्याची उजरी । होईल पंढरी देखावया ॥ ४ ॥

५५२. समर्पक वाणी । नाहीं ऐकिजेसी कानीं ॥ १ ॥ आतां भावें करूनी साचा । पायां पडिलों विठोबाच्या ॥ २ ॥ न कळे उचित । करूं समाधान चित्त ॥ ३ ॥ तुका म्हणे विनंती । विनविली धरा चित्तीं ॥ ४ ॥

५५३. कैंचा मज धीर । कोठे बुद्धि माझी स्थिर ॥ १ ॥ जें या मनासीं आवरूं । आंत पोटीं वाव धरूं ॥ २ ॥ कैंची शुद्ध मति । भांडवल असे हातीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे अंगा । कोण दशा आली सांगा ॥ ४ ॥

५५४. पुढे तरी चित्ता । काय येईल तें आतां ॥ १ ॥ मज सांगोनियां धाडी । वाट पहातों बराडी ॥ २ ॥ कंठी धरिला प्राण । पायांपाशी आले मन ॥ ३ ॥ तुका म्हणे चिंता । बहु वाटतसे आतां ॥ ४ ॥

५५५. धरितों वासना परि नये फळ । प्राप्तीचा ताे काळ नाही आला ॥ १ ॥ तळमळीं चित्त घातलें खापरीं । फुटतसे परी लाहीचिया ॥ २ ॥ प्रकार ते काही नावडती जिवा । नाहीं पुढे ठावा काळ हातीं ॥ ३ ॥ जातो तळा येतो मागुता लवकरी । वोळशाचे फेरी सांपडलों ॥४ ॥ तुका म्हणे बहु करितो विचार । उतरें डोंगर एक चढें ॥ ५ ॥

५५६. कां माझे पंढरी न देखती डोळे । काय हें न कळे पाप यांचें ॥ १ ॥ पाय पंथ कां हे न चलती वाट । कोण हें अदृष्ट कर्म बळी ॥ २ ॥ कां हें पायांवरी न पडे मस्तक । क्षेम कां हस्तक न पवती ॥ ३ ॥ कां या इंद्रियांची न पुरे वासना । पवित्र होईना जिव्हां कीर्ति ॥ ४ ॥ तुका म्हणे कईं जाऊनि मोटळे । पडेन हा लोळे महाद्वारीं ॥ ५ ॥

५५७. कीती करूं शोक । पुढे वाढे दुःखें दुःख ॥ १ ॥ आतां जाणसी तें करीं । माझें कोण मनीं धरी ॥ २ ॥ पुण्य होतें गांठी । तरी कां लागती हे आटी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बळ । माझी राहिली तळमळ ॥ ४ ॥

५५८. कां माझा विसर पडिला मायबापा । सांडियेली कृपा कोण्या गुणें ॥ १ ॥ कैसा कंठूनियां राहों संवसार । काय एक धीर देऊं मना ॥ २ ॥ नाहीं निरोपाची पावली वारता । न करावी ते चिंता ऐसी कांहीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे एक वेंचूनि वचन । नाहीं समाधान केलें माझें ॥ ४ ॥

५५९. कांहीं माझे कळों आले गुणदोष । म्हणऊनी उदास धरिलें ऐसें ॥ १ ॥ नाहीं तरी येथे न घडे अनुचित । नाहीं ऐसी रीत तया घरी ॥ २ ॥ कळावें तें मना आपुलिया सवें । ठायींचे हे घ्यावें विचारूनी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मज अव्हेरिलें देवें। माझिया कर्तव्ये बुद्धीचिया ॥ ४ ॥

५६०. आतां पंथ पाहें माहेराची वाट । कामाचा बोभाट पडो सुखें ॥ १ ॥ काय करूं आतां न गमेसें झालें । बहुत सोसिलें बहु दिस ॥ २ ॥ घर लागे पाठी चित्ता उभे वारें । आपुलें तें झुरे पहावया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जीव गेला तरी जावो । धरिला तो देव भाव शुद्ध ॥ ४ ॥

५६१. विनविजे ऐसें भाग्य नाहीं देवा । पायांशी केशवा सलगी केली ॥ १ ॥ धीटपणे पत्र लिहिले आवडी । पार नेणें थोडी मति माझी ॥ २ ॥ जेथें वेदा तुझा न कळेचि पार । तेथें मी पामर काय वाणूं ॥ ३ ॥ जैसे तैसे माझे बोल अंगीकारी । बोबड्या उत्तरीं गौरवितों ॥ ४ ॥ तुका म्हणे विटेवरी जीं पाउलें । तेथें म्यां ठेविलें मस्तक हें ॥ ५ ॥

५६२. देवाचिया देवा गोपिकांच्या पति । उदार हे ख्याति त्रिभुवनीं ॥ १ ॥ पातकांच्या रासी नासितोसी नामें । जळतील कर्मे महादोष ॥ २ ॥ सर्व सुखें तुझ्या वोळगती पायीं । रिद्धि सिद्धि ठायीं मुक्ति चारी ॥ ३ ॥ इंद्रासी दुर्लभ पाविजे तें पद । गीतीं गातां छंद वाहतां टाळी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे जड जीव शक्तिहीन । त्यांचे तूं जीवन पांडुरंगा ॥ ५ ॥

५६३. काय झाले नेणों माझिया कपाळा । न देखिजे डोळां मूळ येतां ॥ १ ॥ बहु दिस पाहें वचनाची वास । धरिलें उदास पांडुरंगा ॥ २ ॥ नाहीं निरोपाचे पावले उत्तर । ऐसें तों निष्ठुर न पाहिजे ॥ ३ ॥ पडिला विसर किंवा कांहीं धंदा । याहूनी गोविंदा जरूरसा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आलें वेचाचें सांकडें । देणे घेणे पुढे तोही धाक ॥ ५ ॥

५६४. कांहीं चिंतेविण । नाहीं उपजत सीण ॥ १ ॥ तरी हा पडिला विसर । माझा तुम्हां झाला भार ॥ २ ॥ आली कांहीं तुटी । गेली सुटोनियां गांठी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे घरी । बहु बैसले रिणकरी ॥ ४ ॥

५६५. एवढा संकोच तरी कां व्यालासी । आम्ही कोणापाशीं तोंड वासूं ॥ १ ॥ कोण मज पुसे सिणलें भागलें । जरी मोकलिलें तुम्ही देवा ॥ २ ॥ कवणाची वास पाहों कोणीकडे । कोण मज ओढे जीवलग ॥ ३ ॥ कोण जाणे माझे जीवींचे सांकडें । उगवील कोडें संकटाचें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तुम्ही देखिली निश्चिंती । काय माझे चित्ती पांडुरंगा ॥ ५ ॥

५६६. काय पोरें झालीं फार । किंवा न साहे करकर ॥ १ ॥ म्हणऊनी केली सांडी । घांस घेऊं न लाहे तोंडी ॥ २ ॥ करूं कलागती । तुज भांडणें भोवतीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे टांचें । घरी झालेसे वरोचें ॥ ४ ॥

५६७. जोडी कोणासाठीं । एवढी करितोसी आटी ॥ १ ॥ जरी हे आम्हां नाहीं सुख । रडों पाेरें पोटीं भूक ॥ २ ॥ करूनी जतन । कोणा देसील हे धन ॥ ३ ॥ आमचे तळमळें । तुझें होईल वाटोळें ॥ ४ ॥ घेसील हा शाप । माझा होऊनिया बाप ॥ ५ ॥ तुका म्हणे उरी । आतां न ठेवी यावरी ॥ ६ ॥

५६८. समर्थाचे पोटीं। आम्ही जन्मलो करंटीं ॥ १ ॥ ऐसी झाली जगीं कीर्ति । तुझ्या नामाची फजिती ॥ २ ॥ येथें नाहीं खाया । न ये कोणी मूळ न्याया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जिणें । आतां खाेटें जीवपणें ॥ ४ ॥

५६९. देईं डोळे भेटी न धरीं संकोच । न घालीं कांहीं वेच तुजवरी ॥ १ ॥ तुज बुडवावे ऐसा कोण धर्म । अहर्निशीं नाम घेता थोडें ॥ २ ॥ फार थोडें काहीं करूनी पातळ । त्याजमध्यें काळ कडे लावूं ॥ ३ ॥ आहे माझी तेचि सारीन शिदोरी । भार तुजवरी नेदीं माझा ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आम्हां लेकराची जाती । भेटावया खंती वाटतसे ॥ ५ ॥

५७०. करील आबाळी । माझ्या दांताची कसाळी ॥ १ ॥ जासी एखादा मरोन । पाठी लागेल हें जन ॥ २ ॥ घरीं लागें कळ । नाहीं जात तो शीतळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पोरवडे । मज येतील रोकडे ॥ ४ ॥

५७१. जोडीच्या हव्यासें । लागे धनाचेंचि पिसें ॥ १ ॥ मग आणीक दुसरें । लोभ्या नावडती पोरें ॥ २ ॥ पाहे रुक्याकडे । मग अवघें ओस पडे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । तुला बहुताचा हेवा ॥ ४ ॥

५७२. शीण भाग हरे तेथींच्या निरोपें । देखिलीया रूप उरी नुरे ॥ १ ॥ इंद्रियांची धांव होईल कुंठित । पावेल हे चित्त समाधान ॥ २ ॥ माहेर आहेसें लौकिकीं कळावें । निढळ बरवें शोभा नेदी ॥ ३ ॥ आस नाहीं परि उरी बरी वाटे । आपलें तें भेटे आपणासी ॥ ४ ॥ तुका म्हणे माझी अवीट आवडी । खंडणा तांतडी होऊं नेदी ॥ ५ ॥

५७३. ऐकोनियां कीर्ति । ऐसी वाटती विश्रांति ॥ १ ॥ मातें सुख डोळां पडे । तेथें कोण लाभ जोडे ॥ २ ॥ बोलतां ये वाचें । वीट नये जिव्हा नाचे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे धांवे । वासना ते रस घ्यावे ॥ ४ ॥

५७४. न बैससी खाली । सम उभाच पाउलीं ॥ १ ॥ ऐसे झाले बहुत दिस । झाली युगे अठ्ठावीस ॥ २ ॥ नाहीं भाग सीण । अराणूक एक क्षण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे किती । मापें केलीं देती घेती ॥ ४ ॥

५७५. मविलें मविती । नेणों रासी पडिल्या किती ॥ १ ॥ परि तूं धालाचि न धासी । आलें उभाउभीं घेसी ॥ २ ॥ अवघ्या अवघा काळ । वाटा वाहाती सकळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाहीं । अराणूक तुज कांहीं ॥ ४ ॥

५७६. करूनी चाहाडी । अवघी बुडवीन जोडी ॥ १ ॥ जरी तूं होऊनी उदास । माझी बुडविसी आस ॥ २ ॥ येथें न करी काम । मुखें ने घें तुझे नाम ॥ ३ ॥ तुका म्हण कुळ । तुझें बुडवीन समूळ ॥ ४ ॥

५७७. निरोपासी वेचें । काय बोलतां फुकाचें ॥ १ ॥ परि हें न घेवेचि यश । भिऊं नको सुखी आस ॥ २ ॥ सुख समाधानें । कोण पाहे देणें घेणें ॥ ३ ॥ न लगे निरोपासी मोल । तुका म्हणे वेचे बोल ॥ ४ ॥

५७८. नव्हे धीर कांहीं पाठवूं निरोप । आला तरी कोप येऊं सुखें ॥ १ ॥ कोपोनियां तरी देईल उत्तर । जैसे तैसें पर फिरावूनी ॥ २ ॥ नाही तया तरी काय एक पोर । मज तों माहेर आणीक नाहीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे असे तयामध्यें हित। आपण निवांत असों नये ॥ ४ ॥

५७९. आतां आशीर्वाद । माझा असो सुखें नांद ॥ १ ॥ म्हणसी कोणे तरी काळें । आहेतसी माझी बाळें ॥ २ ॥ दुरी दूरांतर । तरी घेसी समाचार ॥ ३ ॥ नेसी कधी तरी । तुका म्हणे लाजे हरी ॥ ४ ॥

५८०. आतां हे शेवटीं । माझी आईकावी गोष्टी ॥ १ ॥ आतां द्यावा वचनाचा । जाब कळे तैसा याचा ॥ २ ॥ आतां करकर । पुढें न करीं उत्तर ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ठसा । तुझा आहे राखें तैसा ॥ ४ ॥

५८१. बोलिलों तें आतां । कांही जाणतां नेणतां ॥ १॥ क्षमा करावे अन्याय । पांडुरंगे माझे माय ॥ २ ॥ स्तुति निंदा केली । लागे पाहिजे साहिली ॥ ३ ॥ तुका म्हणे लाड । दिला तैसें पुरवा कोड ॥ ४ ॥

वारकरी परत येईपर्यंत मनाची स्थिति (अभंग संख्या १९)

५८२. माहेरीचा काय येईल निरोप । म्हणऊनी झोप नाही डोळां ॥ १ ॥ वाट पाहें आस धरूनियां जीवीं । निढळा हे ठेवीं वरी बाहे ॥ २ ॥ बोटावरी माप लेखितों दिवस । होतों कासावीस धीर नाहीं ॥ ३ ॥ काय नेणों संतां पडिला विसर । की नव्हे सादर मायबाप ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तेथें होईल दाटणी । कोण माझे आणी मना तेथें ॥ ५ ॥

५८३. परि तो आहे कृपेचा सागर । तोंवरी अंतर पडों नेदी ॥ १ ॥ बहु कान दृष्टी आइके देखणा । पुरोनियां जना उरलासे ॥ २ ॥ सांगितल्याविणें जाणें अंतरींचें । पुरवावें ज्याचें तैसें कोड ॥ ३ ॥ बहुमुखें कीर्ति आइकिली कानीं । विश्वासही मनी आहे माझ्या ॥ ४ ॥ तुका म्हणे नाहीं जात वायांविण । पाळितों वचन बोलिलों तें ॥ ५ ॥

५८४. यावरी न कळे संचित आपुलें । कैसें वोढवले होईल पुढे ॥ १ ॥ करील विक्षेप धाडितां मुळासी । किंवा धाडा ऐसी तांतडी हे ॥ २ ॥ जोंवरी हे डोळा देखें वारकरी । तों हें भरोवरी करी चित्त ॥ ३ ॥ आस वाढविते बुद्धीचे तरंग । चित्ताचे ते वेग वावडती ॥ ४ ॥ तुका म्हणे तेव्हां होतील निश्चळ । इंद्रियें सकळ निरोपानें ॥ ५ ॥

५८५. होईल निरोप घेतला यावरी । राऊळाभीतरी जाऊनियां ॥ १ ॥ करूनियां दधिमंगळभोजन । प्रयाण शकुन सुमुहूर्ते ॥ २ ॥ होतील दाटले सद्गदीत कंठीं । भरतें त्या पोटीं वियोगाचें ॥ ३ ॥ येरयेरां भेटी क्षेम आळिंगनें । केली समाधानें होतीं संतीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे चाली न साहे मनास । पाहाती ते कळस परतोनी ॥ ५ ॥

५८६. ऐसी ते सांडिली होईल पंढरी । येत वारकरी होते वाटे ॥ १ ॥ देखिले सोहळे होती आठवत । चालती ते मात करूनियां ॥ २ ॥ केली आइकिली होईल जे कथा । राहिलें तें चित्ता होईल प्रेम ॥ ३ ॥ गरुडटके टाळ मृदंग पताका । सांगताती एकांएक सुख ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आतां येती लवलाहीं । आळिंगुनी बाहीं देईन क्षेम ॥ ५ ॥

५८७. क्षेम मायबाप पुसेन हें आधी । न घाली हे मधीं सुख दुःख ॥ १ ॥ न करी तांतडी आपणापासूनी । आइकेन कानीं सांगती ते ॥ २ ॥ अंतरींचें संत जाणतील गुज । निरोप तो मज सांगतील ॥ ३ ॥ पायांवरी डोई ठेवीन आदरें । प्रीतिपडिभरें आळिंगून ॥ ४ ॥ तुका म्हणे काया करीन कुरवंडी । ओवाळून सांडी त्यांवरून ॥ ५ ॥

५८८. होईल माझी संती भाकिली करुणा । जे त्या नारायणा मनीं बैसे ॥ १ ॥ शृंगारूनी माझीं बोबडी उत्तरें । होतील विस्तारें सांगितलीं ॥ २ ॥ क्षेम आहे ऐसें होईल सांगितलें । पाहिजे धाडिलें शीघ्र मूळ ॥ ३ ॥ अवस्था जे माझी ठावी आहे संता । होईल कृपावंता निरोपिली ॥ ४ ॥ तुका म्हणे सवें येईल मुऱ्हाळी । किंवा कांहीं उरी राखतील ॥५ ॥

५८९. दोहींमध्ये एक घडेल विश्वासें । भातुके सरिसें मूळ तरी ॥ १ ॥ करिती निरास निःशेष न घडे । कांहीं तरी ओढे चित्त माये ॥ २ ॥ लौकिकाची तरी धरितील लाज । काय माझ्या काज आचरणें ॥ ३ ॥ अथवा कोणाचें घेणे लागे रीण । नाहीं तरी हीन कर्मीं कांहीं ॥ ४ ॥ व्यालीचिये अंगी असती वेदना । तुका म्हणे मना मन साक्ष ॥ ५ ॥

५९०. बैसतां कोणापें नाहीं समाधान । विवरे हें मन तेचि सोई ॥ १ ॥ घडीघडी मज आठवे माहेर । न पडे विसर क्षणभरी ॥ २ ॥ न बोलावें ऐसा करितों विचार । पडितो विसर प्रसंगी तो ॥ ३ ॥ इंद्रियांसी वाहो पडिली ते चाली । होती विसांवली येचि ठायीं ॥ ४ ॥ एकसरें सोस माहेरासी जावें । तुका म्हणे जीवें घेतलासे ॥ ५ ॥

५९१. नाहीं हानि परि न राहावे निसुर । न पडे विसर काय करूं ॥ १ ॥ पुसाविसी वाटे मात कापडियां । पाठविती न्याया मूळ मज ॥ २ ॥ आणीक या मना नावडे सोहळा । करिते टकळा माहेरीचा ॥ ३ ॥ बहु कामें केलें बहु कासावीस । बहु झालें दिस भेटी नाहीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे त्याचे न कळे अंतर । अवस्था ते फार होते मज ॥ ५ ॥

५९२. तोवरी म्यां त्यास कैसें निषेधावें । जो नाहीं बरवें कळों आलें ॥ १ ॥ कोणाचिया मुखें तंट नाहीं मागें । वचन वाउगें बोलों नये ॥ २ ॥ दिसे हानि परी निरास न घडे । हे तंव रोकडे अनुभव ॥ ३ ॥ आपुलिया भोगें होईल उशीर । तोंवरी कां धीर केला नाहीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे गोड करील शेवट । पाहिली ते वाट ठावी आहे ॥ ५ ॥

५९३. माहेरींचें आलें तें मज माहेर । सुखाचे उत्तर करीन त्यासी ॥ १ ॥ पायांवरी माथा आळिंगीन बाहीं । घेईन लवलाहीं पायवणी ॥ २ ॥ सुख समाचार पुसेन सकळ । कैसा पर्वकाळ आहे त्यास ॥ ३ ॥ आपुले जीवींचें सुखदुःख भावें । सांगेन आघवें आहे तैसें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे वीट नेघे आवडीचा । बोलिलीच वाचा बोलवीन ॥ ५ ॥

५९४. वियोग न घडे सन्निध वसलें । अखंड राहिलें होय चित्तीं ॥ १ ॥ विसर न पडे विकल्प न घडे । आलें तें आवडे तया पंथें ॥ २ ॥ कामाचा विसर नाठवे शरीर । रसना मधुर नेणे फिकें ॥ ३ ॥ निरोपासी काज असो अनामिक । निवडितां एक नये मज ॥ ४ ॥ तुका म्हणे हित चित्तें ओढियेलें । जेथें तें उगलें जावें येणें ॥ ५ ॥

५९५. आतां माझे सखे येती वारकरी । जीवा आस थोरी लागलीसे ॥ १ ॥ सांगतील माझ्या निरोपाची मात । सकळ वृत्तांत माहेरीचा ॥ २ ॥ काय लाभ झाला काय हाेतें केणें । काय काय कोणें सांठविले ॥ ३ ॥ मागणें तें काय धाडिलें भातुकें । पुसेन तें सुखें आहेतसीं ॥ ४ ॥ तुका म्हणे काय सांगती ते कानीं । एकोनियां मनी धरुनी राहें ॥ ५ ॥ 

५९६. काय करावें म्यां केले तें विचार । घडेल साचार काय पाहों ॥ १ ॥ काय मन नाहीं धरीत आवडी । प्रारब्धे जोडी तेचि खरी ॥ २ ॥ काय म्यां तेथींचे रांधिले चाखोनी । तें हें करी मनी विवंचना ॥ ३ ॥ आणीकही त्यासी बहुत कारणें । बहु असे जिणे ओढीचेही ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आम्हां बोळविल्यावरी । परती माघारी केली नाहीं ॥ ५ ॥

५९७. आम्हां अराणूक संवसारा हातीं । पडिली नव्हती आजीवरी ॥ १ ॥ पुत्रादाराधन होता मनीं धंदा | गोवियेलों सदा होतों कामें ॥ २ ॥ वोढवलें ऐसे दिसतें कपाळ । राहिलें सकळ आवरोनी ॥ ३ ॥ मागे पुढे कांहीं न दिसें पाहातां । येथूनियां चिंता उपजली ॥ ४ ॥ तुका म्हणे वाट पाह्याचे कारण । येथींचिया हीन झाले भाग्य ॥ ५ ॥

५९८. बहु दिस नाहीं माहेरीची भेटी । झाली होती तुटी व्यवसायें ॥ १ ॥ आपुलाल्या होतो गुंतलों व्यासंगें। नाहीं त्या प्रसंगें आठवलें ॥ २ ॥ तोडिलें तुटतें जडीतें जडलें । आहे तें आपुलें आपणापें ॥ ३ ॥ बहु निरोपाचे पावले उत्तर । जवळीच फार एक तेंही ॥ ४ ॥ काय जाणों मोह होईल सांडिला । बहु दिस तुटला तुका म्हणे ॥ ५ ॥

५९९. होती नेणों झाली कठिणे कठीण । जवळीच मनें मन ग्वाही ॥ १ ॥ आम्ही होतों सोई सांडिला मारग । घडिलें तें मग तिकूनही ॥ २ ॥ निश्चिंतीने होते पुढिलांची सांडी । न चले ते कोंडी मायबापा ॥ ३ ॥ आम्हां नाही त्याचा घडला आठव । त्याचा बहु जीव विखुरला ॥ ४ ॥ तुका म्हणे झालें धर्माचें माहेर । पडिलें अंतर आम्हांकूनी ॥ ५॥ 

६००. आतां करावा कां सोस वायांविण । लटिकाचि सीण मनासी हा ॥ १ ॥ असेल तें कळों येईल लवकरी । आतां वारकरी आल्यापाठीं ॥ २ ॥ बहु विलंबाचें सन्निध पातले । धीराचें राहिलें फळ पोटीं ॥ ३ ॥ चालिलें तें ठाव पावेल सेवटीं । पुरलिया तुटी पाउलांची ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आसे लागलासे जीव । म्हणऊनी कींव भाकीतसे ॥ ५ ॥

वारकरी परत आल्यानंतरचे अभंग (अभंग संख्या ११)

६०१. भागलेती देवा । माझा नमस्कार घ्यावा ॥ १ ॥ तुम्ही क्षेम कीं सकळ । बाळ अवघे गोपाळ ॥ २ ॥ मारगीं चालतां । श्रमलेती येतां जातां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कांहीं । कृपा आहे माझ्या ठायीं ॥ ४ ॥

६०२. घालूनियां ज्योती । वाट पाहें दिवसराती ॥ १ ॥ बहु उताविळ मन । तुमचें व्हावें दरुषण ॥ २ ॥ आलों बोळवीत । तैसें याचि पंथें चित्त ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पेणी । येतां जातां दिवस गणीं ॥ ४ ॥

६०३. आजी दिवस धन्य । तुमचें झालें दर्शन ॥ १ ॥ सांगा माहेरीची मात । अवघा विस्तारें वृत्तांत ॥ २ ॥ आइकतों मनें । करूनी सादर श्रवण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाम । माझा सकळ संभ्रम ॥ ४ ॥

६०४. बोलिलेती काय । माझा बाप आणि माय ॥ १ ॥ ऐसें सांगा जी झडकरी । तुम्ही सखे वारकरी ॥ २ ॥ पत्राचे वचन । काय दिलें फिरावून ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कांहीं । मना आणिलें कीं नाहीं ॥ ४ ॥

६०५. काय पाठविलें । सांगा भातुकें विठ्ठलें ॥ १ ॥ आसे लागलासे जीव । काय केली माझी कीव ॥ २ ॥ फेडिलें मुडतर । किंवा कांहीं जरजर ॥ ३ ॥ तुका म्हणे सांगा । कैसें आर्त पांडुरंगा ॥ ४ ॥

६०६. आजीचिया लाभें ब्रह्मांड ठेंगणें । सुखी झालें मन कल्पवेना ॥ १ ॥ आर्तभूत माझा जीव जयांसाठी । त्यांच्या झाल्या भेटी पायांसवें ॥ २ ॥ वाटुली पाहतां सिणले नयन । बहु होतें मन आर्तभूत ॥ ३ ॥ माझ्या निरोपाचें आणिलें उत्तर । होईल समाचार सांगती तो ॥ ४ ॥ तुका म्हणे भेटी निवारला ताप । फळले संकल्प संत आले ॥ ५ ॥

६०७. आजी बरवें झालें । माझें माहेर भेटले ॥ १ ॥ डोळां देखिले सज्जन । निवारला भाग सीण ॥ २ ॥ धन्य झालों आतां । क्षेम देऊनियां संता ॥ ३ ॥ इच्छेचे पावलों । तुका म्हणे धन्य झालों ॥ ४ ॥

६०८. वोरसोनि येती । वत्स धेनुवेचे चित्तीं ॥ १ ॥ माझा करावा सांभाळ । वोरसोनियां कृपाळ ॥ २ ॥ स्नेह भूक ताहान । विसरती झाले शीण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कवतुकें । दिले प्रेमाचें भातुकें ॥ ४ ॥

६०९. आलें तें आधी खाईन भातुकें । मग कवतुकें गाईन ओंव्या ॥ १ ॥ सांगितला आधीं आइको निरोप । होईल माझा बाप पुसे तो तें ॥ २ ॥ तुका म्हणे माझे सखे वारकरी । आलें हे माहेरीहून आजि ॥ ३ ॥

६१० अमूप जोडल्या सुखाचिया रासी । पार त्या भाग्यासी नाहीं आतां ॥ १ ॥ काय सांगों सुख झालें आलिंगनें । निवाली दर्शनें कांति माझी ॥ २ ॥ तुका म्हणे यांच्या उपकारासाठी । नाहीं माझे गाठीं कांहीं एक ॥ ३ ॥

६११. पवित्र व्हावया घालीन लोळणी । ठेवीन चरणीं मस्तक हें ॥ १ ॥ जोडोनी हस्तक करीन विनवणी । घेईन पायवणी धोवोनियां ॥ २ ॥ तुका म्हणे माझे भांडवल सुचें । संतां हें ठायींचें ठावें आहे ॥ ३ ॥ 

अनघडसिद्धाच्या शब्देंकरून रामेश्वरभट्टास झालेला दाह ज्याने शमला तो अभंग (अभंग संख्या १)

६१२. चित्त शुद्ध तरी शत्रु मित्र होती । व्याघ्रहि न खाती सर्प तया ॥ धृ. ॥ विष तें अमृत आघात तें हित । अकर्तव्य नीत होय त्यासी ॥ २ ॥ दुःख तें देईल सर्व सुख फळ । होतील शीतळ अग्निज्वाळा ॥ ३ ॥ आवडेल जीवां जीवाचिये परी । सकळां अंतरीं एक भाव ॥ ४ ॥ तुका म्हणे कृपा केली नारायणें । जाणिजेते येणें अनुभवें ॥ ५ ॥ 

श्री तुकोबारायांच्या अभंगांतील त्यांचे नांव काढून सालोमालो यांनी आपले नांव घातले त्याबद्दल केलेला त्यांचा निषेध (अभंग संख्या ८)

६१३. नाहीं घाटावें लागत । एका सितें कळे भात ॥ १ ॥ क्षीर निवडितें पाणी । चोंची हंसाचिये आणी ॥ २ ॥ आंगडे फाडुनि घोंगडे करीं । अवकळा तयापरी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कण । भुसीं निवडे कैंचा शीण ॥ ४ ॥

६१४. सालोमालो हरिचे दास । म्हणउन केला अवघा नास ॥ १ ॥ अवघें बचमंगळ केलें । म्हणती एकाचें आपुलें ॥ २ ॥ मोडूनी संतांची वचनें । करिती आपणां भूषणें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कवी । जगामधीं रूढी दावी ॥ ४ ॥

६१५. कालवूनी विष । केला अमृताचा नास ॥ १ ॥ ऐशी अभाग्याची बुद्धि । सत्य लोपी नाहीं शुद्धि ॥ २ ॥ नाक कापुनि लावी सोनें । कोण अळंकार लेणें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बावी । मोडूनि मदार बांधावी ॥ ४ ॥

६१६. कण भुसाच्या आधारें । परि तें निवाडितां बरें ॥ १ ॥ काय घोंगाणी पाधाणी । ताकामध्यें घाटी लोणी ॥ २ ॥ सुइणीपुढें चेटा । काय लपविसी चाटा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ज्ञान । दिमाखाची भणभण ॥ ४ ॥ 

६१७. जायाचे अळंकार । बुडवूनी होती चोर ॥ १ ॥ त्यांसी ताडणाची पूजा । योग घडे बऱ्या वोजा ॥ २ ॥ अभिळासाच्या सुखें । अंती होती काळी मुखें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे चोरा । होय भूषण मातेरा ॥ ४ ॥

६१८. विकाल तेथें विका । माती नांव ठेवूनि बुका ॥ १ ॥ हा तो निवाड्याचा ठाव । खरा खोटा निवडे भाव ॥ २ ॥ गऱ्हवारे हा विधि । पोट वाढविलें चिंधीं ॥ ३ ॥ लावू जाणे विल्हे । तुका साच आणि कल्हे ॥ ४ ॥

६१९. विषयी अद्वये । त्यासी आम्हां सिवों नये ॥ १ ॥ देव तेथूनि निराळा । असे निष्काम वेगळा ॥ २ ॥ वासनेची बुंथी । तेथें कैंची ब्रह्मस्थिति ॥ ३ ॥ तुका म्हणे असतां देहीं । तेथें नाहीं जमती ॥ ४ ॥

६२०. नमितों या देवा । माझी एके ठायीं सेवा ॥ १ ॥ गुण अवगुण निवाडा । म्हैस म्हैस रेडा रेडा ॥ २ ॥ जनीं जनार्दन । साक्ष त्यासी लोटांगण ॥ ३ ॥ तुका म्हणे खडे । निवडूं दळणीं घडघडे ॥ ४ ॥ 

श्री तुकोबाराय यांचे चिंचवडचें मोरया गोसावी यांचे पुत्र चिंतामणिदेव यांचेबरोबर अनुभूतीदर्शक भाषण (अभंग संख्या ५)

६२१. चिंतामणिदेवा गणपतीसी आणा । करवावें भोजना दुजे पात्रीं ॥ १ ॥ देव म्हणती तुकया एवढी कैंची थोरी । अभिमानाभीतरी नागवलों ॥ २ ॥ वाड वेळ जाला शिळें जालें अन्न । तटस्थ ब्राह्मण बैसलेती ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा तुमच्या सुकृतें । आणीन त्वरिते मोरयासी ॥ ४ ॥ (धृ. नाही)

६२२. वांझा गाई दुभती । देवा ऐसी तुझी ख्याती ॥ १ ॥ ऐसें मागत नाहीं तुज । चरण दाखवावे मज ॥ २ ॥ चातक पाखरूं । त्यासी वर्षे मेघधारू ॥ ३ ॥ पक्षी राजहंस । अमोलिक मोतीं त्यास ॥ ४ ॥ तुका म्हणे देवा । कां गा खोंचलासी जीवा ॥ ५ ॥

६२३. भोक्ता नारायण लक्षुमीचा पति । म्हणोनि प्राणाहुति घेतलिया ॥ १ ॥ भर्ता आणि भोक्ता कर्ता आणि करविता । आपण सहजता पूर्णकाम ॥ २ ॥ विश्वंभर कृपादृष्टी सांभाळीत । प्रार्थना करीत संतजणांची ॥ ३ ॥ कवळोकवळीं नाम घ्यावें गोविंदाचें । भोजन भक्तांचें तुका म्हणे ॥ ४ ॥ (ध्र. नाही)

६२४. माझा स्वामी भक्ताची वागवितो लात । तेथें मी पतित काय आलों ॥ १ ॥ तीर्थे संत चरणी जाहालीं निर्मळ । तेथें मी दुर्बळ काय वाणूं ॥ २ ॥ तुका म्हणे संत देवादिका वंद्य । मी तों काय निंद्य हीन याती ॥ ३ ॥ (धृ.नाही)

६२५. परतें मी आहे सहजचि दुरी । वेगळें भिकारी नामरूपा ॥ १ ॥ नलगे रुसावें धरावा संकोच । सहज तें नीच आलें भागा ॥ २ ॥ पडिलिये ठायीं उच्छिष्ट सेवावें । आर्त तेंचि देवें केलें ऐसें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुम्ही आम्हां जी वेगळे । केले ते निराळे संत देवा ॥ ४ ॥

श्री तुकोबारायांचा धर्मपत्नीस उपदेश (अभंग संख्या ४)

६२६. कोण येतें घरा आमुच्या काशाला । काय ज्याचा त्याला नाहीं धंदा ॥ १ ॥ देवासाठीं जालें ब्रह्मांड सोइरें । कोवळ्या उत्तरें काय वेंचे ॥ २ ॥ मानें पाचारितां नव्हे अराणूक । ऐसे येति लोक प्रीतीसाठीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे रांडे नावडे भूषण । कातेलें तें श्वान लागे पाठीं ॥ ४ ॥

६२७. देव पहावया करीं वो सायास । न धरीं हे आस नाशिवंत ॥ धृ. ॥ दिन शुद्ध सोम सकाळीं पातला । द्वादशी घडला पर्वकाळ ॥ २ ॥ संता पाचारूनी शुद्ध करीं मन । देई वो हें दान यथाविध ॥ ३ ॥ नको चिंता करूं वस्त्रा या पोटाची । माउली आमुची पांडुरंग ॥ ४ ॥ तुका म्हणे दुरी सांगतों पाल्हाळीं । परी तो जवळी आहे आम्हां ॥ ५ ॥

६२८. सुख हे नावडे आम्हां कोण्या बळें । नेणसी अंधळे झालीशी तूं ॥ १ ॥ भूक ताहान कैसी राहिली निश्चळ । खुंटलें चपळ मन ठायीं ॥ २ ॥ द्रव्य जीवाहूनी आवडे या जना । आम्हांसी पाषाणाहूनी हीन ॥ ३ ॥ सोइरे सज्जन जन आणि वन । अवघें समान काय गुणें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे आम्हां जवळीच आहे । सुख दुःख साहे पांडुरंग ॥ ५ ॥

६२९. गुरुकृपे मज बोलविलें देवें । होईल हें घ्यावे हित कांहीं ॥ १ ॥ सत्य देवें माझा केला अंगीकार । आणिक विचार नाही दुजा ॥ २ ॥ होई बळकट घालुनियां कास । हाचि उपदेश तुज आतां ॥ ३ ॥ सडा समार्जन तुळसी वृंदावन । अतीतपूजन वैष्णवांचें ॥ ४ ॥ वैष्णवांची दासी होईं सर्वभावें । मुखीं नाम घ्यावें विठोबाचें ॥ ५ ॥ पूर्णबोध स्त्रीभ्रतारसंवाद । धन्य जिहीं वाद आईकिला ॥ ६ ॥ तुका म्हणे आहे पांडुरंगकथा । तरेल जो चित्ता धरील कोणी ॥ ७ ॥ 

छत्रपती शिवाजीराजे यांनी श्री तुकोबाराय यांच्यासाठी अबदागिरी, घोडा व नजराणा घेऊन कारकून पाठविले त्यावेळचे अभंग (अभंग संख्या ९)

६३०. दिवट्या छत्री घोडे । हें तों बऱ्यांत न पडे ॥ १ ॥ आतां येथें पंढरिराया । मज गोविसी कासया ॥ २ ॥ मान दंभ चेष्टा । हे तो शूकराची विष्टा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । माझे सोडवणे धांवा ॥ ४ ॥

६३१. नावडे जें चित्ता । तेंचि होसी पुरविता ॥ १ ॥ कां रे पुरविली पाठी । माझी केली जीवें साठी ॥ २ ॥ न करावा संग । वाटे दुरवावें जग ॥ ३ ॥ सेवावा एकांत । वाटे न बोलावी मात ॥ ४ ॥ जन तन धन । वाटे लेखावें वमन ॥ ५ ॥ तुका म्हणे सत्ता । हाती तुझ्या पंढरिनाथा ॥ ६ ॥

६३२. काय दिला ठेवा । आम्हां विठ्ठलचि व्हावा ॥ १ ॥ तुम्ही कळलेती उदार । साटीं परिसाची गार ॥ २ ॥ जीव देतां तरी । वचना नये येका सरी ॥ ३ ॥ गोमांसासमान । तुका म्हणे आम्हां धन ॥ ४ ॥

६३३. मुंगी आणि राव । आम्हां सारखाची जीव ॥ १ ॥ गेला मोह आणि आशा । कळिकाळाचा हा फांसा ॥ २ ॥ सोने आणि माती । आम्हां समान हें चित्तीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आलें। घरा वैकुंठ सांवळे ॥ ४ ॥

६३४. जाणोनि अंतर । टाळिसील करकर ॥ १ ॥ तुज लागली हे खोडी । पांडुरंगा बहु कुडी ॥ २ ॥ उठविसी दारी । धरणें एखादिये परी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पाय । कैसे सोडीन तें पाहे ॥ ४ ॥

६३५. नाहीं विचारीत । मेघ हगणदारी सेत ॥ १ ॥ नये पाहों त्याचा अंत । ठेवी कारणापें चित्त ॥ २ ॥ वर्जीत गंगा । नाहीं उत्तम अधम जगा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मळ । नाहीं अग्नीसी विटाळ ॥ ४ ॥

६३६. सोन्याचे पर्वत करवती पाषाण । अवघे रानोरान कल्पतरू ॥ १ ॥ परि या दुर्लभ विठोबाचे पाय । तेथें हे उपाय न सरती ॥ २ ॥ अमृतें सागर भरवती गंगा । म्हणवेल उगा राहे काळा ॥ ३ ॥ भूतभविष्य कळों येईल वर्तमान । करवती प्रसन्न ऋद्धिसिद्धी ॥ ४ ॥ ठानमान कळों येती योग मुद्रा । नेववेल वारा ब्रह्मांडासी ॥ ५ ॥ तुका म्हणे मोक्ष राहे ऐलीकडे । येर तें बापुडे काय तेथें ॥ ६ ॥

६३७. तिहीं त्रिभुवनीं । आम्ही वैभवाचे धनी ॥ १ ॥ हातां आला घाव डाव । आमुचा मायबाप देव ॥ २ ॥ काय त्रिभुवनीं बळ । अंगीं आमुच्या सकळ ॥ ३ ॥ तुका म्हण सत्ता । अवघी आमुचीच आतां ॥ ४ ॥

६३८. आम्ही तेणें सुखी । म्हणा विठ्ठल विठ्ठल मुखीं ॥ १ ॥ तुमचें येर वित्त धन । तें मज मृत्तिकेसमान ॥ २ ॥ कंठीं मिरवा तुळसी । व्रत करा एकादशी ॥ ३ ॥ म्हणवा हरीचे दास । तुका म्हणे मज हे आस ॥ ४ ॥

कीर्तनप्रसंगी परचक्रवेढा पडला त्यावेळचे अभंग (अभंग संख्या ३)

६३९. न देखवे डोळां ऐसा हा आकांत । परपीडे चित्त दुःखी होतें ॥ १ ॥ काय तुम्ही येथें नसालसें जालें । आम्हीं न देखिलें पाहिजे हें ॥ २ ॥ परचक्र कोठें हरिदासांच्या वासे । न देखिजे तद्देशे राहातिया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझी लाजविली सेवा । हीनपणें देवा जिणे जालें ॥४ ॥

६४०. काय म्यां मानावें हरिकथेचें फळ । तरिजे सकळ जनी ऐसें ॥ १ ॥ उच्छेद तो असे हा गे आरंभला । रोकडें विठ्ठला परचक्र ॥ २ ॥ पापाविण नाहीं पाप येत पुढें । साक्षीसी रोकडें साक्ष आलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जेथें वसतील दास । तेथें तुझा वास कैसा आतां ॥ ४ ॥

६४१. भीत नाहीं आतां आपुल्या मरणा । दुःख होतें जनां न देखवे ॥ १ ॥ आमची तो जाती ऐसी परंपरा । कां तुम्ही दातारा नेणां ऐसी ॥ २ ॥ भजनीं विक्षेप तेंचि पैं मरण । न वजावा तो क्षण एक वायां ॥ ३ ॥ तुका म्हणे नाही आघाताचा वारा । ते स्थळीं दातारा ठाव मागें ॥ ४ ॥

लोहगांवीं कीर्तनात मेलेले मूल जिवंत होण्याविषयी देवापाशीं करुणा (अभंग संख्या १)

६४२. अशक्य तें तुम्हां नाहीं नारायणा । निर्जीवा चेतना आणावया ॥ १ ॥ मागें काय जाणों स्वामीचे पवाडे । आतां कां रोकडे दावूं नये ॥ २॥ थोर भाग्य आम्ही समर्थाचे कासे । म्हणवितों दास काय थोडे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे माझे निववावे डोळे । दावूनि सोहळे समर्थाचे ॥ ४ ॥ 

लोहगांवीं तुकोबारायांच्या अंगावर ऊन पाणी घातलें त्यावेळीं देवापाशीं करुणा (अभंग संख्या १)

६४३. जळे माझी काया लागला वोणवा । धांव रे केशवा मायबापा ॥ १ ॥ पेटली सकळ कांति रोमावळी । नावरे हे होळी दहन जालें ॥ २ ॥ फुटोनियां दोन्ही भाग होऊ पाहे । पाहातोसी काय हृदय माझें ॥ ३ ॥ घेऊनी जीवन धांवें लवलाहीं । कवणाचें कांहीं न चले येथें ॥ ४ ॥ तुका म्हणे माझी तूं होसी जननी । आणीक निर्वाणीं कोण राखे ॥ ५ ॥

विषयसुखप्राप्त्यर्थ एक स्त्री तुकोबारायांकडे पाठविली गेली त्यावेळचे अभंग (अभंग संख्या २)

६४४. पराविया नारी रखुमाईसमान । हें गेलें नेमून ठायींचेंचि ॥ १ ॥ जाईं वो तूं माते न करी सायास । आम्ही विष्णुदास तैसे नव्हों ॥ २ ॥ न साहावे मज तुझें हे पतन । नको हें वचन दुष्ट वदों ॥ ३ ॥ तुका म्हणे तुज पाहिजे भ्रतार । तरी काय नर थोडे जाले ॥ ४ ॥

६४५. स्त्रियांचा तो संग नको नारायणा । काष्ठा या पाषाणामृत्तिकेच्या ॥ १ ॥ नाठवे हा देव न घडे भजन । लांचावलें मन आवरेना ॥ २ ॥ दृष्टिमुखें मरण इंद्रियांच्या द्वारें । लावण्य तें खरे दुःखमूळ ॥ ३ ॥ तुका म्हणे जरी अग्नि जाला साधु । तरी पडे बाधूं संघष्टणें ॥ ४ ॥

आपणांस वैराग्य कसे झाले याविषयी तुकोबारायांचे संतांशी व देवाशी भाषण (अभंग संख्या ३)

 ६४६. याती शूद्र वैश्य केला वेवसाव । आधीं तो हा देव कुळपूज्य ॥ १ ॥ नये बोलों परि पाळिलें वचन । केलियाचा प्रश्न तुम्हीं संतीं ॥ २ ॥ संवसारें जालों अतिदुःखें दुःखी । मायबापें सेखीं क्रमिलिया ॥ ३ ॥ दुष्काळें आटिलें द्रव्य नेला मान । स्त्री एकी अन्न अन्न करितां मेली ॥ ४ ॥ लज्जा वाटे जीवा त्रासलों या दुःखें । वेवसाव देखें तुटी येतां ॥ ५ ॥ देवाचे देऊळ होतें जें भंगलें । चित्तासी तें आलें करावेंसें ॥ ६ ॥ आरंभीं कीर्तन करी एकादशीं । नव्हतें अभ्यासीं चित्त आधीं ॥ ७ ॥ कांहीं पाठ केलीं संतांची उत्तरें। विश्वास आदरें करोनियां ॥ ८ ॥ गाती पुढें त्याचें धरावें ध्रुपद । भावें चित्त शुद्ध करोनियां ॥ ९ ॥ संतांचें सेविलें तीर्थ पायवणी । लाज नाहीं मनीं येऊं दिली ॥ १० ॥ ठाकला तो कांहीं केला परउपकार । केले हें शरीर कष्टवूनी ॥ ११ ॥ वचनें मानिलीं नाहीं सुहृदांचीं । समूळ प्रपंचीं वीट आला ॥ १२ ॥ सत्यअसत्यासी मन केलें ग्वाही । मानियेलें नाहीं बहुमतां ॥ १३ ॥ मानियेला स्वप्नीं गुरुचा उपदेश । धरिला विश्वास दृढ नामीं ॥ १४ ॥ यावरी या जाली कवित्वाची स्फूर्ति । पाय धरिलें चित्तीं विठोबाचे ॥ १५ ॥ निषेधाचा कांहीं पडिला आघात । तेणें मध्यें चित्त दुखवलें ॥ १६ ॥ बुडविल्या वह्या बैसलों धरणें । केलें नारायणे समाधान ॥ १७ ॥ विस्तारी सांगतां बहुत प्रकार । हाईल उशीर आतां पुरे ॥ १८ ॥ आतां आहे तैसा दिसतो विचार । पुढील प्रकार देव जाणे ॥ १९ ॥ भक्तां नारायण नुपेक्षी सर्वथा । कृपावंत ऐसा कळों आलें ॥ २० ॥ तुका म्हणे माझें सर्व भांडवल । बोलविले बोल पांडुरंगें ॥ २१ ॥

६४७. ऐका वचन हें संत । मी तो आगळा पतित । काय काजें प्रीत । करीतसां आदरें ॥ १ ॥ माझें चित्त मज ग्वाही । सत्य तरलों मी नाहीं । एकाचिये वाहीं। एक देखीं मानिती ॥ २ ॥ बहु पीडिलों संसारें । मोडी पिसें पिटीं ढोरें। न पडतां पुरें । या विचारें राहिलों ॥ ३ ॥ सहज सरलें होतें कांहीं । द्रव्य थोडें बहु तेंही। त्याग केला नाहीं । दिलें संता याचकां ॥ ४ ॥ प्रियापुत्रबंधु । यांचा तोडिला संबंधु । सहज जालों मंदु । भाग्यहीन करंटा ॥ ५ ॥ तोंड न दाखवावें जना । शिरें सांदी भरें राना । एकांत तो जाणा । तयासाठी लागला ॥ ६ ॥ पोटें पिटीले काहारें । दया नाहीं या विचारें । बोलावितां बरें। सहज म्हणें यासाठीं ॥ ७ ॥ सहज वडिलां होती सेवा । म्हणोनि पूजितों या देवा । तुका म्हणे भावा - । साठी झणी घ्या कोणी ॥ ८ ॥

६४८. बरें जालें देवा निघाले दिवाळे । बरी या दुष्काळें पीडा केली ॥ १ ॥ अनुतापें तुझें राहिलें चिंतन । जाला हा वमन संवसार ॥ २ ॥ बरें जालें देवा बाईल कर्कशा । बरी हे दुर्दशा जनामध्यें ॥ ३ ॥ बरें जालें जगी पावलों अपमान । बरें गेलें धन ढोरें गुरें ॥ ४ ॥ बरें जालें नाहीं धरिली लोकलाज । बरा आलों तुज शरण देवा ॥ ५ ॥ बरें जालें तुझें केलें देवाईल । लेंकरें बाईल उपेक्षिलीं ॥ ६ ॥ तुका म्हणे बरें व्रत एकादशी । केलें उपवासीं जागरण ॥ ७ ॥ 

पक्षी दाणे टिपीत असतां आपणास पाहून उडाले, त्यामुळे श्री तुकोबाराय यांना खेद झाला, तो अभंग (अभंग संख्या १)

६४९. अवघीं भूतें साम्या आलीं । देखिलीं म्यां कैं होतीं ॥ १ ॥ विश्वास तो खरा मग । पांडुरंग कृपेचा ॥ २ ॥ माझी कोणी न धरूं शंका । ऐसें हो कां निर्द्वद्व ॥ ३ ॥ तुका म्हण जें जें भेटें । तें तें वाटे मी ऐसें ॥ ४ ॥ 

एका ब्रह्मचाऱ्याचा निषेध (अभंग संख्या ४)

६५०. काखे कडासन आड पडे । खडबड खडबड हुसकलें ॥ १ ॥ दाद करा दाद करा । फजितखोरा लाज नाहीं ॥ २ ॥ अवघा झाला राम राम । कोणी कर्म आचरेना ॥ ३ ॥ हरिदासांच्या पडती पायां । म्हणती तया नागवावें ॥ ४ ॥ दोहीं ठायीं फजित झाले । पारणे केलें अवकळा ॥ ५ ॥ तुका म्हणे नाश केला । विटंबिला वेश जेणें ॥ ६ ॥ (धृ. नाही)

६५१. कुटुंबाचा केला त्याग । नाही राग जंव गेला ॥ १ ॥ भजन तें वोंगळवाणे । नरका जाणे चुकेना ॥ २ ॥ अक्षराची केली आटी । जरी पोटीं संतनिंदा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मागें पाय । तया जाय स्थळासी ॥ ४ ॥

६५२. तारतिम वरि तोंडाच पुरतें । अंतरा हें येतें अंतरींचें ॥ १ ॥ ऐसी काय बरी दिसे ठखाठकी । दिसतें लौकिकी सत्य ऐसें ॥ २ ॥ भोजनांत द्यावें विष कालवूनि । मोह चाळवणी मारावया ॥ ३ ॥ तुका म्हणे मैंद देखों नेदी कुडें । आदराचे पुढे सोंग दावी ॥ ४ ॥

६५३. ब्रह्मनिष्ठ काडी । जरी जीवांनांवें मोडी ॥ १ ॥ तया घडली गुरुहत्या । गेला उपदेश तो मिथ्या ॥ २ ॥ सांगितलें कानीं । रूप आपुलें वाखाणी ॥ ३ ॥ भूतांच्या मत्सरें। ब्रह्मज्ञान नेलें चोरें ॥ ४ ॥ शिकल्या सांगे गोष्टी । भेद क्रोध वाहे पोटीं ॥ ५ ॥ निंदास्तुति स्तवनीं । तुका म्हणे वेंची वाणी ॥ ६ ॥

श्री तुकोबारायांस मंबाजी गोसावी याने मारले, त्याबद्दल देवाजवळ परिहार (अभंग संख्या ६) 

६५४. न सोडी न सोडीं । विठोबा चरण न सोडीं ॥ धृ. ॥ भलतें जड पडो भारी । जीवावरी आगोज ॥ २ ॥ शतखंड देह शस्त्रधारी । करितां परी न भीयें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे केली आधीं । दृढ बुद्धि सावध ॥ ४ ॥

६५५. बरवें बरवें । केलें विठोबा बरवें ॥ धृ. ॥ पाहोनिया अंत क्षमा । अंगीं कांटी वरी मारविलें ॥ २ ॥ शिव्या गाळी नीत नाहीं । बहु फार विटंबिलें ॥ ३ ॥ तुका म्हणे क्रोधा हातीं । सोडवूनी घेतले रे ॥ ४ ॥

६५६. पावलों पावलों । देवा पावलों रे ॥ धृ. ॥ बरवें संचित होतें तैसें झालें रे । आतां काय बोलो रे ॥ २ ॥ सोज्वळ कंटकवाटा । भावें करूं गेलों रे । तुका म्हणे करुनी वेगळा केलों रे ॥ ३ ॥ 

६५७. कां होती कां होती । देवा एवढी फजिती ॥ धृ. ॥ मुळीं वर्म नसतों चुकलों । तो मी ऐसें चित्तीं ॥ २ ॥ होणार तें होऊनी गेलें। मिथ्या आतां खंती रे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पुरे आतां । दुर्जनाची संगती रे ॥ ४ ॥ 

६५८. सोडवा सोडवा सोडवा अनंता । तुजविण ऐसा कोण दुजा प्राणदाता ॥ धृ. ॥ कोणा लाज नेणां ऐसें । आणिका शरण आम्ही जातां ॥ २ ॥ तुका म्हणे सखया । माझ्या रखुमाईच्या कांता ॥ ३ ॥

६५९. पुत्राची वार्ता । शुभ ऐके जेवीं माता ॥ १ ॥ तैसें राहो माझें मन । गातां ऐकतां हरिगुण ॥ २ ॥ नादें लुब्ध झाला मृग । देह विसरला अंग ॥ ३ ॥ तुका म्हणे पाहे । कासवीचे पिले माय ॥ ४ ॥